QAZAQ HANDARY: Haqnazar han
ASTANA. QazAqparat - «QazAqparat» halyqaralyq aqparattyq agenttigi Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń 2015 jyly Qazaq handyǵy qurylýynyń 550 jyldyǵyn ótkizý týraly bastamasyna oraı «Qazaq handyǵyna 550 jyl» atty arnaıy jobany iske qosty. Bul joba aıasynda «Babalar sózi», «Qazaq handary», «Ejelgi qalalar tarıhy», «Halyq qazynasy» qatarly jańa aıdarlar ashyldy. «Babalar sózi» aıdary negizine «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda shyqqan 100 tomdyq aýyz ádebıetiniń jyr-tolǵaýlary, qıssa-dastandar, sóz ustaǵan sheshender men bılerimizden qalǵan naqyldar, tarıhı jádigerler alyndy. «Qazaq handary» aıdarynda tarıhymyzda eline qorǵan bolǵan handardyń ómiri týraly derekter beriledi. Al «Ejelgi qalalar tarıhy» aıdaryna qazaq dalasyndaǵy órkenıettiń ordasy bolǵan kóne qalalardyń tarıhy týraly jazbalar jarııalanady. «Halyq qazynasy» aıdary boıynsha, Qazaqstandaǵy tarıhı, mádenı eskertkishter, qazaq halqynyń salt-dástúrleri, qolóner, qarý-jaraqtary týraly maǵlumattar berilmek. Joba materıaldary qazaq tilinde (qazaqsha jáne tóte jazýmen) agenttik saıtynda jarııalanyp otyrady.
***
Aqnazar, Haqnazar (shamamen 1510/20 - 1580 jyldary) - 1538-1580 jyldardaǵy qazaq hany, qazaq halqyn biriktirýge, memlekettigin nyǵaıtýǵa aıryqsha eńbek sińirgen memleket qaıratkeri, qolbasshy, Qasym hannyń uly.
Ákesinen jastaı jetim qalǵan Aqnazar anasy Qanykeı sultan-hanymmen birge Qasym hannyń qaryndasy Qaraúlikti panalap, Noǵaılynyń alty uly áýletin bılegen Shahmamaıdyń qolynda turǵan.
Aqnazar taqqa ákesi ólgennen 20 jyl ótkenen keıin otyrǵan. Bul eki ortada Qazaq ordasynda han qutaımaı, Momysh, Toǵym, Ahmet handar syrt jaýlarymen shaıqasta sheıit bolǵan bolatyn.
Qasym han aıbynyn asyrǵan Qazaq handyǵy ishteı álsirep, syrt jaýlarmen kúreste iri-iri sátsizdikterge ushyraǵan edi. Batysynda Noǵaıly, shyǵysynda Moǵolstan, soltústiginde Sibir (Kóshim han), ońtústiginde Ózbek handyqtarynyń qysymynda boldy.
Osyndaı kezeńde bılikti qolyna alǵan Aqnazar eliniń eńsesin kóterip, syrtqy jaǵdaılardy Qazaq ordasynyń múddesine paıdalana bildi. Qasym hannyń isin ilgeri jalǵastyryp, Noǵaı ordasynyń bir bóligin Qazaq handyǵyna qosty. Memleket shekarasyn Edil men Jaıyqqa jetkizdi. Bashqurt halqynyń Reseıge moıynsunbaǵan bóligi de Qazaq ordasynyń quramyna kirdi.
Orys patshasy Ivan Groznyı Aqnazardy qudiretti ámirshi retinde tanyp, elshiler jiberip turdy. Aqnazar Sibir handyǵymen kúrestiń nátıjesinde Orta júzdiń shette júrgen rýlaryn ońtústikke toptastyrdy. Oırattarǵa 1554 jyly kúırete soqqy berdi. 1555 jyly Moǵolstan hany Abd ár-Rashıd uly Abd ál-Látıf sultandy jeńip, Uly júz rýlarynyń kópshiligin qosyp aldy. Moǵoldar shebi Táńirtaýdan ári ysyryldy. Túrkistan, Syǵanaq, Saýran, Saıram, Taraz qalalaryn qaıtaryp aldy.
Qyrǵyzdardyń bir bóligi Aqnazardy han dep tanydy. Budan soń Shaıbanı urpaqtarymen saıası-mámlegerlik tásildermen de, qarýdyń kúshimen de sheshýshi urystar bastady. Buhar hany Abdolla men Tashkent ýálaıatynyń ámiri Baba sultannyń alaýyzdyǵyn paıdalanyp, Tashkentti qosyp alýdy kózdep júrgen Aqnazar joryqta qaza tapty. Aqnazardan Dinmuhamed, Muńǵytaı, Bozǵyl esimdi balalar qalǵan. Dinmuhamed biraz ýaqyt Tashkentti jáne Hıýany bılegen.
Derekkózi:
Qazaqstan ulttyq entsıklopedııasy, 1 tom
