Qazaq halqynyń ejelgi qarý-jaraqtary týraly ne bilemiz?
ASTANA. QazAqparat - Bıylǵy jyl barsha halqymyz bas qosyp, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyna oraı úlken merekeniń kýási bolýda. Ǵasyrlardyń ishinde qazaq halqy alýan túrli joldardan ótti, ıaǵnı qıyn kezder de boldy, baqytty sátterdi de bastan keshirdi. Minekı, qazirgi zamanda Táýelsiz el bolyp, óz basymyzǵa bólek shańyraq kóterip, úlken eldik sharýalardy tyndyryp jatqan kezeńdemiz. Táýelsizdik jyldarynyń ishinde qazaq halqy irilendirý, birigý, eldigimizdi kemeldendirý maqsatymen alǵa basty. Elimizdiń qazirgi ýaqyttaǵy jaǵdaıyna keler bolsaq, álem tanyǵan memleketke aınalý ústinde, aınalamyzdaǵy eldermen salystyrǵanda kósh basyndaǵy memleketpiz. Aldymyzda kóptegen maqsat-murattar tur, degenmen júkti jumyla kóterýdiń arqasynda qyrýar ister tyndyrylyp jatyr. Óıtkeni bizdiń uly maqsatymyz - «Máńgilik el» bolý. Osyǵan oraı Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý arqyly ásirese jastar arasynda otansúıgishtikke tárbıeleýge súbeli úles qosatyndyǵy belgili.
Búgingi ótkizilip jatqan sharalardyń barlyǵy Qazaqstannyń irgeli memleket ekenin, tamyrymyz tereńde jatqandyǵyn kórsetip otyr. Kóptegen tarıhı-mádenı eskertkishterimiz jańǵyrtylyp, qalpyna keltirildi. Osy baǵyttaǵy jumystardyń barlyǵy tarıhymyzǵa qaıtadan tereńirek úńilýge múmkindik berdi. Bulaısha el bolyp óz tarıhymyzǵa zer salý - keleshekke sanaly urpaq tárbıeleýdiń basty sharttarynyń biri bolmaq.
Yqylym zamandardan beri qaraı kóshpelilikpen ómir súrip kelgen qazaq halqymyzdyń zamandar zaýlaǵan saıyn, qoǵamnyń damýyna ilese birtindep kemeldene túskeni belgili. San ǵasyrlar boıy ata-babamyz ushy-qıyrsyz jeri men elin qorǵaý úshin esepsiz bodaýlar berdi. Osynaý qıly zamandar barysyndaǵy qazaqtyń mádenıetimen qosa jaýǵa qarsy qoldanǵan qarý-jaraqtary da birtindep túrlenip, kemeline kele tústi, sol arqyly ózindik etnıkalyq sıpatyn qalyptastyrdy.
Aıtpaqshy bolǵanymyz, qazirgi zaman urpaqtaryna el qorǵaǵan babalarymyzdyń qoldanǵan kóne qarý-jaraqtarynyń atyn bile júrsin, sol arqyly týǵan otanymyz ben tól tarıhymyzǵa degen iltıpaty arta tússe eken degen izgi tilek.
Qazaqtyń dástúrli qarý-jaraqtary soǵysqa arnap baptaǵan aıtuıaq arǵymaqtarǵa yńǵaıly er-turman salyp minip, qan maıdanǵa kirgen kezde at ústinde urys salýǵa barynsha ıkemdelip, shuǵyl qımyl jasaýǵa yńǵaıly, jeńil siltenetin artyqshylyqqa ıe bolǵan. Bul qarýlar naǵyz jaýjúrek sardarlyqty jetildirý maqsattaryndaǵy áskerı óner kórsetý barysynda qalyptasty ári basqa kórshiles halyqtardyń yqpalymen damı tústi.
Zertteýshiler qarý-jaraqty eki úlken topqa bóledi: 1) shabýyl quraldary - qarý; 2) qorǵanys jabdyqtary - jaraq. Shabýyl qarýlaryna er qarýy sanalatyn bes qarý jatady. Bul qarýlar atý, shabý, kesý, túıreý, soǵý maqsattaryna qoldanylady. Atap aıtar bolsaq olar: jaq (sadaq), qylysh, aıbalta, naıza, shoqpar dep atalady.
Sadaq - erte kezde ań aýlaýda, keıin soǵys isinde qoldanylǵan. Qarapaıym sadaqty tobylǵy, úıeńki, t.b. aǵash shybyqtarynan doǵasha ıip, eki ushyn qaıyspen kerip jasaıdy. Kúrdeli sadaqtyń syrtqy betine sińir tartylyp, ishki jaǵy múıizben qaptalady, keıde ortasy men eki shetine súıek bastyrma qaǵylady. Qazaq sadaǵynyń «qaıyń sadaq», «qaraǵaı sadaq», «úıeńki sadaq» degen ataýlary bar jáne «jaq», «saryja», «sarsadaq» dep te ataıdy.
Al sadaq oqtarynyń túrlerine keler bolsaq: jebe, ala bilek, kóbe buzar, andigen, qozy jaýyryn, qasalı, ysqyrma, kez oq, tomar oq, tyz oq, saıgez, bulyń, sur jebe, qaljýyr, jezaıyr, kiriske, jaıdar t.b. túrleri bar.
Qylysh - at ústinde urys júrgizý úshin jeńil ári kesip túser qarý retinde qoldanǵan. Qazaq qylyshtary: aldaspan, narkesken, zulpyqar, jataǵan qylysh, qaıqy qylysh, týra, taıa, syıyrma, jalań, sapy, semser qatarly túrleri kezdesedi.
Aıbalta - kóshpeli halyqtar óte erte zamannan qoldana bastaǵan soǵys qarýy. Aıbalta eki basty nemese balta basynyń shúıdesi uzynsha kelgen balǵa pishindi nemese istik pishindi keletin túrleri bar. Qazaq aıbaltasynyń basyna kúmisten oıý-órnek salynady.
Naıza jaqyn qashyqtyqta, betbe-bet aıqasta túıreý maqsatynda qoldanylatyn qarý túri. Naızanyń uzyn sapty, eki basy úshkir, saýytty buzýǵa arnalǵan túri - «súńgi» dep atalady. Ushynyń qyrlanýyna qaraı naıza segiz qyrly, tórt qyrly degen túrlerge bólingen. Synbas úshin sabyn taramyspen orap, temir shyǵyrshyqtarmen bekitedi. Jalaýly naıza, qaratamaq naıza, t.b. túrleri bar.
Shoqpar - jaýmen betpe bet kelip nemese qýyp jetkende, ıakı aıqasyp ótkende siltenetin, basy domalaq, saby aǵash, bilezikke ótkizip alýǵa arnalǵan qaıys búldirgesi bar jaýyngerlik soǵýǵa arnalǵan qarý túri. Onyń sylqeter, saqeter, batyq, bosmoıyn degen ataýlary da bar.
Mine bul qazaq halqynyń bes qarý dep atalatyn dástúrli qarý-jaraq túrleri bolyp tabylady. Keshegi ótken ǵasyrlardaǵy batyr babalarymyzdyń atoılap jaýǵa shapqandaǵy soǵys quraldarynyń qyr-syry men ataýlaryn bilgen urpaqtyń serti sadaqtaı, qyrpýy qylyshtaı, aıbyny aıbaltadaı, namysy naızadaı, shydamy shoqpardaı bolaryna senim kámil. Elimizdi aman, jurtymyzdy tynysh etip, babalar amanatyn urpaqtan urpaqqa ór senimmen, bıik rýhpen jetkizgeı!
Beısen Sultanuly
