Qazaq handyǵynyń ekonomıkasy: kóshpeli qoǵam maldan bólek nemen aınalysty
ALMATY. KAZINFORM — Qazaq halqynyń XV–XVIII ǵasyrlardaǵy sharýashylyǵy sóz bolǵanda, kóp jaǵdaıda «kóshpeliler tek mal baqty» degen birjaqty túsinik alǵa shyǵady. Alaıda tarıh ǵylymy bul kózqarastyń ústirt ári qate ekenin dáleldep otyr. Qazaq handyǵy dáýirindegi ekonomıkalyq ómir mal sharýashylyǵymen ǵana shektelmeı, eginshilik, qolóner, saýda-aıyrbas, qala mádenıetimen qatar ómir súrdi.
ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory, tarıh ǵylymdarynyń doktory, akademık, QR Eńbek sińirgen qaıratkeri Bereket Káribaev qazaq qoǵamynyń sharýashylyq júıesin geografııalyq keńistikpen tyǵyz baılanystyra otyryp túsindirdi.
— Qazaq halqynyń XV–XVIII ǵasyrlardaǵy sharýashylyǵy týraly aıtqanda kópshilik túsinbeı qalatyn bir másele bar. Árıne, mal sharýashylyǵy basym boldy. Alaıda Qazaqstan jeriniń geografııalyq sıpaty birkelki emes. Taýly aýmaq ta, sýly óńirler de, shól jáne shóleıt aımaqtar da bar. Osyǵan baılanysty sharýashylyqtyń túr-túri qalyptasty, — deıdi tarıhshy.
Ǵalymnyń aıtýynsha, shól jáne shóleıt aımaqtarda kóshpeli mal sharýashylyǵynyń damýy qola dáýirinen bastap belgili.
Al XV ǵasyrdaǵy sharýashylyq qurylymynda mal sharýashylyǵy negizgi oryn alǵanymen, onyń ózi birneshe úlgide damydy.
— Mal sharýashylyǵynyń ózi tórtke bólinedi: kóshpeli, jartylaı kóshpeli, jartylaı otyryqshy jáne otyryqshy. Budan basqa da sharýashylyq túrleri boldy, olar negizgi bolmasa da, ekonomıkalyq júıeniń mańyzdy bóligi edi, — deıdi Bereket Káribaev.
Otyryqshylyq, eginshilik jáne qala mádenıeti
Qazaqstan aýmaǵynda otyryqshylyqtyń kóne oshaqtarynyń biri — Syrdarııa ózeniniń joǵarǵy jáne orta aǵysy. Bul óńirlerde eginshilik pen baý-baqsha, qolóner qatar damydy.
— Otyryqshy ómir salty bolǵan jerde egin de, baý-baqsha da bolady, qolóner de mindetti túrde damıdy. Mundaı jerlerde turaqty eldi mekender qalyptasyp, keıin ákimshilik jáne saýda ortalyqtaryna baılanysty qalalar paıda boldy, — deıdi ǵalym.
Orta ǵasyrlarda Jetisý men Ońtústik Qazaqstan aýmaǵynda ondaǵan qala boldy.
Olardyń qalyptasý sebepteri de ártúrli edi. Jetisýda qalalardyń damýyna Uly Jibek joly sheshýshi ról atqarsa, Ońtústik Qazaqstanda qalalar otyryqshy sharýashylyqtyń nátıjesinde paıda boldy.
Al Batys Qazaqstan aýmaǵyndaǵy, Jaıyq ózeni boıyndaǵy eldi mekender men qalalardyń qalyptasýyna saıası faktorlar yqpal etti.
— Kez kelgen saıası qurylymnyń, memlekettiń ákimshilik ortalyǵy retinde de qalalar paıda bolady. Bul — tabıǵı zańdylyq, — deıdi Bereket Káribaev.
Qalalar — ekonomıkalyq ortalyqtar
Qazaqstandaǵy eń kóp zerttelgen qalaly óńir — Ońtústik Qazaqstan. Mundaǵy qalalar tek ákimshilik emes, eń áýeli ekonomıkalyq ortalyqtar boldy. Sonyń aıqyn mysaly — Otyrar.
— Bir ǵana Otyrardy alsaq, onda ekonomıkanyń túr-túri damydy. Shyny óndiretin, kirpish jasaıtyn sheberhanalar boldy. Eginshilik, baý-baqsha, saýda-aıyrbas ta qatar júrdi, — deıdi professor.
Jazba derekter men arheologııalyq zertteýlerge súıensek, Syrdarııanyń orta aǵysy boıynda, ıaǵnı Shymkentten Qyzylordaǵa deıingi aralyqta shamamen 30 qamal-qala bolǵan.
Olardyń aýqymy men turǵyn sanyna qaraı olar usaq, orta jáne iri qalalarǵa bólinedi. Al iri qalalardyń sany altaý: Syǵanaq, Saýran, ıAssy, Otyrar, Saıram, Sozaq.
— Bul alty qalanyń árqaısynyń mańyzy ártúrli boldy. Biri — ákimshilik ortalyq, biri — áskerı ortalyq, endi biri — ekonomıkalyq ári saýda-aıyrbas ortalyǵy, taǵy biri — dinı, rýhanı ortalyq retinde erekshelendi, — deıdi akademık.
Qaınaǵan saýda men tirshilik
Orta ǵasyrlyq qalalardaǵy ekonomıkalyq ómirdiń qarqynyn sol zamannyń jazba derekteri de aıqyn kórsetedi.
Mysaly, Rýzbeh-han Isfahanı «Mıhman name-ı Buhara» eńbeginde Syǵanaq qalasy týraly erekshe derek qaldyrǵan.
— Bul qalada tańerteń bazarda 500 túıe soıylsa, keshke deıin bir japyraq et qalmaıdy, — dep jazdy ol.
Bereket Káribaev bul derektiń asyra aıtylǵan bolýy múmkin ekenin eskerte otyryp, onyń ortaǵasyrlyq qalalardaǵy saýda men tirshiliktiń qanshalyqty qarqyndy bolǵanyn kórsetetinin aıtty.
Mundaı qyzý ekonomıkalyq ómir Syǵanaqta ǵana emes, Otyrarda, ıAssyda, Saýranda, Saıramda, Sozaqta da qaınap jatty.
«Kóshpeliler tek mal baqty» degen túsinik qaıdan shyqty
Ǵalymnyń aıtýynsha, kóshpelilerdi tek malmen shektep kórsetý — ǵylymı turǵydan negizsiz ári eski eýrotsentrıstik kózqarastyń saldary.
— Burynnan kóshpeliler tek mal baqty, basqa eshteńe óndirmedi degen túsinik boldy. Arheologııalyq jáne teorııalyq zertteýler bul kózqarastyń teris ekenin kórsetip otyr. Bul — eýrotsentrızm turǵysynan jazylǵan tujyrym, — deıdi ol.
Tipti taza kóshpeli sharýashylyqtyń ózinde qazaqtar kóptegen turmystyq buıymdardy ózderi óndirgen. At ábzelderi, kıiz úıge qajetti jabdyqtar, qarý-jaraq sonyń dáleli. Keı derekterde qazaqtardyń orta ǵasyrda bilteli myltyq ta jasaǵany aıtylady.
— Orbulaq shaıqasy kezinde qazaqtardyń jertasa qazyp, bilteli myltyq qoldanǵany týraly derekter bar. Biraq bul keń taralmady, muny óte aýqatty adamdar ǵana jasaı aldy, — deıdi tarıhshy.
Bereket Káribaevtyń aıtýynsha, qazaqtardyń sharýashylyǵyn «taza kóshpeli mal sharýashylyǵy» dep kórsetý — tarıhı shyndyqty burmalaý.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaqtar karta men GPS joq zamanda qalaı jol tapqanyn jazǵanbyz