Qazaq handyǵynyń memlekettik bastaýy Joshy ulysynan bastalatynyn álemge dáleldeýimiz kerek – professor paıymy

Uzaq ýaqyt boıy Altyn Orda taqyryby saıası-ıdeologııalyq sebepterge baılanysty jabyq bolyp keldi. Keńes ókimeti bul kezeńdi tek «basqynshylyq» retinde kórsetýge tyrysty, tipti Álkeı Marǵulan sııaqty iri ǵalymdarǵa bul baǵytty zertteýge tyıym salyp, qolhat alǵan. Búginde sol tarıhı ádilettilik qaıta ornap jatyr.

— Altyn Ordany biz teris kózqaraspen, basqynshyl el bolǵan dep qabyldap keldik. Biraq «basqynshyl» degen anyqtama durys emes. Túrki bıleýshileri ózderine tıesili aýmaqtarda qaıtadan óz bıligin ornatý máselesimen aınalysqan. Shyńǵys qaǵan tek ózi baǵyndyrǵan jerlerdi tórt úlken memleketke bólýmen aınalysty. Joshy ulysy negizinen túrki qaýymdarynyń basyn qaıta biriktirip, birtutas bılikke alyp kelgen memleket dep qabyldaýymyz kerek, — deıdi Maqsat Alpysbes.

Tarıhshy Altyn Ordanyń álemdik ekonomıkadaǵy tranzıttik róline erekshe toqtaldy. Uly geografııalyq ashýlarǵa deıin búkil álemdik saýda qurlyq arqyly, dálirek aıtqanda, Qazaqstan aýmaǵymen ótken.

Hanbalyqtan shyqqan kerýender Qazaq dalasy arqyly Qyrymǵa, Qara teńizge jáne Kishi Azııaǵa (Osman ımperııasy jerlerine) deıin erkin qatynaǵan.

Memlekettiń qýaty saýda saıasatyna baılanysty boldy. Altyn Orda buǵan deıingi Qarahanıdter memleketiniń aqsha shyǵarý, kerýen saraılar salý dástúrin jańa deńgeıge kóterdi, tipti, Prezıdent óz sózinde atap ótken «ıam» (poshta-beket) júıesi de osy halyqaralyq saýdanyń qaýipsizdigi men jedeldigin qamtamasyz etý úshin jumys istedi.

Altyn Orda tarıhyn zertteýdegi taǵy bir kúrdeli másele — ortaǵasyrlyq derekterdiń sıpaty. Ol zamanda parsy tili «lıngva franko» (halyqaralyq til) qyzmetin atqardy. Alaıda arab jáne parsy tildi avtorlardyń kóbi jaýlanǵan elderdiń ókilderi bolǵandyqtan, óz eńbekterinde Shyńǵys handy jáne onyń urpaqtaryn ádeıi qaralap, jaýyz etip kórsetýge tyrysqan. Keńestik tarıhnama dál osy tustardy úlkeıtip paıdalandy.

Tarıhshy qazirgi tańda Qazaqstanǵa orta ǵasyrlyq mátindermen tikeleı jumys isteı alatyn shyǵystanýshylar, arabtanýshylar men túrkologtardan turatyn ózindik metodologııalyq mektep qajet dep sanaıdy.

— Bizde keńestik mektep aıasynda qalyptasqan taptyq kúres, marksıstik ilim men eýropalyq kózqaras basym boldy. Al álem tarıhnamasyna qarasaq, adamzat tarıhy bıleýshi saıası áýletterdiń tarıhymen jazylady. Mysaly, Qytaıda ıÝan, Mın, Tsın patshalyqtarynyń tarıhy osylaı hattalǵan. Biz de óz derekterimizdi qaıta tiriltýimiz kerek, — dep atap ótti professor.

Búginde Qazaqstannyń óz aldyna táýelsiz memleket retinde tarıhı dástúrleriniń erteden jalǵasyp kele jatqanyn álemge tanytý — basty strategııalyq mindet. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń bul baǵytqa aıryqsha kóńil bólýi kópten beri sheshilmeı kelgen máseleniń túıinin tarqatty.

— Qazaqstan óz aldyna Qazaq handyǵynyń murageri ekenin álemge tanyttyq. Al endigi sol Qazaq handyǵynyń óz bastaýlary Joshy ulysynan, Altyn Ordadan bastalatynyn kórsetýimiz kerek. Ony tarıhı qujattarmen, bultartpas aıǵaqtarmen ǵana álemge kórsete alamyz. Quqyqtanýshylar qoǵam ishindegi zańdylyqty qadaǵalasa, tarıhshylar árbir memlekettiń tarıhı turǵydaǵy zańdylyǵyn dáleldep beretin negizgi mamandar, — dedi Maqsat Alpysbes.

Mamannyń pikirinshe, bul jıyn jyl saıyn ótkiziletin turaqty forýmǵa aınalyp, álemdik deńgeıdegi myqty ǵalymdardyń basyn qosatyn jáne Altyn Orda tarıhyna qatysty irgeli ǵylymı tujyrymdar jasaıtyn negizgi ortalyqqa aınalýǵa tıis.

Eske sala keteıik, elordada Altyn Orda tarıhyna arnalǵan halyqaralyq sımpozıým bastalǵan bolatyn.

Jıynda Qasym-Jomart Toqaevtyń Altyn Orda tarıhyna arnalǵan halyqaralyq sımpozıýmda sóılegen sóziniń tolyq mátinin bergen edik.