Qazaq halqyna tán týystyq ataýlar

Mine sondaı ulttyq bolmysymyzdyń asyl jaýharlarynyń biri, halqymyzdyń basyn biriktirip, berekesin uıytqan týystyq baılanys uǵymy jáne onyń tereń mándi ataýlary týraly sóz qozǵamaqpyz.

«Men qazaqpyn!» deıtin árbir azamat óziniń shyqqan tegin bilip, jeti atasyn tarqatyp aıta alatyn bolýy, ata jurtyn, týǵan elin qasterlep ardaqtaı bilýi shart. Bul ár qazaqtyń ǵasyrlar boıy sanasynda qalyptasqan dástúrli qaǵıdasy. Baǵzy zamandardan kele jatqan «Qyryq rýly elmiz, qarǵa tamyrly qazaqpyz» degen sóz bekerge aıtylǵan joq. Qyryq rýly kóp elmiz, biraq bólinbeıtin, berekesi buzylmaǵan, túbi bir, qany bir, bir atanyń urpaǵy qarǵa tamyrly qazaqpyz degendi meńzep tur. Bul sózdiń arǵy mánine úńile tússek, qazaqtyń túpki atalastyǵyn aıtpaǵan kúnniń ózinde, tamyr-tanys, kórshi-qolań, quda-jekjat, aǵaıyn-týǵan, joldas-jora, jamaǵaıyn juraǵattyǵyn úzbegen, irgesi sógilmegen, qaımaǵy buzylmaǵan eldigimizdi, tektiligimizdi taǵyda aıǵaqtaıdy. Osylaısha dástúrli tanym-túsinikpen urpaq tárbıelegen qazaq jurty alysty jaqyn tutqan, jaqyndy baýyr tutqan. Týystyq baılanysty qadirlep, bereke-birlikti buzbaǵan. Úlkeni sóz bastasa, kishisi qurmetpen tyńdaǵan. Bir-birine meıirimmen qarap, aıalaǵan.

Endi, osyndaı bir-birin qadirlegen, qurmettegen, syılaǵan týystyq, jekjat-juraǵattyq baılanystyrǵan adamdardyń ózara shaqyratyn mándi ataýlary týraly toqtalsaq. Óıtkeni búgingi kúni halqymyzdyń osy bir asyl qasıeti, ultty uıytqan, urpaqty tárbıeli, ónegeli etken dástúrli tanym-túsinigi álsirep bara jatqany jasyryn emes. Jeti atasyn bilmeıtin, óziniń jaqyndaryn qalaı ataýdy, qandaı týystyq baılanysy bar ekenin túsinbeıtin adamdar kóp.

Qazaqta týystyq qatynastardy ózara sabaqtas úsh jurtqa jiktep ataıdy. Birinshisi - adamnyń ákesi jaǵynan týysatyn óz jurty (áıelder tórkin jurtym dep ataıdy). Ekinshisi- sheshesi jaǵynan týysatyn naǵashy jurty. Al, úshinshisi áıeli ne kúıeýi jaǵynan týysatyn qaıyn jurty.

Árıne, qazaq halqynyń týystyq ataýlarynyń aýqymy keń, onyń barlyǵyn tarqatyp aıtyp shyǵý maqalamyzdyń kólemine shaq emes. Sondyqtan maǵanasy aýyrlaý degen ataýlardy ǵana jazýdy maqsat ettik. Al, bul týystyq ataýlar týraly júıeli, senimdi derekterdi usyný da, qazaqtyń abyz ǵalymy Aqseleý Seıdimbektiń «Qazaqtyń aýyzsha tarıhy» eńbegine júginýdi jón kórdik.

«...Týysqandyq ataý-termınderdi óz jurty, naǵashy jurty jáne qaıyn jurty boıynsha saralaýdyń, belgili dárejede, sharttylyǵy bar ekenin de atap ótken jón. Máselen, kúıeý (baı), áıel (jubaı), jeńge, bóle, jıen, kelin, jezde, quda, qudaǵı, qudasha, baldyz, baja, t.b. sııaqty ataý-termınderdiń qaı jurtqa tıesili ekeni kim-kimdi de tosyltyp tastaıtyny aıan. Osy oraıda, týysqandyq ataý-termınderdi jiktep-júıeleý barysynda, aıtylýshy adamnyń qaı jurtqa qatysy bar adam ekenin eń negizgi belgi (krıterıı) retinde basshylyqqa alyp otyrmyz. Mundaı ustanymnyń ózindik qısyny bar. Aıtalyq, bajalardyń, ádette, áýlet-atalary nemese rýlary bólek bolyp keledi... Bul rette, buryn birin-biri tanymaıtyn adamdardy bir-birine baja etip, týystastyratyn dáneker - birge týǵan apaly-sińlili adamdar. Bylaısha aıtqanda, birge týǵan apaly-sińlili adamdardyń kúıeýleri bir-birine baja bolady. Demek, bajany qaıyn jurtqa jatqyzý qısyndy.

Sondaı-aq, jıendi alaıyq. Jıen - aıtýshy adamnyń ne ápkesinen, ne qaryndasynan, ne sińlisinen týǵan bala. ıAǵnı, jıendi (rýy bólek bolsa da) óz jurtyna jatqyzý qısyndy.

***

Abysyn - aıtýshynyń (áıel adamǵa qatysty) qaıyn inisiniń áıeli. Abysynǵa qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý (sootnosıtelnyı termın dlıa ego) - ajyn. Abysynǵa qatysty ajyn aıtatyn ózdik ataý - abysynym, abysyn kelinim, tergem ataý, bodaý sóz nemese sypaıy sóz (evfemızm) - abysyn kelin (ıaǵnı, kúıeýiniń kelini ekenin meńzegeni).

Ajyn - aıtýshynyń (áıel adamǵa qatysty) qaıyn aǵasynyń áıeli. Ajynǵa qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - abysyn. Ajynǵa qatysty abysyn aıtatyn ózdik ataý - ajynym, ajyn jeńgem, tergem ataý - ajyn, ajyn jeńge (ıaǵnı, kúıeýiniń jeńgesi ekenin meńzegeni).

«Ajyn» ataýy kónergen sóz. Sondyqtan da aǵaıyn adamdardyń áıelderi birin-biri «abysyn» dep te ataı beredi. Aýyzeki sózde «abysyn-ajyn» qos sózi «aǵaıyn adamdardyń áıelderi» degen maǵynada qoldanylady.

Ápke (apa) - aıtýshynyń (er adamǵa da, áıel adamǵa da qatysty) birge týǵan jasy úlken baýyry, ápkesi (áıel adamǵa qatysty). Ápkege qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - ini (er adamǵa qatysty), sińli (áıel adamǵa qatysty). Ápkege qatysty ini men sińli aıtatyn ózdik ataý - ápkem, tátem, apam, apaıym, tergem ataý - ápeke, ápshe, áıe, apataı, aptaı, apaı, aǵataı. Keıbir qyz balany áke-sheshesi erkeletip, erkekshora etip tárbıelese, ony sońynan ergen ini-sińlileri «aǵataı» dep ataıtyn da dástúr bar.

Maqal-mátelder: Apamdy kim alsa, jezdem sol; Gúl ósse - jerdiń kórki, qyz ósse - eldiń kórki; Jibekti túte bilmegen jún qylady, qyzdy kúte bilmegen kúń qylady; Qalyńsyz qyz bolsa da, kádesiz qyz bolmaıdy; Apasy kıgen tondy sińlisi de kıedi; Esik kórgendi alma, besik kórgendi al; Sheshesin kórip qyzyn al, qarysyn kórip bózin al; Shyqqan qyz shıden tysqary, t.b.

Bóle - aıtýshynyń (er adamǵa da, áıel adamǵa da qatysty) sheshesiniń ápkesinen nemese sińlisinen týǵan bala. Bólege qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - bóle. Ádette, birge týǵan apaly-sińlili adamdardyń balalary bir-birine qaryn bóle bolsa, nemereles, shóbereles apaly-sińlili adamdardyń balalary bir-birine nemere bóle, shóbere bóle bolady. Bóleler jasy úlkenin aǵa, ápke tutyp, jasy kishilerin ini, qaryndas, sińli tutyp, birin-biri «bóle aǵaı», bóle ápke», «bóle ini», «bóle qaryndas», «bóle sińli» deıtin de dástúr bar. Olardyń bir-birine degen týysqandyq sezimderi birge týǵan baýyrlardan kem bolmaıdy. Bólege qatysty aıtýshy aıtatyn ózdik ataý - bólem.

Maqal-mátelder: Bólem, bólem úshin ólem; Qazaq surasa kele qaryn bóle bolyp shyǵady; Bólemisiń, bóleni kóre tura ólemisiń, t.b.

Jıen - aıtýshynyń (er adamǵa da, áıel adamǵa da qatysty) qyzynan týǵan bala. Jıenge qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - naǵashy ata (er adamǵa qatysty), naǵashy apa, naǵashy sheshe (áıel adamǵa qatysty) ...

Qazaq dástúrinde naǵashyly-jıender bir-birine meılinshe jaqyn, týysqandyq sezimde bolady. Qazaq shejiresinde naǵashysyna sińip, óz aldyna bólek ata bolǵan jıender týraly derek meılinshe mol. Jıen naǵashysynyń aldynda erkin-erke bolsa, naǵashysy jıenine qamqor, tileýqor bolyp otyrady.

Naǵashyly-jıenderdiń arasynda ázil-qaljyń mol bolady. Ásirese, jıen naǵashy jurtynyń kem-ketigin batyra synaýdyń neshe túrli úlgilerin qoldanady. Biraq, jıenniń sózin aýyrsyný dástúrge jat.

Kindik sheshe - aıtýshynyń (er adamǵa da, áıel adamǵa da qatysty) týǵanda kindigin kesken áıel. Kindik sheshege qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - kindik bala (er adamǵa da, áıel adamǵa da qatysty). Kindik sheshege qatysty kindik bala aıtatyn ózdik ataý - kindik sheshem, kindik shesheı, tergem ataý - shesheı, apasy.

Dástúr boıynsha kindik shesheni kindik bala aıryqsha syılap, qurmet tutyp, syı-sybaǵadan, áste, qur qaldyrmaıtyn bolǵan. Kindik balanyń boıyna bitken qylyq-qasıetti kindik sheshege telip otyratyn da úrdis bar. «Bala kindik sheshege tartady» deıtin mátel sóz de osyndaı nanym-senimge oraı aıtylǵan. Óz kezeginde kindik sheshe de kindik balasyn baýyryna tartyp, «bul meniń balam» dep ózimsinip otyrady.

Sırek te bolsa, ómirlik jaǵdaıǵa baılanysty náresteniń kindigin er adam kesse, ony «kindik áke» dep ataıdy.

Baja - aıtýshynyń (er adamǵa qatysty) jubaıynyń ápkesiniń nemese sińlisiniń kúıeýi. Bajaǵa qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - baja. Bajaǵa qatysty baja aıtatyn ózdik ataý - bajam. Bajalardy jastaryna qaraı «úlken baja», «ortanshy baja», «kishi baja» dep aıyryp ataıtyn da dástúr bar.

Maqal-mátelder: Baja bajany kórse, basy qyshıdy; Eki aıaqtyda baja tatý, tórt aıaqtyda bota tatý, t.b.

Baldyz - aıtýshynyń (er adamǵa qatysty) jubaıynyń inisi nemese sińlisi. Baldyzǵa qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - jezde. Baldyzǵa qatysty jezde aıtatyn ózdik ataý - baldyzym.

Maqal-mátelder: Baldyz baldan tátti, t.b.

Baldyz kelin - aıtýshy (er adamǵa qatysty) jubaıynyń inisiniń áıeli. ıAǵnı, aıtýshynyń baldyzynyń áıeli. Baldyz kelinge qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - jezde. Baldyz kelinge qatysty jezde aıtatyn ózdik ataý - baldyz kelinim.

Qaıyn bıke - aıtýshynyń (er adamǵa da, áıel adamǵa da qatysty) jubaıynyń aǵasynyń áıeli. Qaıyn bıkege qatysty aıtýshynyń ózin aıǵaqtaıtyn sáıkes ataý - kúıeý, kúıeý bala (er adamǵa qatysty), kelin, kelin bala (áıel adamǵa qatysty). Qaıyn bıkege qatysty kúıeý men kelin aıtatyn ózdik ataý - qaıyn bıkem. Aıtýshy jubaıynyń nemereles, shóbereles, áýlettes, atalas jasy úlken áıel týysqandaryn da «qaıyn bıke» dep ataıtyn dástúr bar.»

Mine, joǵaryda ózderińiz kórgendeı, surasa kelse qazaqtyń bári bir-birine týys bolyp shyǵatyny ras. Endeshe Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń únemi aıtatyn «Birligi bekem eldi eshqashan jaý almaıdy» degen ustanymyn jadymyzda saqtap, qarǵa tamyrly qazaq balasy árdaıym birlikte bolyp, elimizdiń máńgilik el bolýyna úlesimizdi qosaıyq.

Baqytjol Kákesh