Qazaq halqynyń Asyq oıynynyń ulttyq mádenıetimizdegi alatyn oryny qandaı?

Kúndizgi oıyndar balalardy mergendikke tárbıelese, túngi oıyndar eptilikke tárbıelegen. Biraq, búgingi kúni sol ulttyq qundylyqtarymyzdan alystap baramyz.

«Asyq oınaǵan azar, dop oınaǵan tozar» degizip, ulttyq oıynymyzdy umyttyra bastady. Endi «asyq oınaǵan azbaıdy, dop oınaǵan tozbaıdy» dep urandatatyn sát kelip jetti...

Asyq oıynynyń qazaq mádenıetindegi orynyn dana halqymyzdyń «qoı asyǵy demeı-aq, qolyńa tolsa saqa tut», «asyǵy alshysynan tústi», «búge-shigesine deıin anyqtaldy» degen sóz tirkesterinen-aq baıqaýǵa bolady.  Halqymyzdyń jaqsy kórgen jas jetkinshekti  «altyn asyqtaı nemese kıiktiń asyǵyndaı shymyr» dep  sıpattaýy teginnen tegin emes. Osydan-aq, ultymyzdyń asyqtyń mańyzy men mánin jete túsingen tanymdyq kózqarasyn baıqaýǵa bolady.

Asyq - tórt túlik mal men ańdardyń tilerseginde bolatyn, bitisi bólek, qyzmeti asa kúrdeli,  býynǵa bitken shymyr súıek. Qazaq uǵymynda asyq tek balalardyń oıyn quraly ǵana emes,  ózindik qasıeti bar maǵynaly buıym. Sodan da bolar,  ultymyzda balasy ul bolsa,  pále-jaladan aýlaq, qarymdy, qaıratty bolsyn dep besiginiń basyna bóriniń, al qyz bolsa sulý, kórikti bolyp bóıjetsin dep besigine eliktiń asyǵyn taǵatyn ádet bar.

Kelini qursaq kótergende,  atasy men ájesiniń yrymdap asyq jınaıtyn ádeti de  «nemerem ul bolsyn,  kelinge kóz tımesin,  aman - esen bosansyn» degen yrymmen úndesip jatyr.

Qazaq halqynda beıne jaýyrynǵa qarap boljam jasap,  bal ashqan sekildi asyq úıirip te boljam aıtatyn eskilikti ádet bolǵan.  Jaýgershilik zamanda babalarymyz soǵys strategııasyn,  soqqy beretin túıinderdi asyqty shashyp jiberip túsindirip,  soǵys josparyn jasaǵany týraly derekterdi de kezdestirýge bolady.

Al asyq arqyly bal ashý maqsatymen «ańshynyń oljasynan,  jolaýshynyń jolynan,  joq izdegen joqshynyń sońynan,  qurǵan qaqpannyń qanynan habar ber» dep tilek sóz aıtyp asyq úıirgen. Asyq jınaý jáne asyq oınaý - qazaq halqynyń, ásirese, qazaq jastary men balalarynyń erekshe súıikti isteriniń biri bolǵan. Asyq oıynyn qyrǵyz,  qaraqalpaq halyqtarynyń bári oınaǵanymen,  biraq olardyń asyq oıynynyń túrleri qazaqtikindeı mol emes.

Aıtalyq,  alshy,  ompy,  han oıyny,  kentáı atý,  úshtaban,  qaqpaqyl,  sasyr  t. b. sııaqty oıyndar búkil qazaq dalasyna jalpylasqan.  Oıynshylar asyqty jaz jaılaýda,  qys qystaýda,  úı ishinde,  dalada, tipti muz ústinde de oınaı beretin bolǵan.  Keıbir asyq qumarlar men sal-seriler dorbalaryna salyp alyp,  el aralap, aty shyqqan oıynshylardy izdep baryp óner synasqan.

Kezinde ata-babalarymyz asyq oıynyn osyndaı ulttyq deńgeıge deıin kótergeni teginnen tegin emes. Óıtkeni asyq oıyny balalardyń jastaıynan tózimdilikke shyńdap, olardy mergendikke,  ustamdylyqqa,  baısaldylyqqa, qaǵylezdikke tárbıelegen.  Asyqtardy qaz-qatar tizý kezinde olardyń sanyn alý,  keıin utysty eseptep,  upaı bóliskende asyq sanaý balanyń matematıkaǵa beıimin arttyryp qana qalmaı,  balalardy kóz mergendigine, qol býyndarynyń ıkemdi bolýyna baýlıdy.  Asyq oınaǵanda adamnyń tek eki qoly emes,  oılaý múshelerinen bastap,  ıyǵy,  aıaǵy,  barlyq bulshyq etteri qımyldaıdy. Bylaısha aıtqanda,  asyq oınaǵan bala júgiredi, sekiredi,  kózdeıdi,  jeńedi,  jeńiledi,  utady,  utylady...  Mine osynyń bári taza báseke, taza dene tárbıe. Qazaqtyń áıgili batyry Baýyrjan Momyshuly «Asyq - úlken halyqtyq tárbıe» dep baǵalaýynyń syry da osynda bolsa kerek.

Halqymyz jetigen aspabynyń tıegine asyq qoıýdan syrt, asyqtan estelik buıymdar men áshekeı buıymdaryn da jasaıdy.  Munyń jandy mysaly retinde aıta keteıik, almatylyq sheberler elimizdiń túkpir-túkpirinen 8500 asyq jınap,  alty aıda aqbozattyń músinin turǵyzǵany bul sonyń aıǵaǵy.

Bul ǵana emes, asyqtan sheteldegi qandastarymyz da neshe túrli músinder jasap, aldyn Gınnes rekordtar kitabyna engizip úlgerdi.

Aıtalyq, Qytaıdaǵy qandastarymyz osydan biraz ýaqyt buryn qoı asyǵynan Shyńjań Avtonomııasynyń qurylǵanyna 60 jyl tolýyna oraı, merekege arnap, asyqtan  Shyńjań ólkesiniń kartasyn jáne Qytaıdyń bes juldyzdy qyzyltýyn jasap kópshiliktiń nazaryn ózine aýdarǵan bolatyn. Qytaıdyń «Halyq gazeti» saıtynyń málimetine súıensek, Іle aımaǵyna qarasty Kúnes aýdanynyń 5- orta mektebi ulttyq dástúr tárbıesin mektepte oqytylatyn pánderdiń qataryna engizipti. Ony tek sabaq retinde oqytyp qana qoımaı, dástúrdi urpaq sanasyna quıýdy shynaıy ispen ushtastyryp jatyr. Sonyń bir mysaly atalmysh mekteptiń oqýshylary óz qoldarymen álemdegi eń alyp asyqtyń músinin qurastyryp, mektep aldyndaǵy alańqaıǵa ornatypty.

Alyp asyqty jasaý úshin kádimgi kishkene asyqtardyń 10 myńǵa jýyq danasyn jınaýǵa týra kelgen. Osynsha asyqtan jasalǵan úlken asyqtyń bıiktigi 2.6 metr, kóldeneńi 1.3 metr, eni 90 santımetr bolǵan. Músindi qolónerge baýlıtyn muǵalimderiniń jón silteýimen 10 oqýshy aqyldasa otyryp jasaǵan eken. Oǵan bir aı ýaqyttaryn arnaǵan. Formasyn kelisti, ári nyǵyz, sapaly etip, sátti jasap shyqqan asyq músini kóptiń kóz aıymyna aınalyp, jaqsy baǵasyna ıe bolypty.

Odan da qýanyshtysy, mektep basshylyǵy ǵylymı túrde tizilip, sheber týyndyǵa aınalǵan «alyp asyqty» «Gınnes rekordtar tizimdigine» joldaýdy uıǵaryp, «Shańhaı dúnıe Gınnes rekordyn baǵalaý» bas shtabymen baılanys jasaý arqyly tıisti qujattaryn jınaýǵa kirisipti.

Sońǵy kezderi turmys daǵdymyzdyń ózgerýi jane oıyn quraldarynyń kóptep dúnıege kelýine baılanysty, sondaı-aq, elektrondy oıyndardyń kóbeıýinen ulttyq oıynymyz -  asyq oıyny dáýir sahnasynan joǵalyp barady.

Qazirgi balalarǵa asyqty tek naýyryz meıramynda ǵana oınaıtyn oıyn túri degen túsinik qalyptasyp barady. Tipti, qalaly jerdegi ósken búgingi búldirshinder asyqtyń ózindik ataýlaryn ataǵandy qoıyp, asyqty tek «súıek» dep qana tanıtyn deńgeıge jaqyndap qaldyq.

Joǵaryda asyqtyń qazaq ómirindegi, mádenıetindegi, salt-dástúrindegi alatyn orynyn, onyń ulttyq oıynymyz ekenin aıtyp óttik. Endi, osy ulttyq oıynymyzdy qalaı qoldap, qalaı baıyrǵy deńgeıine jetkizý oqyrman qaýymmen, ultshyl otandastarymyzdyń qolynda ekeni anyq. Ulttyq qundylyqtarymyzdy ulyqtaı júreıik aǵaıyn.

Kúnsultan Otarbaı