Qazaq handyǵynyń tarıhyn zerdeleýde aýyzsha derekterdi zertteýdiń mańyzy zor - sarapshy
ALMATY. QazAqparat - Qazaq handyǵynyń tarıhyn zerdeleýde aýyzsha derekterdi zertteýdiń mańyzy zor. Osyndaı pikirimen QR Bilim jáne ǵylym mınıstrligi Ǵylym komıtetiniń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh jáne etnologııa ınstıtýty tarıhnama, derektaný jáne zamanaýı ádisteme bóliminiń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń doktory Gúlbaný Júgenbaeva bólisti.
«Bıylǵy 2015 jyl tarıhymyzda aıtýly datalardy halyq zerdesinde jańǵyrtý jyly bop qalady. Onyń ishindegi eń maǵynaly, qundysy retinde Qazaq handyǵyna 550 jyl tolýyn atap ótýimiz kerek.
Saqtar, ǵundar kezinen bastap dalalyqtardyń kóshpendilik ınstıtýty bolǵan. Biraq, eýropalyq otyryqshy memleketterdeı bolmaǵanmen, barlyq memleket qurýǵa qajetti ınstıtýttardyń bolǵany dáleldengen. Ol - fakti.
Sonyń ishinde qazaq ataýymen tarıh sahnasyna shyqqan Qazaq handyǵy bolatyn. Qurylýyna kelsek, 1456-1465 bolǵanmen, eki nusqa da ózinshe dáleldengen. Shyndyǵy qaısysy, ony otandyq tarıhnama zertteýshileriniń jumysymen aıqyndalady. Belgili bir merzimge toqtalatyn ýaqyt alda dep oılaımyn», - dedi ol.
Mamannyń aıtýynsha, Qazaq handyǵy tarıhyn búginge deıin faktologııalyq turǵydan zerttep keldik. Búginde otandyq ǵalymdarǵa tarıhı zertteýdi tyń turǵydan basqa aspektide jalǵastyrý qajettigi týyp otyr.
«Kóbine saıası turǵydan, sheteldik ǵalymdardyń zertteýlerine kóp kóńil bóldik. Parsy tilinde jazylǵan Muhamed haıdar Dýlatıdiń «Tarıh-I-Rashıdı» eńbegi handyq qurylǵannan keıin 80 jyldan keıin paıda bolǵan. Qazaq handyǵy týraly sheteldik derektemeler aldyńǵy orynǵa shyǵyp ketti. Búgingi kúni ulttyq múdde turǵysynan Qazaq handyǵy týraly qandaı qarastyrylmaǵan, tasada qalǵan derekterdi shyǵaramyz degen másele týyndaıdy. Osy tusta aýyzsha tarıhı derekterdiń mańyzy arta túsedi. Qazaq halqynyń jadynda saqtalǵan etnonımder, qanatty sózderge qurylǵan kvıntessentsııa túrindegi urandar «Alash alash bolǵanda, Alasha han bolǵanda», «Alashqa uran salarmyn», «Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly», «Aqtaban shubyryndy, alqakól sulama», «Kúltóbeniń basynda kúnde keńes» degen úsh ǵasyrlyq tarıhymyzdan syr shertedi. Bulardyń shıfrin anyqtaý - bolashaqtyń enshisinde», - dedi ol.
Osy baǵytta aýyz ádebıeti men muralaryn zertteıtin ǵylymdardyń zertteý nátıjelerin toǵystyrý kerek, dep sanaıdy maman.
«Otandyq folklortaný, jazba derektaný, etnologııa ǵylymdarynyń zertteý nátıjelerin pánaralyq ádisti paıdalaný arqyly qorytsaq jergilikti derekter halqymyzdyń tarıhyn, Qazaq handyǵy tarıhyn zertteýdi naqty ǵylymı jolǵa túsirýge múmkindik beredi», - dedi Gúlbaný Salamaddınqyzy.
