Qazaq halqy ul balany eptilik pen batyldyqqa qalaı tárbıelegen?
ASTANA. QazAqparat - Otan qorǵaý búgin ǵana nemese kúni keshe erkek kindiktiniń moınyna júktelgen mindet emes. Álmısaqtan, Adam atadan taraǵan urpaq bir-birine jat bolyp, ár atanyń balasy óz betinshe kún keshe bastaǵan este joq eski zamannan beri ár qaýymnyń er azamattary óziniń órisin, jerin, januıasy men jaqyndaryn ańnan, jaýdan, túrli qaýip-qaterden qorǵaýy tıis bolǵan. Sebebi «Adam adamǵa qasqyr» degen qaǵıda aǵylshyn fılosofy Tomas Gobbs aıtpastan kóp buryn, sonaý erte zamannan, alǵashqy áıel Haýa ananyń jatyryn jaryp shyqqan Qabyl óziniń inisi Ábildi óltirgen kúnnen beri jer betinde «tirshilik etip» kele jatqan-dy.
Adamnyń adamǵa bitpeıtin jaýlyǵy osylaısha ár halyqta el qorǵaıtyn erlerdi bala kúnnen epti, shapshań, batyl, jaýjúrek qylyp tárbıeleý dástúrin qalyptastyrdy.
Jer betindegi eń kóne 12 halyqtyń biri túrkiler deıdi ǵalymdar. Sol Er Túriktiń qara shańyraǵyna qazirgi tańda qazaq deıtin ulttyń ıe bolyp otyrǵanyna eshkimniń daýy joq. Endeshe bizdiń halyqtyń da ul balany el shetine jaý kelse, egeýli naıza qolǵa alyp, jaraly jolbarystaı atylatyn aıbyndy da aıbatty azamat etip tárbıeleý tásilderi bar. Tómende solardy tarqatpaqpyz.
«Tartyspaq». Bul ónerdiń túri at ústinde bolatyn bolǵandyqtan, er balalardyń aldymen astyna taı mingizip, keıin kókparǵa salatyn bolǵan. Bul óner balanyń jastaıynan deni saý bolýyna yqpal etedi.
«Shabyspaq». Bul óner túri de at ústinde oryndalady. Er balanyń qolyna naıza, qylysh, semser, aldaspan berilip, qarý-jaraqtyń qyr-syryn meńgeretin bolǵan. At ústinde shaýyp kele jatyp qarsylasyn attan qulatý, shabysyp ótý sekildi syndardan ótken.
«Atyspaq». Qazaq halqynyń erteden qalyptasqan óner túri. Bul ónerdi túzde ańǵa shyqqanda ári at ústinde de jaıaý júrip te baýlyǵan. Sadaq, saqpan, myltyq syndy atýǵa yńǵaıy bar qarýlardy alǵash daıyndyq kózi retinde aǵash-terekterge atý arqyly úıretken. Keıin ańǵa alyp shyǵyp otyrǵan. Bul óner birinshiden atysý ónerine baýlysa, ekinshiden, ań aýlaýǵa, sondaı-aq er adamnyń túzde júrip mal tabýyna baýlıdy.
«Shanyshpaq». At ústinde júrip shaýyp kelip qolǵa ilingen naıza, balta, kezde, súńgi syndy qarýlardy nysanaǵa dóp qadaý. Bul óner balanyń tabandylyǵy men qaısarlyǵyn shyńdaýǵa negizdelgen.
«Salyspaq». El arasynda keńinen taraǵan ejelgi ulttyq ónerdiń bir túri. Bul óner at ústi ári atsyz oryndaýǵa yńǵaıly. Er balanyń qolyna shoqpar, soıyl, bosmoıyn syndy qarýlardy ustatyp, olardy at ústinde qalaı meńgerýdi úıretken.
«Tastamaq». Kúndelikti tirshilikte kórinis taýyp ketken bul ónerdiń negizgi qarýy - arqan, jip, quryq. Alǵashqyda er balalarǵa arqan esip, quryq salyp, buǵalyq jasaýdy, keıin tórt túliktiń múıizi men aıaq-qolyna salýdy úıretedi.
«Alyspaq». Qazaqtyń qanyna sińip qalǵan bul óner, árıne, kúrespen de almasyp kele beredi. Bul ónerdi tek beıimi ǵana bar emes, barlyq jetilip kele jatqan er balaǵa úıretken.
«Kúresý». Joǵaryda aıtyp ótkendeı, alyspaq sóziniń sınonımi bola alatyn óner túri.
«Júzý». Keń dalanyń tósin tóste jatqan qazaq jeriniń arysy men berisiniń basynda ózen-kól jeterlik. Sondyqtan er bala mindetti túrde óziniń ári ózgeniń qaýipsizdigi úshin sýǵa júzip úırengen.
«Órmeleý». Jalpy qazaq halqynyń tildik normasyndaǵy erekshelik osy, biz túbir sóz arqyly kez kelgen dúnıeniń maǵynasy men mánine bara alamyz. Osy óner túri aty aıtyp turǵandaı zaty da sondaı bolmaq. Kóptegen bále-jaladan aman qalý jolynda osy óner túri úıretilmek. Mysalǵa: taýǵa shyǵý, jyrtqysh ańdardan orman ishinde qashý t.b. syndy.
«Qarǵý». Bul ónerdiń túri de keń etek alǵan. Tipten, babadan jetken sóz de bar: «qarǵymaq bilmegen tiri ǵaryp» deıtin. Bul óner balany jastaıynan jigerlik pen qaısarlyqqa tárbıeleıdi. Qarapaıym sekire bilýdiń de ádis-tásilin bizdiń atalarymyz bilgen, ári ony paıdaǵa asyrǵan.
Erbol JANAT
