Qazaq halqy ónerden kende qalyp kórgen joq - Jumaqyn Qaıranbaev

Baıtursyn Ómirbekov: - Qazaq halqy eýropalyq dástúrdegi ónerge keshteý kelgeni ras. Qazirgi keskindeme (jıvopıs) grafıka, músin óneriniń úlgileri HH ǵasyrdyń basynan bastap bizge etene enip, ulttyq sıpat ala bastady. Onyń alǵashqy sheberlerin halyq biledi dep oılaımyn.

Búgingi tarıh, arheologııa jáne basqa ǵylymnyń damýy sonaý erte kezden bastap, orta ǵasyrǵy ónerge baılanysty derekterdi anyqtaǵaly beri beıneleý óneriniń ár salasynda belgili dárejede halyqtyq dástúr bar ekenine kózimiz jetip otyr. Máselen, tas betindegi bederli sýretter grafıkanyń negizi desek, tas (balbaldar) músin óneriniń kórinisi ekeni daýsyz. Kóshpendi halyq óz turmysynda qoldanǵan buıymdary men qural-saımandaryn meılinshe áshekeılep, kórkem dúnıelerge aınaldyryp otyrǵanyn biz osy ýaqytqa deıingi jetken er-turman, ydys-aıaq, kilem, alasha, tekemet, t.b dúnıelerdiń dekorynan kóremiz. Olar oıý-órnek, túr-tús qubylystary men formanyń arhıtektonıkasy. Mine, osylar búgingi beıneleý ónerine yqpal etip, onyń ulttyq naqyshtaryna aınaldy. Keskindeme (jıvopıs) ónerindegi túr-tús kolorıstıkasy ásirese, 60-jyldardaǵy S. Aıtbaev bastaǵan toptyń negizgi kórkemdik múmkindigine aınaldy. Úlken keńistikterdegi túr-tústerdiń qarama- qaıshylyqtarynan baryp birlikke, úılesimdilikke aýysatyn júıesin tapqan bizdiń sheberlerimiz tekemet pen syrmaqty ábden zerttegen-aý dep oılaısyń. Osy paıymdardyń mysalyna T.Toǵysbaevtyń polotnalaryn jatqyzar edim. Ulttyq naqysh degenimiz osylar. Birte-birte ol naqyshtarǵa ulttyq fılosofııa, dúnıetanym men etnografııa úlgilerin kórkem beınelerge tereń tamyrly oı júıesin qosty.

Jumaqyn Qaıranbaev: - Biz ózimizdi ózgeden tómen sanaýǵa daǵdylanyp ketkenbiz. Bolmasa arheologııalyq qazbalardaǵy Saqtardyń kezinen taraq, Altyn adamdar shyǵyp jatyr ǵoı. Syrmaq, tekemet, kıizderimizdiń ózin qazirgi ýaqytta zamanaýı keskindeme, jańa óner dep júr. Erte zamandaǵy adamnyń súıegi Altaıdan tabyldy. Buryn Afrıkada deıtin edi ǵoı. Tańǵalatynmyn ol negrlerden qalaı aq adamdar, azııattar paıda bolady dep. Birinshi adam Afrıkada bolsa keıingi tabylǵan súıek Altaıda bolyp otyr. Bul tabylǵan qarý-jaraqtar, altynnan-kúmisten qaptalǵan er-turmandar onyń bári naǵyz óner ǵoı. Biz músin jaǵynan kende qaldyq dep aıta almaımyz. Tek keskindeme, maıly boıaýmen sýret salý osylar ǵana bizge keıin kelip otyr. Biz otyryqshy halyq bolǵannan keıin ǵana kelip otyr. Bolmasa kóshpeli elde mundaı óner bolmaǵan. Mysaly kıizdiń ústine kartına ilip qoıa almaısyń ǵoı. Máselen aına qap, kese qap bar solardyń ózi kartına emes pe?!. Jalpy adam balasy ónerge jaqyn, sebebi ol oılana alady. Ónerge jaqyn bolǵandyqtan barlyq salada birshama damyǵan. Kóshpeli halyqtar kıim kıip júrgende, batystyqtar belderine materıal baılaıtyn bolǵan. Mysaly spartaktardan kórýge bolady. Sonda olar shalbar kııýdi bilmegen de ǵoı. Sonysyna qaramaı olar bizdi jabaıy deıdi. Al shyndap kelgende Atılla baryp Batysty basyp alǵanda atqa minip kele jatqan adamdy kórip, kentavr dep shoshyǵan. At pen adam birigip ketkendigin birinshi ret kórip tur. Óıtkeni, olar ábden otyryp qalǵan otyryqshy halyq. Tek, balshyqtan músin jasaıdy, tastan birdeńe oıady áıteýir birdeńe isteý kerek bolǵasyn. Sóıtip olar úı salý sııaqty biraz nárselerdi meńgergen. Mysaly, olardyń koroldary men korolevalary jibekten tigilgen kıimderin qyzdaryna qaldyrýdy ádetke aınaldyrǵan. ıAǵnı, birneshe urpaq salyp, qyzdary koroleva bolǵan kezde ájesinen qalǵan sol kıimderdi kıgen. Al ol kezde jibek matany bizdiń otyryqshy halyq kıip júrgen ǵoı. Sondyqtan, bizdiń qazaq ónerden kende qalǵan joq dep aıtýǵa dálel kóp.

Jalpy, qazir qaı ónerde de, ol - ánshilik, aqyndyq, jazýshylyq bolsyn qolynan kelmeıtin iske aralasyp, ózin talantty kórsetkisi keletinder bar. Sýret ónerin ermekke aınaldyryp júrgender kezdese me? Mysaly, «Arbattaǵy» saýdalanyp jatqan kartınalardyń sapa jaǵyna eshkim mán bere bermeıtini anyq. Bul sýret óneriniń bedeline nuqsan keltirýi múmkin shyǵar?

Baıtursyn Ómirbekov: - Iá, qazir ónerdiń ár salasynda óz ózin nasıhattap, kishkentaı ǵana boıynda bardy dardaı ǵyp kórsetkisi keletinder kóp. Basqany qaıdam, sýret ónerinde ondaılar az emes. Onyń basty sebebin men búkil elimizdiń qalalarynyń bárindegi oqý oryndarynda ashylyp jatqan sýret ónerin oqytatyn bólimderdiń kóptiginen dep oılaımyn. Talantty izdeýshi edi, tańdaýshy edi, aıtýshy edi. Endi oqımyn degenderdiń bári de aqshasyn tóleıdi 4-5 jyldan keıin sýretshilik dıplom alyp shyǵady. Kim oqytty, qalaı oqytty, ne úırenip shyqty degendi eshkim suramaıdy. Al ónerde bolsa, ustaz degenniń orny erekshe ekeni sonaý grek órkenıetinen beri qalyptasqan. Ónerdi óneri zor adamnan úırenedi. Ondaı ustaz qashanda saýsaqpen sanarlyq, shákirti de sanaýly bolýy kerek. Al, «Arbattyń» jóni basqa. Ol zamana týdyrǵan qubylys. Beıneleý óneri ıdeologııalyq qural bolmaı qalǵannan keıin tapsyrys degen toqtady, taqyryptyq kórmeler degen de joq, sóıtip sýretshiler qarapaıym halyqtyń suranysynan shyǵamyz dep, solardyń talǵamyna saı tabıǵat kórinisin, aqboz attyń ústindegi ádemi qyzdar sııaqty kórinisterge boı uryp, portret salyp qant-sháıin puldaı bastady. Mundaı jaǵdaıdy tipti búgingi nebir sheber sýretshiler de basynan ótkizdi. Sonyń arqasynda ózine tapsyrys berýshiler jınap jaǵdaıyn jaqsartqandar da az emes. Soǵan qaraǵanda «Arbat» degen tegi jaman nárse deýge bolmas. Onyń jamandyǵy basqada. Bizdiń oıymyzsha, «Arbattaǵy» sýretterdi kórip, satyp alyp júrgen halyqtyń sýret ónerine degen pıǵyl-paıymy sol deńgeıde qalyptasyp «kórkemsýret» degen osy eken dep, rýhanı deńgeıi mesheýlenip kete me degen qorqynysh bar. Almatydaǵy ulttyq shedevrlerimiz jınalǵan jalǵyz Á. Qasteev atyndaǵy óner murajaıyna halyq aǵylyp baryp kórip, jaqsy men jamandy saralap jatsa bir sári. Kópshilik qaýym sol murajaıdyń esigin ashpaǵanyna kámil senemin. Al endi bir jarym mıllıon halqy bar mádenı ortalyǵymyzda bir keshendi sýret kórmelerin ótkizetin galereıa joq. Esesine, 7 teatr, 5-6 kontsert zaly bar. Osynyń ózinene aq sýret ónerine degen kózqaras belgili emes pe?!

Jumaqyn Qaıranbaev: - Biz baı halyq emespiz ónerdi áspettep, qurmettep satyp alatyndaı. Arbattaǵy satylyp jatqandardyń bári kádimgi kásıbı sýretshiler. Barlyǵy da bizdiń oqý ornyn bitirgender.tek olardyń kemshiligi - shyǵarmashylyq túıininiń azdyǵynda. Olar kez-kelgen adamdy otyrǵyzyp qoıyp, aına-qatesiz salyp beredi. Al ony shyǵarmashylyqqa aınaldyryp, adamnyń harakterin ashyp, obrazyn taýyp, ishki dúnıesin aqtarýǵa shamasy jetpeı jatady. Tek neni kórip tur sony dálme-dál, aınytpaı shyǵaryp beredi, boldy. Halyq jaqsy kóretin adamdaryn estelikke qaldyrý úshin sýretin saldyrǵandy unatady. Mine, buǵan qolushyn beretin osy «Arbattaǵylar» Máselen men Abaıdyń, Jambyldyń, Muqaǵalıdyń portretin jasadym. Al bul adamdar artyna óshpes mura, iz qaldyryp ketken qazaqtyń birtýarlary. Olaı bolsa, buǵan úlken jaýapkershilikpen kelý kerek ekendigin sýretshi retinde túsinýiń kerek. Sondyqtan salǵan sýretińniń uqsaǵandyǵy mańyzdy emes, mańyzdysy onyń obrazyn berý, harakterin ashý ıaǵnı boıaýlardy bir-birimen baılanystyra otyryp uly fılosof pen talantty aqynnyń bolmysyn ashýǵa tyrystym. Sondyqtan qylqalam ıesiniń shyǵarmashylyq túısigi bolmasa, ol óte qıyn. Ekinshi keregi talant. Máselen biz balalardy oqytqan kezde mindetti túrde master ǵyp shyǵarýǵa tyrysamyz. Al mektep tabaldyryǵyn alǵash attap, álippeni jańdan úırenip, árip tanıtyny sııaqty, munda da balalar qaryndashty qalaı ustaý kerek ekendigin, túp-nusqasyn úırenedi. Al oqýdy bitirip shyqqannan keıin kimniń Qudaı bergen tabıǵı daryny bar sol mindetti túrde jaryp shyǵady. Al eshteńe shyǵara almaǵandarǵa da kún kórý kerek qoı. Sondyqtan shynaıy daryny joqtar Arbatqa baryp, sýretin salyp, dym bolmaǵanda vızıtka jasap shyǵaryp, sony satyp kúndelikti aqsha jasaıdy. Máselen, Jazýshylar odaǵynyń múshesi bolyp júrgenderdiń bári birdeı myqty aqyn, myqty jazýshy emes qoı. Sol sııaqty bizddiń sýretshiler odaǵynda da solaı. Júz sýretshiniń ishinen eki-úsh sýretshi shyqsa oǵan da shúkir aıtý kerek sııaqty. Qazir sýretshiler kórme jasaı almaı qınalyp júr. Biraq bizdegi sýretshiler «Arbatqa» qaraǵanda jaqsy. Sebebi, qoldarynan kelmeı jatsa da óz betinshe birdeńe istep, kádimgideı oı aıtýǵa tyrysady. Biraq sony jetkizip aıta almaıdy. Abaıdyń «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» degeni sııaqty áıteýir eńbektenip jatqany. Bizde kórmege 100 sýretshi qatysatyn bolsa, sonyń ishinen bir-ekeýin ǵana tańdaıdy. Bul salystyryp qaraý úshin de kerek árıne. Sýretshiler odaǵy nege muqtaj? Bul oılap qaraǵan adamǵa uzaq ýaqyt. Osy ýaqyttar ishinde ómirge kelgen ulttyq naqyshtaǵy týyndylardy ónersúıer qaýym qalaı baǵalap keledi. Jalpy sýret ónerindegi úlken izdenister qaı shamada? Baıtursyn Ómirbekov: - Qurylǵanyna 80 jyl tolǵan sýretshiler odaǵynyń birinshi muqtajdyǵy aǵaıyn-týǵandardyń jyly peıil, kóńili men ulttyq ónerge degen yntasy, qamqorlyǵy. Onymyz árbir sýretshige at mingizsin degen emes, jyl saıyn ótetin kórnekti konkýrs bolsa, eń tańdaýly shyǵarmalar murajaıǵa, memlekettik ǵımarattarǵa qoıylýǵa satyp alynyp tursa, arnaıy taqyryptarǵa tapsyrystar berilip tursa degen oı. Máselen, Alash zııalylyrynyń beıneleý ónerinde birde-bir obrazdyq beıneleri joq. Attaryn estigenimen halyq keıbirinen basqasynyń túr-túsin de bilmeıdi. Ana bytyr, myna batyr dep ákim qaralardyń nusqaýymen eskertkishterdi tizip tastadyq. Solardyń bet-beınesiniń etalondyq nusqasyn jasaý kerek emes pe? Abylaı hannan basqasyna at izin salǵan joqpyz. Tipti, táýelsizdigimizge arnalǵan, erteń-aq tarıhy taqyrypqa aınalatyn ǵalamat kartına búgin jazylýy kerek edi, ol da áli joq.

Daıyndaǵan: Roza Seıilhan