QAZAQ HANDARY: Qasym han

Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.

***

Qasym han (shamamen 1445-1518/1523) - qazaq hany, Qazaq handyǵynyń negizin salýshylardyń biri - Jánibek hannyń balasy.

Sheshesi Jaǵan begim Muhammed Shaıbanı hannyń inisi Mahmýd sultannyń sheshesiniń týǵan sińilisi. Qasym hannyń ishki jáne syrtqy saıasaty, el basqarý ádisi, t.b. jóninde málimetter óte az. Jazylǵan eńbekterdiń bári M.H.Dýlatıdiń «Tarıhı Rashıdı» atty shyǵarmasyna súıenedi. Muhammed Shaıbanıdyń qazaq bıleýshilerine qarsy soǵystary týraly derektemelerde Qasym hannyń esimi alǵash ret atalady jáne oǵan «belgili sultandar men bahadýrlardyń» biri degen baǵa beriledi, «Buryndyq hannyń atty áskeriniń jetekshisi» ekeni atap kórsetiledi. Buryndyq han Samarqanǵa ketýge májbúr bolyp, shet jerde dúnıe salady da, Qasym han bılikti birjolata óz qolyna alady. Qasym han bılegen kezeńde qazaqtar men Shaıbanı áýleti arasynda Syrdarııa mańyndaǵy qalalar úshin qaqtyǵystar men soǵystar odan ári jalǵasty. 1510 jyldyń qysynda Shaıbanı han áskeri Ulytaý bókterinde otyrǵan Qasym han ulysyna shabýyl jasaıdy. Olarǵa kúshti toıtarys bere almaıtynyn bilgen Qasym han shegine otyryp, tutqıyldan shabýyl jasap, dushpanyn tas-talqan etedi. Sol jyldyń sońynda Shaıbanı han Mervi túbindegi Horasanda Iran shahymen shaıqasta qaza tabady.

1513 jyly Qasym han Qaratalda otyrǵan kezde Saıram bıleýshisi Katta-bek qalany Qasym hannyń bıligine berdi de, ony Tashkentti bılep turǵan Shaıbanı Súıin Qojaǵa qarsy attanýǵa kóndiredi. Sol jyly jazda Moǵolystan hany Sultan Saıd Tashkentke birlesip joryq jasaýdy usynady, alaıda Qasym han bul soǵystan bas tartady. 1515 jyly Sultan Saıd Shyǵys Túrkistanǵa ketken soń qazaq handyǵynyń Jetisýdaǵy bıligi nyǵaıa tústi. Batysta onyń qol astyna Noǵaı Ordasynan ketken rýlar men taıpalar kelip qosyldy. Handyqtyń shekarasy Ońtústiginde Syrdarııaǵa deıin, ońtústik-shyǵysynda Jetisýdyń edáýir bóligin, soltústik-batysynda Jaıyq ózeni ańǵary men soltústik-shyǵysynda Ulytaý jáne Balqash kólinen ótip, Qarqaraly taýlarynyń silimderine deıin keńeıdi. Halqynyń sany 1 mıllıon adamnan asty. Onyń tusynda qazaqtar Batys Eýropaǵa derbes etnıkalyq qaýym retinde tanyldy. Syrtqy saıasatta Qasym han Syrdarııa boıyndaǵy qalalar úshin Shaıbanı áýletimen kúres júrgizip otyrdy. Osyǵan baılanysty qazaq basshylarynyń mańǵyttar jáne mońǵoldarmen odaqtyq baılanysy qalyptasty. Qasym han óziniń bılik qurǵan kezeńiniń basynda Saıram qamalyn aldy, Maýrennahr qamalyn basyp alýǵa biraz áreket jasady. Qazaq handyǵynyń orys memleketimen elshilik baılanysy bastaldy. Túrik basshylarymen jazysqan hattarynda Qyrym hany qazaqtardyń batys baǵytyndaǵy ıelikteriniń keńeıip bara jatqandyǵyna alańdaýshylyq bildirdi.

Qasym han bıliginiń sońǵy jyldarynda qazaq bıleýshileri men shaıbanılerdiń ózara qatynastary shıelenisken qalpynda qala berdi. 1516-1517 jyldary qysta Shaıbanı áýletiniń sultandary kúsh biriktirip, qazaqtarǵa qarsy joryqqa shyqty.

Qazaqtardyń «Qasym hannyń qasqa joly» deıtin belgili zańdary Qasym hannyń esimimen baılanystyryldy. Atalmysh zań el basqarý isinde qoldanylǵan. Negizi orta ǵasyrlarda Qypshaq, shaǵataı ulystary qoldanǵan «ıarǵý» zańynan (qazaqsha «jarǵy» - haqıqat degen uǵymdy bildiredi) alynǵan. Qasym han ózi bılik qurǵan kezeńde qazaq halqynyń etnıkalyq aýmaǵyn keńeıtý barysynda ádet-ǵuryptyq zańdarǵa arqa súıegen. Tipti sharıǵat qaǵıdasyn myǵym ustanǵan otyryqshy aýdandar da Qasym hannyń qol astyna ótken soń, ádet-ǵurypqa súıengen qazylyq bılikterge júgine bastaǵan. Qasym han óz zańynda Quran talaptaryna qaıshy kelmeıtin qazaqı ǵuryp erekshelikterin saqtaǵan. Mysaly, jeti ataǵa deıin úılenbeý, ámeńgerlik, qudalyq joralar, qazylyq bılik, t.b. Ol halyqtyń kókeıinen shyqqan ári ejelden kele jatqan bılik dástúrdi, ádet-ǵuryptyq «jarǵyny» jańǵyrtyp, kúsheıtken. Bul zańǵa engen erejeler: 1) múlik zańy (jer daýy, mal-múlik daýy); 2) qylmys zańy (kisi óltirý, talaý, shapqynshylyq jasaý, urlyq qylý); 3) áskerı zań (alaman mindeti, qosyn jasaqtaý, qara qazan, erdiń quny, tulpar at); 4) elshilik joralary (maıtalman sheshendik, halyqaralyq qatynastaǵy sypaıylyq, ádeptilik, ıbalylyq); 5) jurtshylyq zańy (shúlen tartý, as, toı, mereke, dýman ústindegi erejeler, at jarys, báıge erejeleri, jasaýyl, bekaýyl, tutqaýyl mindetteri).

Muhammed Haıdardyń jazýy boıynsha, Qasym han 1518 jyly ólgen. Al Tahır Muhammedtiń «Rýzat at-Tahırın» atty eńbeginde Qasym han 1523/24 jyldary ólgen degen derek keltiriledi. Qydyrǵalı Jalaıyrıdyń aıtýynsha, Qasym han Saraıshyq qalasynda qaıtys bolǵan.

Derekkózi:

Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy 5 tom