Qazaq qoǵamynda bı bolý úshin qandaı talaptar qoıyldy

Halyqaralyq ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıtetiniń tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Jarylqasyn Jappasovtyń aıtýynsha, qazaq qoǵamyndaǵy bıler ınstıtýtynyń eń basty ereksheligi — halyq moıyndaýyna súıengen júıe bolǵan.

— Qazaq qoǵamynda bı mártebesi eshqashan muragerlikpen beriletin nemese bılik tarapynan taǵaıyndalatyn laýazym bolǵan joq. Bı ataǵy adamnyń quqyqtyq bilimine, sheshendik qabiletine, ómirlik tájirıbesine jáne ádildigine qaraı qalyptasty. Shoqan Ýálıhanov ta bı ataǵynyń eshqandaı resmı saılaý nemese bekitý arqyly emes, ádet-ǵuryp quqyǵyn tereń meńgerý men sheshendik ónerdiń arqasynda berilgenin jazady. Sondyqtan bı bolýǵa umtylǵan adam quqyqtyq normalardy jetik bilip qana qoımaı, ony naqty jaǵdaıda ádil qoldana alýy kerek edi, — deıdi tarıhshy.

Bıler qyzmetiniń mańyzdy qyry — sheshendik óner. Kóshpeli qoǵamda daýlar negizinen aýyzsha qaralǵandyqtan, bıdiń dáleldi sóılep, qısyndy ýáj aıtyp, eki tarapty bitimge keltire bilýi erekshe baǵalandy.

— Qazaq arasynda qalyptasqan «qara qyldy qaq jarǵan ádil bı» degen uǵym da osy talaptardyń nátıjesi boldy. Demek, bı mártebesi shyqqan tegine nemese baılyǵyna emes, bilimine, ádildigine jáne halyq aldyndaǵy bedeline negizdeldi, — deıdi ǵalym.

Bı bolýǵa qarapaıym adamnyń da múmkindigi bolǵan

Kópshilik arasynda bıler belgili áýletterden ǵana shyqqan degen túsinik bar. Alaıda tarıhshylar munyń naqty shyndyqqa sáıkes kelmeıtinin aıtady.

Jarylqasyn Jappasovtyń sózinshe, belgili bılerdiń urpaqtary quqyqtyq dástúrdi erte meńgergenimen, bul olardyń bı atanýyna kepildik bermegen.

— Árıne, belgili bıler áýletinde ósken balalar quqyqtyq bilim men sheshendik ónerdi jastaıynan boıyna sińirýge múmkindik aldy. Keı óńirlerde bılik aıtý dástúri áýlet ishinde jalǵasqan jaǵdaılar da boldy, biraq bul bı mártebesi muragerlikpen berildi degendi bildirmeıdi. Shoqan Ýálıhanov ta bı ataǵy adamnyń shyqqan tegine emes, quqyqtyq bilimine, sheshendigine jáne ádildigine baılanysty qalyptasqanyn kórsetedi. Sondyqtan qarapaıym adamnyń da bı atanýyna tolyq múmkindik boldy. Ol úshin tóre nemese aqsúıek áýletinen shyǵý mindetti emes edi. Adam qoǵam aldynda bilimdiligimen, ádildigimen jáne sheshendigimen tanylsa, halyq ony bı retinde moıyndaǵan, — deıdi ol.

Bılerdiń arnaıy mektebi bolmaǵan

Qazirgi sýdıalar sııaqty bıler arnaıy oqý ornyn támamdamaǵan. Olar quqyqtyq bilimdi ómir tájirıbesi men dala zańdaryn meńgerý arqyly ıgergen.

Tarıhshynyń aıtýynsha, bılerdiń negizgi quqyqtyq negizi qazaqtyń ádet-ǵuryp quqyǵy bolǵan.

— Dástúrli qazaq qoǵamynda bılerdi daıyndaıtyn arnaıy oqý oryndary bolǵan joq. Bolashaq bıler quqyqtyq bilimdi el ishindegi qalyptasqan quqyqtyq dástúrler arqyly meńgerdi. Olar elge arasynda tanylǵan tájirıbeli bılerdiń qyzmetin baqylap, sheshendik ónerdi, quqyqtyq normalardy jáne bılik aıtý mádenıetin úırendi. Bıler jer daýy, jesir daýy, qun daýy sııaqty kúrdeli máselelerdi retteıtin quqyqtyq normalardy tereń bilýge mindetti boldy. Sonymen qatar «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» jáne «Jeti jarǵy» bıler qyzmetiniń basty quqyqtyq negizine aınaldy. Alaıda zańdy bilý jetkiliksiz edi. Bı ony ár jaǵdaıǵa qaraı ádil qoldana alǵanda ǵana halyq senimine ıe bolatyn, — deıdi ol.

Bı sheshimimen kelispegender ne istegen

Qazaq qoǵamynda qazirgi sot júıesindegideı apellıatsııalyq saty bolmaǵan. Degenmen ádildikke kúmán týǵan jaǵdaıda basqa bıge júginý tájirıbesi kezdesken.

Tarıh ǵylymdarynyń kandıdatynyń aıtýynsha, bılerdiń basty baqylaýshysy halyqtyń ózi bolǵan.

— Dástúrli qazaq qoǵamynda bılik sheshimderin qaıta qaraıtyn resmı tártip bolǵan joq. Alaıda taraptardyń biri bıdiń ádildigine kúmán keltirse, daýdy basqa bıge qaratý tájirıbesi qoldanylǵan. Keıbir kúrdeli máseleler birneshe bıdiń qatysýymen qaralǵan. Bul qabyldanǵan sheshimniń ádildigine degen senimdi arttyrǵan. Bı úshin eń úlken kepildik ákimshilik bılik emes, halyq aldyndaǵy bedeli boldy. Ol ádiletsizdigimen nemese birjaqtylyǵymen tanylsa, adamdar onyń tóreligine júginýdi toqtatqan. Osylaısha, qoǵamdyq baqylaý bıdiń qyzmetine eń úlken baǵa berýshi tetik qyzmetin atqardy, — deıdi Jarylqasyn Jappasov.

Sonymen qatar kúrdeli daýlardy birneshe bıdiń qatysýymen qaraý tájirıbesi de kezdesken. Bul qabyldanǵan sheshimniń ádildigine degen senimdi kúsheıtip, taraptardyń kelisimge kelýine múmkindik bergen.

Tarıhta ádiletsiz bıler kóp kezdese me

Ǵalymnyń aıtýyna qaraǵanda, tarıhı derekterde ádiletsiz bılerden góri, ádildigimen tanylǵan bıler týraly málimetter kóbirek saqtalǵan.

— Bı mártebesi halyqtyń senimine negizdelgendikten, qoǵam odan eń áýeli ádildik talap etti. Sondyqtan tarıhı derekterde kóbine danalyǵymen, sheshendigimen jáne ádildigimen tanylǵan bıler týraly málimetter saqtalǵan. Bul ádiletsiz bıler múlde bolmaǵan degen sóz emes. Alaıda olardyń bedeli uzaq saqtalmaǵan. Bı óz ornyn halyqtyń senimi arqyly ǵana ustap turdy. Sondyqtan qazaq qoǵamy bı tulǵasyna óte joǵary talap qoıǵan. Onyń bedeli quqyqtyq bilimine, ádildigine jáne halyq aldyndaǵy abyroıyna tikeleı baılanysty boldy, — deıdi ol.

Áıelder bı bolǵan ba

Tarıhshylardyń aıtýynsha, bıler ınstıtýtynda bılik aıtý qyzmetin negizinen er adamdar atqarǵan.

Soǵan qaramastan, qazaq qoǵamynda qoǵamdyq pikirge yqpal etken, mámilegerligimen tanylǵan áıelder de bolǵan.

— Qazirgi qolda bar tarıhı derekterde áıelderdiń bı retinde júıeli túrde qyzmet atqarǵanyn dáleldeıtin naqty málimetter joq, biraq bul qazaq áıelderi qoǵamdyq ómirge aralaspady degendi bildirmeıdi. El ishinde danalyǵymen, sheshendigimen jáne bitimgerligimen tanylǵan áıelder daýly máselelerdi sheshýge yqpal etip, qoǵamdyq pikir qalyptastyrýǵa qatysqan. Degenmen olardy klassıkalyq maǵynadaǵy bı qyzmetin atqardy deýge tarıhı negiz jetkiliksiz. Sondyqtan bıler ınstıtýty negizinen er azamattardyń qyzmetimen baılanysty boldy, — deıdi Jappasov.

Eske salaıyq, buǵan deıin qazaq jyraýlary handarǵa qalaı áser etkenin jazǵanbyz.