Qazaq halqynda etikshilik óner ejelden jaqsy damyǵan

Arheologııalyq qazbalar kezinde bizdiń zamanymyzdan burynǵy V ǵasyrlarda taýly Altaı óńirin mekendegen taıpalardyń bylǵarydan, júnnen tigilgen aıaq kıimderi tabylǵan. Mundaǵy áıelder aıaq kıiminiń qonyshy ıirilgen jippen órnektelip, juqa jez nemese altynmen aptalǵan. Budan biz etikshilik ónerdiń bizdiń jerimizde uzaq dástúrge ıe ekenin bilemiz.

 Buryndary otbasy múshelerine aıaq kıim tikkizgisi kelgen adamdar etikshini óz úılerinde birneshe aı boıy qondyryp ustaǵan. Aıaq kıim tigýge qajetti kón, bylǵary, qaıys, ultan, siri, toz, taramys sııaqty zattardy aıaq kıim tikkizýshiniń ózi tabatyn bolǵan. Tek, aǵash shege jasaıtyn kepken qaıyń kesindisin, usaq temir shegelerdi, úlkendi-kishili qalyp túrlerin etikshi árdaıym ózimen birge alyp júrgen. Aıaq kıim tigýmen teri, qaıys óńdeýmen  mamandanǵan adamdar aınalysqan. Olardyń atadan balaǵa berilip otyratyn ózindik tehnologııasy, ıaǵnı tásilder júıesi boldy.

HІH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap qazaq dalasyna syrttan keletin bylǵarynyń taraýyna baılanysty, saptama etik pen jeńil etikterdi qalyń qara bylǵarydan tigý óris aldy. Sonymen birge, orys úlgisimen qısyq taban jeńil etik tigý de birtindep oryn ala bastaǵandyǵy belgili. Áıelderge arnalǵan jeńil etikti qara, qyzyl, jasyl tústi juqa bylǵarydan sándep tigedi. Olardyń ókshesi bıik keledi, qonyshy tústi jibek barqyttarmen kórkemdeledi, sonymen birge sándi kestelenedi.

Er adamdarǵa arnalǵan kebisti kónnen nemese qalyń bylǵarydan túzý taban etip tigedi. Bulardyń ókshesi bıik bolmaıdy. Ádette, er kisilerdiń etikteri men kebisteriniń ókshesine temirden nál qaǵady. Áıelderge arnalǵan kebister túrli tústi juqa bylǵarydan tigilip bıik ókshe qaǵylady, ár túrli jibek jiptermen kestelenip kórkemdeledi. Árıne, mundaı ásem kebisterdi uzatylatyn qyzdarǵa arnap jasatatyn bolǵan. (kk.wikipedia.org)

Kebisti ádette, erler de, áıelder de másimen kıedi. Másini kónnen, qalyń bylǵarydan, al áıelderge arnalatyn másilerdi satylyp alynatyn túrli tústi juqa hromdardan tigedi. Dástúrli qazaqy ortada aıaq kıimderdiń mynadaı negizgi túri taralǵan: etik, kebis, mási, saltama, baılaq, shoqaı jáne t.b. Kebis pen másiniń san alýan yńǵaıly da, ádemi túrleri tigilgen. Kebis kóbinese maldyń saýyr terisinen tigilip, qalypqa qatyrylady.  (Shoıbekov R.N. Etikshilik ónerine baılanysty keıbir ataýlar)

Etik- bylǵarydan tigiletin qonyshty aıaq kıim. Erterekte qazaq etikshileri etiktiń saptama, saqtııan, bylǵary, qurym, kók, qaıqybas, shońqaıma,tasultan, túzý taban etik, t.b. túrlerin tikken. Etik adamnyń jas, jynys erekshelikteri men jyl mezgilderine qaraı túrlishe tigiledi. Erlerdiń jazdyq etigi juqa bylǵarydan, al qystyq etigi qalyń bylǵarydan qonyshy uzyn etilip (saptama etik), al áıelderdiń etigi jeńil, juqa bylǵarydan ókshesi bıik etilip tigiledi. Áıel etiginiń ókshe sirisi, qonyshy men basy túrli tústi jibek jiptermen kestelenip nemese tústi bylǵarymen oıýlap, áshekeılengen. Etik tigý úshin bylǵary men ultannan basqa qaıyń, toz, aǵash shege, taramys, myqty jip paıdalanylatyn. Erterekte qazaq etikteri túzý taban etip tigilip, oń aıaq pen sol aıaqqa birdeı kıile beretin. Etikti oń men sol aıaqqa beıimdep, qısyq taban etip tigý keıin paıda bolǵan.

Saptama etik - qazaqtyń ulttyq aıaq kıimderiniń bir túri, onyń keń qonshy tizeni jaýyp turady. Taqym jaǵy sál oıyqtaý kelip, aıaqty búgip-jazýǵa kedergi jasamaıdy. Ol qysty kúni kıiletin bolǵandyqtan ishine kıizden astar salyp, sapaly bylǵarydan, erterekte jylqynyń nemese ógizdiń terisinen aǵash kergishpen ókshesin alasa etip tigetin bolǵan.

Kón  etik - ıge salyp, túgin túsirgen iriqara terisinen tigilgen etik. Burynǵy ýaqyttarda egin sýarýshylar, ańshylar taý-tasty, butaly jerlerdi aralaǵanda kıetin aıaq kıim. Kón etiktiń shegren etik sııaqty ókshesi bolmaıdy. Basy men qonyshy syzdyqtalyp bekitilmeı, tutas pishiledi. Kón etikti keı jerlerde «shoqaı» dep te ataıdy.

Kebis - másiniń syrtynan kııýge arnalyp, bylǵarydan tigilgen, qonyshsyz aıaq kıim. Onyń basyn jumsaq qara bylǵarydan, tabanyn qatty ultannan bıik óksheli etip tigedi, oıýlap áshekeıleıdi. Onyń sholaq qonyshty, jaı taban, jáne keń aýyz dep atalatyn túrleri bar.

Mási -erler men áıelderdiń kıetin jeńil aıaq kıimi. Másini juqa ultan salyp, jumsaq bylǵarydan, jumsaq eshki terisinen nemese qurymnan tigedi. syrtynan kebis kıedi. (Qazaqtyń qolóner mádenıeti. Sultanqan Saǵatjan)

Halqymyzdyń aıaq kıimge baılanystyra aıtatyn yrym-tıymdary da bar. Qazaq aıaq kıimniń tabanyna qaramaıdy. Óıtkeni onyń barmaıtyn jeri, baspaıtyn taýy «qalmaǵandyqtan» bylǵanyshty bolady deıdi. Ony kórgen adamnyń kózi ushynady-mys. Al aıaq kıiminiń tabanyna jazataıym kózi tússe, tabanǵa úsh márte túkirý kerek. ıAǵnı kózim ushynbasyn, aıaǵym aqsamasyn dep yrymdaǵany. Aıaq kıimdi tóńkerip qoımaıdy. Tóńkerilip qalsa, qaıtadan ońdap qoıady. Sheshkennen keıin shashyp tastamaı, qatarlap qoıady. Aıaq kıim tóńkerilip qalsa ıesi qaıǵyǵa ushyraıdy, shashylyp jatsa joly kesiledi dep sanaǵan. Aıaq kıimdi sol aıaqtan bastap kımeıdi. Qazaqta basqa kisilerge qaratyp aıaq kıim sheshpeıdi. Áıelder aıaq kıimdi tasalanyp kıedi nemese sheshedi. Ien túzde, jaýgershilikten bosyp-kóshkende nemese túrli jaǵdaılarǵa baılanysty túnde uıyqtaǵan kezde basyna jastanatyn eshteńe bolmasa aıaq kıimdi jastanýǵa ruqsat etilgen. Ol týraly qazaqta «etik jolǵa bastaıdy, shalbar sorǵa bastaıdy» dep etikti jastanýǵa bolady deıdi. Al shalbardy jastanýǵa múldem tyıym salynady. Aıaq kıimniń tabanyna salynatyn ultaraqty mańdaıynan tilip qoıady. Muny ultaraqtyń jolyn ashý deıdi.

                                                                                   Baqytjol Kákesh