Qazaq handyǵynda halyqtyń úni hanǵa qalaı jetti
ALMATY. KAZINFORM — Qazirgi zamanda memleket basshylary qoǵamnyń kóńil-kúıin áleýmettik jeli, saýalnama nemese memlekettik organdar arqyly bilip otyrady. Al Qazaq handyǵy dáýirinde mundaı júıe bolǵan joq. Soǵan qaramastan, han el ishindegi ahýaldan habardar bolyp, mańyzdy sheshimderdi qoǵamnyń yqpaldy ókilderimen aqyldasa otyryp qabyldaǵan.
Halyqtyń daýysy hanǵa qalaı jetti? Bıler, jyraýlar men batyrlardyń róli qandaı boldy? Bul týraly Halyqaralyq ınjenerlik-tehnologııalyq ýnıversıteti «Áleýmettik-gýmanıtarlyq pánder jáne álem tilderi» kafedrasynyń meńgerýshisi, tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Jarylqasyn Jappasov aıtyp berdi.
Qazaq handyǵynda el ishindegi jaǵdaıdy bilip otyrý han bıliginiń mańyzdy mindetteriniń biri sanaldy. Alaıda sol kezeńde qazirgi túsiniktegi memlekettik apparat nemese arnaıy aqparat jınaıtyn mekemeler bolǵan joq. Sondyqtan han qoǵamda qalyptasqan dástúrli basqarý júıesine súıendi.
Tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Jarylqasyn Jappasovtyń aıtýynsha, hanǵa aqparat eń áýeli bıler, rý aqsaqaldary, sultandar jáne basqa da bedeldi tulǵalar arqyly jetip otyrǵan.
— Han qoǵamda qalyptasqan basqarý tetikterine súıendi. Bıler rýaralyq qatynastardy, jer daýlaryn, kóship-qoný máselelerin jáne halyqtyń ustanymyn jaqsy bildi. Rý aqsaqaldary óz qaýymyndaǵy áleýmettik jaǵdaıdy jetkizse, sultandar saıası ári áskerı ahýal týraly málimet berdi. Osyndaı kópsatyly baılanys hanǵa eldegi jaǵdaıdy jan-jaqty baǵalaýǵa múmkindik berdi, — deıdi ol.
Tarıhshynyń sózinshe, jyraýlardyń da memlekettik basqarýdaǵy orny erekshe bolǵan. Olar tek aqyn emes, eldiń muń-muqtajyn hanǵa ashyq jetkizetin keńesshi qyzmetin atqarǵan.
— Jyraýlar tek jyrshy emes, eldiń kóńil-kúıin, halyqtyń muń-muqtajyn hanǵa ashyq jetkizetin keńesshi dárejesine kóterildi. Buqar jyraýdyń Abylaı hanǵa arnalǵan tolǵaýlarynda memleket tutastyǵy, el qaýipsizdigi jáne halyqtyń múddesi qatar aıtylady. Bul jyraýlardyń qoǵamdyq pikirge yqpal etkenin kórsetedi. Al syrtqy jaǵdaı týraly málimet elshiler men saýdagerler arqyly kelip otyrdy. Olar kórshi memleketterdegi saıası ózgeristerdi, saýda joldarynyń jaı-kúıin jáne shekaralyq óńirlerdegi ahýaldy jetkizgen, ıaǵnı halyqtyń pikiri arnaıy memlekettik mekemeler arqyly emes, qoǵamnyń bedeldi ókilderi arqyly hanǵa jetip otyrǵan. Bul — kóshpeli memleketti basqarýdyń tabıǵı ereksheligi. Shoqan Ýálıhanov ta hannyń bedeli onyń shyqqan tegine ǵana emes, halyqtyń qoldaýy men yqpaldy bılerdiń senimine baılanysty bolǵanyn atap kórsetedi, — deıdi Jappasov.
Ár toptyń óz mindeti boldy
Mamannyń aıtýynsha, qazaq qoǵamyndaǵy bıler, jyraýlar, batyrlar, elshiler men saýdagerlerdiń bári birdeı hannyń keńesshisi bolǵan joq. Árqaısysy óz salasy boıynsha mańyzdy aqparat jetkizip otyrǵan.
— Bıler el ishindegi quqyqtyq jáne qoǵamdyq máseleler jónindegi negizgi keńesshiler boldy. Olar daýlardy sheship qana qoımaı, rý-taıpalardyń ustanymyn hanǵa jetkizdi. Sondyqtan memlekettik deńgeıdegi mańyzdy sheshimder qabyldanǵanda bılerdiń pikiri mindetti túrde eskerildi. Jyraýlar qoǵamdaǵy kóńil-kúıdi beınelep, qajet kezde hanǵa ashyq syn aıtqan. Qazaqtyń jyraýlyq dástúrinde bıleýshini madaqtaý ǵana emes, onyń qateligin kórsetý de qalypty qubylys bolǵan. Buqar jyraýdyń Abylaı hanǵa, Asan Qaıǵynyń Jánibek hanǵa qatysty tolǵaýlary sonyń dáleli, — deıdi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.
Al batyrlar áskerı qaýipsizdikke qatysty negizgi aqparat kózderiniń biri boldy. Olar shekaradaǵy jaǵdaıdy, qarsylastardyń is-qımylyn jaqsy bildi. Sondyqtan soǵys pen beıbitshilikke qatysty máselelerde olardyń pikiri mańyzdy sanaldy.
— Elshiler dıplomatııalyq kelissózder júrgizip qana qoımaı, kórshi memleketterdiń saıası ustanymy týraly málimet jınady. Al saýdagerler ekonomıkalyq baılanystarmen qatar joldardyń qaýipsizdigi, shekaralyq óńirlerdegi jaǵdaı týraly qundy aqparat jetkizdi. Demek, han bir ǵana adamnyń emes, birneshe áleýmettik toptyń pikirine súıenip sheshim qabyldaǵan, — deıdi spıker.
Handar halyqpen kezdesken be
Qazaq handary kóshpeli ómir saltyn ustanǵandyqtan, olardyń qyzmeti bir ordamen ǵana shektelmegen. Olar rý-taıpalarmen birge kóship-qonyp, el ishindegi jaǵdaıdy óz kózimen kórýge múmkindik alǵan.
— Ásirese, Abylaı han týraly XVIII ǵasyrdaǵy orys muraǵat qujattarynda onyń qazaq rýlary arasynda jıi bolǵany, yqpaldy bılermen, batyrlarmen jáne rý basshylarymen kezdeskeni kórsetiledi. Mundaı kezdesýler búgingi túsiniktegi resmı qabyldaý emes, kóshpeli qoǵamnyń kúndelikti saıası ómiriniń bir bóligi bolǵan. Degenmen qazirgi «halyqpen kezdesý» uǵymyn sol dáýirge tikeleı qoldanýǵa bolmaıdy. Han barlyq qarapaıym adammen jeke sóılesti deý tarıhı turǵydan durys emes. Halyqtyń pikiri kóbine bıler, rý aqsaqaldary jáne basqa da bedeldi tulǵalar arqyly jetkizilip otyrdy. Sondyqtan qazaq hany halyqtan oqshaý ómir súrgen joq, biraq qoǵammen baılanys dástúrli qoǵamdyq ınstıtýttar arqyly júzege asty, — deıdi Jappasov.
Han sheshimine halyqtyń yqpaly boldy ma
Tarıhshynyń aıtýynsha, Qazaq handyǵynda han bıligi absolıýtti bolmaǵan. Mańyzdy sheshimderdiń júzege asýy qoǵamnyń yqpaldy toptarynyń qoldaýyna tikeleı baılanysty edi.
— Qazaq handyǵynda hannyń bıligi sheksiz bolǵan joq. Ol yqpaldy sultandardyń, bılerdiń, batyrlardyń jáne rý basylarynyń qoldaýyna súıendi. Sondyqtan mańyzdy sheshimder qoǵamdyq qoldaý tappaǵan jaǵdaıda olardy júzege asyrý qıyn bolatyn. Buǵan XVIII ǵasyrdaǵy Ábilqaıyr hannyń Reseı bodandyǵyn qabyldaý týraly sheshimi mysal bola alady. Bul bastama qazaq qoǵamynda biryńǵaı qoldaý tappady. Keıbir sultandar men bıler qoldasa, endi bir bóligi qarsy boldy. Sonyń saldarynan hannyń saıası yqpaly álsirep, Kishi júzdiń ishki birligine áser etti, — deıdi qaýymdastyrylǵan professor.
Abylaı han tusynda da mańyzdy máseleler bedeldi bıler men batyrlardyń qatysýymen talqylanyp otyrǵan.
— Bul hannyń barlyq sheshimdi jeke qabyldamaǵanyn, qoǵamdaǵy yqpaldy toptardyń ustanymymen sanasqanyn kórsetedi. Qazaq qoǵamynda qoǵamdyq qoldaý saıası turaqtylyqtyń basty sharttarynyń biri boldy. Sondyqtan hannyń bedeli áskerı kúshpen ǵana emes, el ishindegi senimmen de ólshendi, — deıdi spıker.
Quryltaı men bıler keńesi qandaı ról atqardy
Tarıhshy Quryltaıdy tek aqsúıekterdiń keńesi dep baǵalaý qate túsinik ekenin aıtady. Onyń pikirinshe, bul jıyndarda rý-taıpa basshylary men bıler óz qaýymynyń kózqarasyn jetkizip otyrǵan.
— Quryltaıdy tek aqsúıekterdiń keńesi retinde qarastyrý birjaqty pikir bolar edi. Óıtkeni bıler men rý-taıpa basshylary óz qaýymynyń ustanymyn jetkizip, memleket úshin mańyzdy máselelerdi talqylaýǵa qatysty. Bıler keńesiniń qyzmeti de osy qaǵıdatqa negizdeldi. Onda quqyqtyq, saıası jáne áskerı máseleler qaralyp, bıler óz pikirin bildirip otyrdy. Sondyqtan han mańyzdy sheshimder qabyldaǵanda olardyń ustanymymen sanasty. Quryltaı men bıler keńesi han bıligin almastyrǵan joq. Olar memleket ómirindegi mańyzdy máselelerdi talqylap, ortaq ustanym qalyptastyrýǵa yqpal etti. Qazaq qoǵamynda mańyzdy máseleler keńes arqyly qaralǵanymen, sońǵy sheshimdi han qabyldady, — deıdi ol.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaq qoǵamynda bı bolý úshin qandaı talaptar qoıylǵany týraly jazǵanbyz.
