QAZAQ HANDYǴYNA 550 JYL: «Terekti áýlıe» petroglıfteri

Terekti jartasyndaǵy beıneler bizdiń zamanymyzǵa deıingi 1 myńjyldyqtyń sońy men bizdiń zamanymyzdaǵy 1 myń jyldyqtyń basynda bederlengen.

«Terekti áýlıedegi» sýretter (pıktogramma, petroglıfter) tas betine qashalyp salynǵan. Pıktogramma tas betine salynǵan sýretterdiń bizge jetken kóne eskertkishteriniń biri. Tirshilikte tylsym tabıǵatpen til tabysqan adamzat balasynyń bar bilimi, tanym-túısigi, aqyl-parasaty, zeıin-zerdesi beıne-belgiler túrinde tas betine tańbalanǵan. Tirshilik ıesi óziniń ómir satysynyń barlyq kezeńinde tabıǵatpen, qorshaǵan ortamen qarym-qatynasyn beınelep qaldyrǵan.

Keıbir tastardyń muqııat óńdelgeni sonshalyq, olardyń betteri kúni búginge deıin aınadaı jyltyraıdy. Jergilikti halyq ony áýlıeniń syrǵanaǵy dep atap ketken.

«Alla taǵalanyń aıryqsha yqylasyna bólengen, boıyna arýaq qonǵan áýlıe adamdar yqylym zamanda jumyr jerdi jaıaý aralap, tabıǵattyń tylsymyna úńilgen, din men dildi zerdelegen, ańyz-áńgimelerdi júrgen jerlerine taratqan. Birde sondaı áýlıeniń biriniń tabany Terektige de tıedi. Bul óńir ol kezde adam aıaǵy baspaǵan japan dala bolsa kerek. Shólden qaqtalǵan, sharshap-shaldyqqan, ábden álsiregen áýlıeniń kózine álden ýaqytta Jaratqannyń joralǵysyndaı jasyl jelekti záýlim báıterek shalynady.

Aqyrǵy ál-qýatyn boıyna jıǵan ol báıterektiń kóleńkesine tynystaýǵa umytylady. Kókjıekke kósilgen jalańash jazyqtyń ortasyndaǵy balanyń basyndaǵy aıdardaı jasyl alańqaıǵa jetkende ol terektiń túbinen shymyrlap shyǵyp jatqan bulaqty kóredi. Móp-móldir salqyn sýdy rahattana iship, terektiń kóleńkesine jantaıa ketedi. Tynyǵyp turǵan jahanger tań-tamasha kúı keshedi. Sharshaǵany qandaýyrmen sylyp alǵandaı basylypty. Eń ǵajaby, masa talaǵan jaradan ıneniń kózindeı de belgi qalmapty. Bul qasıetti, kıeli bulaq boldy dep oılaǵan ol kókke qolyn jaıyp qudaıǵa qulshylyq etti...» degen ańyz qalǵan.

«Terekti áýlıe» atanǵan tóbeshikter shoǵyrynda Shoq juldyzdardyń shoǵyryn bildiretin on eki taý teke bederleri, Tulpar attyń tuıaǵynyń izi, tas betindegi Kún men Aı tańbalary, Toǵyzqumalaq oıynynyń tas betindegi taqtasy, Terekti áýlıeniń qasıetti Quran saqtaǵan orny bar. Sonymen qatar, tóbeshikterdiń ústinde de, qaptaldarynda da belgili bir zańdylyqpen bederlengen qosaqtalǵan túıeden bastap, jalańaıaq adamnyń izine deıingi tańbalar salynǵan. Biraq olarǵa qarap bir belgili paıym, túıin tujyrym jasaýǵa negiz taba almaısyń.

Ulytaý aýdanyndaǵy materıaldyq mádenı eskertkishterdi zerttep, qazba jumystaryn júrgizip, osy óńirdegi ejelgi qalalar men qonystar, keseneler men mazarlar, kóne kerýen joldary, arheologııalyq jáne sáýlet eskertkishteri jaıly tereń tujyrymdar jasaǵan ǵalym Álkeı Haqanuly Marǵulan 1951 jyly Terekti áýlıe petroglıfterine de zertteý júrgizgen.

«Erlikti qadirlegen saq, ǵun, úısinder jolǵa shyqqanda beline kúmis kese, ne tulpar attyń tuıaǵyn baılap júretin bolǵan. Bul dástúr bizdiń zamanymyzǵa deıin Kishi júz taıpalarynda saqtalyp keledi. Onyń ústine tulpar attyń tuıaǵynyń izi taýdaǵy tasqa da bezelip túsken. Gerodottyń aıtýynsha saqtar jerinde adam tabynatyn tasqa túsirilgen «táńiriniń» «taban izi» bar degen uǵym bolǵan. Osyndaı tasqa qıyp túsirgen adam izi Terekti áýlıe tasynda, Ulytaýdyń Arǵanaty tasynda kezdesedi», - dep jazady zertteýlerinde ǵulama ǵalym Álkeı Marǵulan.

«Terekti áýlıe» granıt qyrqalar kesheniniń anda-sanda ǵylymı kitaptarda atalǵany bolmasa túbegeıli zerttelmegen. Tarıhy tylsymǵa, tastary tańbalarǵa toly keshenniń adamzat tarıhynyń ashylmaı jatqan betterin aqtarýǵa septigi tııýi ábden yqtımal. Qalaı bolǵanda da osynshama kúrdeli keshen maman ǵalymdar tarapynan tııanaqty zerttelýin kútip jatyr. Tastaǵy músinderdiń ermek úshin salynbaǵany, olardyń osy óńirdi qutty qonysy etken ejelgi adamdardyń tynys-tirshiligi men nanym-tanymnan túsinik beretindigi aqıqat.

Derekkózi: Q.Ahmetov, «Ulytaý», «Meniń Otanym - Qazaqstan» serııasy