Qazaq handyǵyndaǵy quryltaıdyń róli
Dala demokratııasynyń ınstıtýty retinde qalyptasqan quryltaı kóshpeli memleketterdi basqarýda sheshýshi ról atqardy. Ol ortaq mámilege usynyp, bıliktiń zańdylyǵyn bekitip, el birtutastyǵyn qamtamasyz etti. Búgingi tańda osy tarıhı dástúrdiń Ulttyq quryltaı formatynda qalaı qaıta jańǵyryp jatqanyn Kazinform agenttiginiń tilshisi tarıhshy mamandarmen birge taldap kórdi.
QBTÝ qaýymdastyrylǵan professory, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Arman Jumadildiń pikirshe, quryltaı dala demokratııasynyń mańyzdy bir kórinisi. Onyń tamyry sonaý alǵashqy qaýymdyq qurylys kezinen bastalady.
— Taıpanyń, eldiń ómirsheńdigimen baılanysty mańyzdy máseleler sol quryltaı jıyndarda sheshiletin. Saq, ǵun, úısin dáýirindegi alǵashqy memlekettik qurylymdarda quryltaı jınalystary basqarý júıesiniń bir bóligine aınaldy. Onda soǵys, taıpalar arasyndaǵy shekara, jaıylymdardy paıdalaný men egin egý, egistikti sýarý jumystaryn uıymdastyrý sııaqty mańyzdy máseleler qarastyryldy, — deıdi Arman Jumadil.
Saq taıpalaryndaǵy quryltaıdyń alǵashqy kórinisi retinde «áskerı demokratııa» — ortaq rý-taıpalyq jıyndar boldy. Al, ǵundar bolsa ártúrli 24 taıpanyń basyn quraǵan iri memleket edi. Solardyń ishinde úısin, Enesaı qyrǵyzdary, ıýechjılerdiń bir bóligi, dala jáne orman taıpalary kirgen. Osyndaı jaǵdaıda ǵun memleketiniń quramyna kirgen túrli taıpanyń múddesi sol taıpa ókilderi qatysqan jıynda memleket basqarý júıesiniń bir qurylymyna aınaldy. Biz biletin kóshpeli memlekettiń negizgi belgileri osy ǵún dáýirinde qalyptasyp, quryltaı jınalysy dúnıege keldi.
Tarıhshynyń aıtýynsha, túrki-mońǵol dáýirinde quryltaılar toqtaǵan joq, qaıta jandanyp jetile tústi. Burynǵy jer-sý, jaıylym, soǵys pen bitim máselelerimen qatar Eýrazııalyq ımperııaǵa aınalǵan dalalyq memleketter ımperııa quramyna kirgen elderden alym-salyq jınaý, saýda-sattyq, kerýen jiberý sııaqty máseleler qarala bastady. Quryltaıǵa qatysqan ózge halyq ókilderi óz eline qabyldanǵan jańa jarlyqtar men zańdardydy ala bardy.
— 1206 jyly búkil mońǵol quryltaıynda Shyńǵys handy aq kıizge kóterip han saılasa, 1269 jylǵy Talas quryltaıy — Mońǵol ımperııasynyń ydyraýyn zańdastyryp, Joshy, Shaǵataı ulystary men Moǵolstan sııaqty derbes memleketterdiń paıda bolýyna jol ashqan tarıhı jıyn. Sonymen qatar, sol quryltaı tonaýshylyqty toqtatyp, salyq júıesin retke keltirý arqyly áleýmettik-ekonomıkalyq damýǵa baǵyt bergen mańyzdy oqıǵa boldy, — dep túsindirdi Arman Jumadil.
Onyń bul pikirin tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ dotsenti Elmıra Teleýova da qoldaıdy.
— Quryltaı, sózsiz, túrki-mońǵol memleketterindegi ókildi organdardyń eń erte ári eń tanymal túri bolyp tabylady. Osy máseleni ǵylymı turǵyda zerttegen professor Tursyn Sultanov atap ótkendeı, bastapqyda quryltaı kóne túrikter men mońǵoldardyń tek «taıpalyq jınalysy» bolǵan, alaıda ýaqyt óte kele ol aqsúıekterdiń, ıaǵnı basqarýshy top ókilderiniń jalpyımperııalyq jınalysyna aınaldy.Quryltaıdyń quramy bizge «Qupııa shejire», Jýveınıdiń «Álemdi jaýlap alýshynyń tarıhy» jáne Rashıd ad-Dınniń «Jylnamalar jınaǵy» sııaqty eńbekter arqyly jaqsy belgili. Osy derekterge súıensek, quryltaı quramyna han áýletiniń ókilderi (jubaılary, qyzdary men kúıeý balalary qosa alǵanda), jergilikti aqsúıekter jáne búkil memlekettiń múddesin bildirgen joǵary áskerı qolbasshylar kirgen, — deıdi Elmıra Teleýova.
Qazaq handyǵyndaǵy quryltaı
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Jarylqasyn Jappasovtyń pikinshe, quryltaı kóshpeli memlekettiliktiń saıası negizin qalyptastyrǵan asa mańyzdy ınstıtýttardyń biri boldy.
— Qazaq handyǵy kezeńinde ol el taǵdyryn aıqyndaıtyn iri máseleler talqylanatyn, bıliktiń zańdylyǵy moıyndatylatyn, soǵys pen bitim sekildi sheshýshi sheshimder qabyldanatyn joǵary deńgeıli keńes qyzmetin atqardy. Quryltaıdyń máni tek «jınalyp sheshim shyǵarý» emes, qoǵamdy tutastyryp ustap turatyn ishki tepe-teńdik mehanızminde de jatyr: rý-taıpalyq qurylym jaǵdaıynda turaqtylyq bir ortalyqtyń buıryǵymen emes, múddelerdi úılestirý, bedeldi toptardyń ortaq mámilege kelýi arqyly qamtamasyz etiletin. Sol sebepti quryltaıǵa tek sultandar ǵana emes, bıler, batyrlar, yqpaldy rý basylary men aqsaqaldar da qatysyp, sheshimder keńese otyryp qabyldandy, — deıdi Jarylqasyn Jappasov.
Mundaı keńes han bıligin álsiretý úshin emes, kerisinshe qoǵamdaǵy bólshektenýdi tejep, úsh júz ben iri taıpalardyń ustanymyn ortaq arnaǵa túsirip, daý-damaıdyń ulǵaıýyna jol bermeıtin kelisim alańyn qalyptastyrý úshin qajet boldy. Quryltaı barysynda ár taraptyń múddesi tyńdalyp, ortaq sheshim mámile arqyly bekitiletindikten, ol kóshpeli qoǵamdaǵy áleýmettik shıelenisterdiń aldyn alýǵa jáne basqarý mádenıetin ornyqtyrýǵa múmkindik berdi.
— Syrtqy qater kúsheıgen kezeńderde quryltaıdyń biriktirýshi róli tipti aıqyn kórindi: jaýgershilik jaǵdaıda ár rý-taıpanyń jeke-dara qımyly álsireıtindikten, kúshti shashyratpaı, ortaq josparǵa baǵyndyrý, birikken áreketti úılestirý qajettigi aldyńǵy orynǵa shyqty. Qoryta aıtqanda, quryltaı Qazaq handyǵynyń saıası júıesinde bılikti zańdastyrǵan, iri áleýmettik toptardyń kelisimin qamtamasyz etken jáne syrtqy qaýip kezinde eldi jumyldyrǵan sheshýshi ınstıtýt boldy; ol kóshpeli memlekettiliktiń tabıǵatyna saı qalyptasqan basqarý mádenıetiniń ózegi edi, — dep sanaıdy Jappasov.
Quryltaı qashan ótti
Arman Jumadildiń aıtýynsha, qazaq handyǵy dáýirinde quryltaıdyń klassıkalyq túri qalyptasty. Qazaq handyǵyndaǵynda han keńesimen qatar quryltaı jıyndar ótip turdy. Onda memlekettik deńgeıde qordalanǵan basty máseleler: memleket basqarý, el birligin nyǵaıtyp qazaq jerin biriktirý, jaýlarǵa qarsy kúres uıymdastyrý, zańdar qabyldaý (Jeti jarǵy) sııaqty memlekettik dárejedegi máseleler qaralyp talqylandy.
Quryltaılar qajetinshe shaqyrylyp, kem degende jylyna eki ret ótkizilip turdy — qystan shyqqan soń jáne qystaýǵa kóshkenge deıin. Oǵan sultandar, barlyq rý-taıpa kósemderi, bıler men batyrlardyń qatysty.
— Tarıhta jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy kúres uıymdastyrý maqsatynda ótken ataqty quryltaılar týraly málimetter saqtalǵan. 1710 jyly Qaraqum quryltaıy, 1726 jyly Ordabasy quryltaıy, sondaı-aq Áz-Táýke han tusynda «Jeti Jarǵy» qabyldaǵan Kúltóbe quryltaıy ótti. Sol zamannan beri bizge «Kúltóbeniń basynda kúnde jıyn» degen sóz tirkesi jetip otyr, — deıdi Arman Jumadil.
Jarylqasyn Jappasovtyń pikirinshe, quryltaı han saılaý arqyly bılikti zańdastyrý qajet bolǵanda, syrtqy qaýip kúsheıgende nemese búkil elge ortaq iri saıası sheshim qabyldaý mindeti týǵan jaǵdaıda shaqyryldy.
Máselen, 1710 jylǵy Qaraqum quryltaıy jońǵar qateriniń órshýimen baılanysty uıymdastyrylsa, 1726 jylǵy Ordabasy quryltaıy «Aqtaban shubyryndydan» keıin úsh júzdiń kúshin biriktirýi ómirlik qajettilikke aınalǵan asa aýyr kezeńde ótti.
— Quryltaı ótetin oryn da kezdeısoq tańdalmaǵan: ol kóbine Ulytaý, Túrkistan, Ordabasy sekildi halyq sanasynda kıeli ári sımvoldyq máni bar keńistiktermen baılanystyryldy. Mundaı oryndardyń tańdalýy qabyldanatyn sheshimniń qoǵamdyq salmaǵyn arttyryp qana qoımaı, ony rýhanı turǵydan da bekitip, kópshilik sanasynda zańdylyq retinde ornyqtyrýǵa qyzmet etti, — dep túsindiredi tarıhshy.
Sheshim qabyldaý da qazirgi túsiniktegi resmı daýys sanaýmen júrmedi. Quryltaıda másele ashyq talqylanyp, ár tarap óz ýájin aıtty; aqyry toqtam bedel, tájirıbe, sózdiń ótimdiligi jáne eldi sońyna erte alatyn yqpaldy adamdardyń kelisimi arqyly bekidi.
— Sondyqtan sheshim bir ǵana adamnyń nemese bir ǵana toptyń qolynda boldy deý durys emes. Handyq bılik tórelerge tán bolǵanymen, hannyń bedeli men pármeni bılerdiń, rý basylarynyń jáne soǵys isinde batyrlardyń qoldaýyna súıengende ǵana ornyqqan. ıAǵnı quryltaıdyń túpki nátıjesi jeke ámir retinde emes, eldiń ıgi jaqsylary bas qosyp, sóz jarystyryp, ortaq toqtamǵa kelgennen keıin ǵana «el uıǵarymy» túrinde tanylǵan, — deıdi HITÝ kafedra meńgerýshisi Jarylqasyn Jappasov.
Quryltaıǵa kimder qatysty
Elmıra Teleýova qazaq dalasyndaǵy handyq bılikke qatysty sońǵy quryltaı Abylaı handy han kótergen jıyn bolǵanyn aıtady. XIX ǵasyrdaǵy orys sheneýnigi Alekseı Levshın Abylaı hannyń bılikke kelýin qazaqtyń dástúrli quryltaıy men han kóterý dástúri aıasynda sıpattaıdy.
— Ol bul oqıǵany qazaq qoǵamyndaǵy zańdy ári kóne saıası rásim retinde baǵalaıdy. Levshınniń sıpattaýy boıynsha, Abylaı 1771 jyly úsh júzdiń ókilderi qatysqan jalpy halyqtyq kelisimmen han bolyp tanyldy. Han kóterý ashyq dalada, kópshilik aldynda ótti — bul bıliktiń jarııa jáne zańdy ekenin kórsetetin belgi boldy. Abylaıdy aq kıizge otyrǵyzyp, joǵary kóterý rásimi oryndaldy — bul túrki-qazaq dástúrindegi handyq bıliktiń sımvoly. Bıler, sultandar men batyrlar onyń handyqqa laıyq ekenin erligimen, aqylymen, el aldyndaǵy bedelimen negizdedi.Sonymen qatar, Levshın úshin Abylaı — jaı ǵana han emes, qazaq halqynyń saıası tutastyǵyn ýaqytsha bolsa da qalpyna keltirgen tulǵa. Ol Abylaıdy qazaqtar arasynan shyqqan eń kórnekti ári yqpaldy bıleýshilerdiń biri dep baǵalaǵan, — deıdi Teleýova.
Onyń aıtýynsha, quryltaı belgili bir úmitkerdi han taǵyna otyrǵyzýǵa baılanysty formaldy rásim bolǵan joq. XV–XVIII ǵasyrlardaǵy memleketterde quryltaı ınstıtýty memleketaralyq máselelerdi sheshetin organ bolǵany anyq.
Jarylqasyn Jappasov quryltaıǵa el isinde salmaǵy bar, jaýapkershilik kóteretin toptardyń ókilderi shaqyrylǵanyn aıtady. Eń áýeli han men sultandardyń qatysýy zańdy edi, óıtkeni handyq bılik tóre áýletimen baılanystyrylyp, el basqarý isi osy áýlettik mártebemen ushtasqan.
Sonymen qatar el ishindegi daý-damaıdy sheship, jurtty quqyqtyq tártippen ustap turǵan bıler, jaýgershilik kezde qol bastap, jasaq uıymdastyrǵan batyrlar men qolbasshylar, rý-taıpa basylary, yqpaldy aqsaqaldar quryltaıǵa keletin negizgi kúsh sanaldy.
Keı tusta hannyń qasynda júrip, eldik iske sóz qosatyn jyraýlardyń da yqpaly bolǵany belgili: olar jurttyń kóńil-kúıin, eldiń muratyn sózben túıip, birlikke shaqyrý, hanǵa baǵyt kórsetý sııaqty qyzmet atqarǵan.
Tarıhshynyń aıtýynsha, jyraýlar men batyrlardyń eldik basqosýlarǵa aralasýy mundaı toqtamdar tek bıliktiń ishki isi bolyp qalmaı, ol jurtqa túsinikti bolyp, ortaq maqsat retinde ornyǵyp, sońynan naqty qımylǵa ulasýy kerek edi. Osy tusta jyraý men batyrdyń orny erekshe.
Arman Jumádildiń aıtýynsha, ásirese XVIII ǵasyrdyń basynda jońǵar shapqynshylyǵynyń saldarynan qazaq halqyny bytyrap, taǵdyry qyl ústinde turǵan kezde quryltaıdyń salmaǵy artty. Qaraqum quryltaıynda Shekti Bógenbaı «jaýdyń qolynda qul bop azap ómir súrgenshe sol jaýmen shaıqasyp erkin adam bop ólip ketken arty» degen sııaqty óziniń jalyndy sózderimen halyqtyń rýhyn kóterip kúreske shaqyrdy. Sodan bastap qazaq batyrlary jońǵarǵa qarsy otan soǵysynda basty uıymdastyrýshy kúshke aınaldy.
— Quryltaı barysynda ótkenge kóz salyp, halyqtyń dańqty tarıhyn jyrlaǵan ot aýyzdy jyraýlar eldiń rýhyn kóterse, aýzy dýaly bıler óziniń ádil sheshimmen bitpes daýlardy bir aýyz sózben bitirip halyqty bytyraýyna jol bermeı aırandaı uıytyp otyrdy. Bul kez sózdiń kúshi ketpegen dástúrli qazaq qoǵamy edi. Ar, namys, qısyndy sózge toqtaý, amanat pen ýádege berik bolý — dástúrli qoǵamnyń belgileri. Dalalyq órkenıettiń basty belgisi — demokratııa, sóz bostandyǵy. «Bas almaq bolsa da til kespek joq» degen sodan qalǵan, — deıdi ol.
Tarıhı sabaqtastyq
Jarylqasyn Jappasov ǵylymı turǵydan qazirgi Ulttyq quryltaıdy handyq dáýirdegi dástúrli quryltaıdyń tikeleı jalǵasy dep qarastyrýǵa bolmaıtynyn aıtady. Tarıhshynyń pikirinshe, olar ár basqa saıası-quqyqtyq ortada qalyptasqan, atqaratyn qyzmeti men salmaǵy da bólek.
— Búgingi Ulttyq quryltaı QR Prezıdentiniń janynan qurylǵan jáne onyń jumysy arnaıy Erejemen aıqyndalǵan keńesshi organ retinde rásimdelgen. Al dástúrli quryltaı óz dáýirinde bıliktiń moıyndalýy, el birligi, syrtqy qater kezindegi ortaq baǵyt sııaqty túıindi máselelerde yqpaldy toptardyń bátýasyn bekitetin, memleket taǵdyryna tikeleı áseri bar joǵary keńes sıpatynda kórindi. Sondyqtan «týra murager» deýge negiz joq. Sonymen birge, ıdeıalyq ári sımvoldyq sabaqtastyq bar ekenin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy, — deıdi ol.
Jarylqasyn Jappasov «quryltaı» ataýy tarıhı jadta eldik máseleni kóp bolyp aqyldasý, ár taraptyń sózin tyńdaý, ortaq toqtamǵa kelý dástúrimen baılanysty ekenin atap ótti.
— Bul maǵyna qazirgi Ulttyq quryltaıdyń qoǵamdy uıystyrý, ortaq máselelerdi talqylaý sııaqty maqsattarymen astasyp jatyr. Muny onyń jyl saıyn ótip, eldiń ár óńirindegi máni bar oryndarda uıymdastyrylýymen de túsindirýge bolady. Demek, ǵylymı turǵydan eń dál tujyrym: qazirgi Ulttyq quryltaı — dástúrli quryltaıdyń quqyqtyq turǵydan týra jalǵasy emes, biraq keńes arqyly ortaq pikirge kelý mádenıetin búgingi jaǵdaıǵa beıimdep jańǵyrtqan sımvoldyq-maǵynalyq jalǵastyqtyń zamanaýı úlgisi, — dep qorytty ǵalym.
Arman Jumádildiń pikirinshe, búgingi tańda QR Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen jylda ótkiziletin quryltaıdyń da basty baǵyttary elimizde ádiletti qoǵam qurý, Qazaqstan halqyn tutas ult etip uıystyrý, halyqtyń múddesin oryndaý.
— Buryn dástúrli quryltaıda eshqandaı protokol jazylmasa da sol aıtylǵan jarlyqtar men qabyldanǵan zańdar sózsiz oryndalatyn. Eń basty másele eger biz ózimizdi dala órkenıetiniń murageri retinde tanysaq, onda qoǵamǵa sózdiń kúshin qaıtarý kerek. Sózdiń kúshi qaıtsa — zańnyń da kúshi qaıtady. Ol úshin jas urpaqty kórkem ádebıet oqytyp, bir toǵa, jeti qyrly bir syrly, malym janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy dep tárbıeleý kerek, — dedi Arman Jumádil.
Aıta ketelik, buǵan deıin belgili qazaqstandyq matematık, QR Prezıdenti janyndaǵy Ulttyq ǵylym akademııasynyń akademıgi Dýrvýdhan Suraǵan Ulttyq quryltaıdyń qoǵam men bılik arasyndaǵy dıalog alańy retindegi róli týraly aıtyp, Qazaqstandaǵy ǵylym men joǵary bilimniń bolashaǵy týraly óz paıymymen bólisken edi.