Qazaq halqy qundy mata ónimderin shyǵaryp paıdalana bilgen
ASTANA. QazAqparat - Qazaq halqy ejelden mal sharýashylyǵymen aınalysqandyqtan júnnen mata toqýdy jaqsy meńgergen. Olar tazartylǵan júndi urshyqpen ıirip, órmek kómegimen mata toqyǵan. Sol ýaqyttarda aýqatty adamdar kıetin shekpendi tigýge qoldanylatyn jún matalardyń denin qazaqtar óndirgen. Kórshiles halyqtar jún matalardy, shekpenderdi qazaqtardan satyp ne basqa ónimge aýystyryp alyp otyrǵan. Al, halyq ózderinde joq matalardy saýda- sattyqpen Reseı, Qytaı, Buqar, Parsy, Úndistan, Ystanbul t.b. jaqtardan ákelip paıdalanǵan.
Mata - adamzattyń kúndelikti turmys-tirshiliginde keń qoldanysqa ıe. Endeshe, osy adamdarǵa kıim bolyp kıilip, jylý men jarasymdylyq syılaǵan erekshe ónim qalaı jasalady? Buryndar qazaq halqy jıi paıdalanǵan matalar qaısy, olardyń ataýlary qandaı?
Barlyq toqyma matalar talshyqtardan turady. talshyqtar tabıǵı jáne hımııalyq dep bólinedi. Tabıǵı materıaldardan: maqta, kenep, jún, tabıǵı jibekten birden alynatyn talshyqtardy tabıǵı talshyqtarǵa, al hımııalyq ádister kómegimen óndiriletin talshyqtardy hımııalyq talshyqtarǵa jatqyzady. Hımııalyq talshyqtardy , ary qaraı, jasandy jáne sıntetıkalyq dep bóledi. Jasandy talshyqtar men jipterdi tabıǵı joǵary molekýlıarlyq qosylystardan jasaıdy. Olarǵa vıskozdy, mysty ammıak talshyqtar men jipter, atsetatty jipter jatady. Munaıdy, gaz ben kómirdi qaıta óńdeý arqyly alynatyn sıntetıkalyq polımerden talshyqtar men jipter jasalady.
Al, burynǵy zamandarda halqymyz syrttan ákelingen matalardan bólek, ózderi de túıe, qoı, eshki júnderinen paıdalanyp túrli matalar toqıtyn bolǵan. Qoı júninen toqylǵan matany qaınap turǵan sýǵa salyp jumsartyp, shapan, shekpen, shalbar, kebenek, aıaq oraýyshtar, beldikter jasaǵan. Qyrǵyzdar aq qoıdyń júnine eshki túbitin qosyp er adamdardyń basyna oraıtyn shalma toqyǵan.
XIX ǵasyrdyń aıaǵy XX ǵasyrdyń bas kezinde kóshpeli halyqtardyń basym kópshiligi otyryqshylyq turmys qalpyna kóshýlerine baılanysty maqta ósirip odan mata toqı bastady. Ásirese, bul kásipti ózbekter men túrikmender jaqsy meńgergen. Maqta matalardyń ishinde bóz mata óte tanymal bolǵan. Sonymen qatar, qazir umyt bolǵan Orta Azııa halyqtary kıim tigýge paıdalanǵan mata túri torqa, boıalmaǵan sarǵyshtaý kendir degen ósimdikten óndirilgen. Bul ósimdiktiń qyzyl kendir degen túrin qaraqalpaqtar paıdalanǵan. Torqa jóninde A.M.Nıkolskıı «Aral basseıni sýyndaǵy balyq aýlaý kásibi» degen eńbegindegi jazbalarynda alǵash ret eske alǵan. I.I.Geıer: «Óńdelgen kendir talshyǵynan ádemiligi jáne jyltyraýy jaǵynan jibekten kem túspeıtin mata alynady», -dep jazǵan. Torqany urshyqpen ıirip, órmek toqıtyn stanokta toqyǵan. Bundaı mata myqty, tózimdi bolǵan. Qyzyl kendirdi býlap, jún sııaqty sabaǵan. Kóbine tabıǵı sur tústisin jıi paıdalanǵan. Matanyń bul túrine kóp adamdardyń qoly jete bermegen. VI-VIIIǵǵ. Orta Azııa halyqtary ósimdiktiń taǵy bir túri - zyǵyrdan toqylǵan matamen de tanys bolǵandyǵy qytaı, orys derekterinen ushyrasady.
Qazaq halqy paıdalanǵan mata ataýlary:
Jibek - beti tegis, jyltyr, qymbat mata.
Qamqa - zerli jipten toqylǵan jibek mata.
Qatıpa - jol-joly bar juqa jibek mata.
Torqa - eń qymbat jibek mata.
Torǵyn - qymbat baǵaly jibek matanyń bir túri.
Patsaıy - tyǵyz toqylǵan jibek matanyń bir túri.
Dúrııa - jyltyraýyq tyǵyz jibek mata.
Qyrmyzy - joǵary sapaly qyzyl jibek.
Parsha - altyn men kúmisti aralastyra otyryp tyǵyz toqyǵan jyltyraq jibek mata jáne sol matadan tigilgen qymbat baǵaly kıim.
Sárpóńke - astarlyq jibek mata.
Barqyt - túgi tyǵyz jibek mata.
Shıbarqyt - bet jaǵy jol-jol bolyp kelgen barqyttyń bederli túri.
Barshyn - jolaqty jibek mata.
Qulpy - óńi qulpyryp turatyn jibek mata.
Qazıne - jibekten qalyńdy-juqaly etip toqıtyn mata. «Qazıne qamzol kıdim qıylmaǵan» (S.Muqanov).
Maqpal - tyǵyz toqylǵan, qalyń, túkti barqyttyń bir túri. Maqpaldyń qara maqpal - qara barqyt; qoı maqpal - túkti púlish, qyrmyzy maqpal - qyzyl kúreń barqyt degen úsh túri bar. Biraq qazaqtar maqpal dep kóbinese birtegis, túgi tyqyr qara barqytty ataǵan.
Sáten - sapaly maqta jibinen tyǵyz etip toqylǵan jyltyr mata.
Shaǵı - juqa kelgen jumsaq mata.
Shuǵa - jumsaq maıda túkti jún mata.
Manat - syrtkıimdik barqyt sııaqty baǵaly shuǵa.
Maýyt - oń jaǵy maıda túkti kelgen qalyń mata.
Qyjym - sapaly júnnen toqylǵan túkti mata, plıýsh.
Láńke - syrtkıimdik matanyń biri túri.
Sań - shyttan qalyńdaý, aq tústi mata.
Shyt - jeńil ári arzanqol juqa mata.
Boıaq - kezdemeniń boıalǵan túri.
Daby - juqa aq matanyń bir túri.
Bóz - sharýalardyń ishkıim úshin paıdalanatyn, qoldan, maqtadan toqıtyn matasy.
Sısa - maqtadan toqylatyn, arzan baǵaly, túrli tústi, juqa shyt mata.
Bátes - maqtadan toqylatyn juqa aq mata.
Borlat - qyzyl tústi juqa mata.
Búlde - sapaly, qymbat mata.
Úlde - qymbat juqa mata. (Dildár Mamyrbaevanyń jarııalýy boıynsha)
Ertede kúndelikti turmystyq kıimderdi bóz, kenep, shyt, sáten, seńseń terisi, kón sekildi qarapaıym matalardan tikken, al saltanattyq kıim-keshekke barqyt, masaty, máýiti, shuǵa, jibek, qyrmyzy, bátes, maqpal kezdemeleri, kámshat, sýsar, bulǵyn, qundyz, bulan nemese buǵy terilerin paıdalanǵan. Al ishikterdiń syrtyn shuǵa, máýit, úsh top barqyt, atlas, kók beren, manat, qyrmyzy, torǵyn, lámbek sııaqty baǵaly shıraqy matalarmen tystaǵan. Shalbardy barqyt, ulpa, púlish, tiben, shıbarqyt, shegren, lámbek, málesken, qyrmyzy, qamqa, baqısap, kók máýiti sııaqty shıraqy matalardan, qoı eshki terilerinen tikken. Torǵyn, paıy, shaǵı, dúrııa, bátes, sýsyma, leılek, atlas, supy, sháıi tárizdi matalardan jelbirshekti juqa kóılekter tigilgen. Al áıelderdiń beldigin negizinen, jibek pen barqyttan tikken.
Shet jerlerden ákelingen jibek, jún matalar kóshpendiler turmysyna óte kóne zamanda engen. Bizdiń jerimizdi mekendegen ǵun taıpalary Qytaıda shyǵarylǵan jibek, maqta matalardy syı retinde, soǵystan tósken olja jáne sharýashylyq ónimderine aıyrbastap alǵan. Syrdarııadaǵy Jetiasar qorǵandarynan qyzyl kúreń jibek matalardyń bólikteri tabylǵan. Bul Orta Azııa terrıtorııasynan ótken Uly Jibek joly kerýeniniń matalaryn kóptegen halyqtar satyp alǵandyǵyn kórsetedi.
Al, Qazaqstanda óndiristik jolmen toqylǵan alǵashqy jún mata 1910 jyly qurylǵan Qarǵaly shuǵa fabrıkasynda shyǵarylady. Onda1913 jyly 110 myń metr shuǵa mata óndirilgen. Odan keıingi jyldary Semeı shuǵa mata kombınaty, Qostanaı kostıýmdik mata kombınaty, Semeı máýiti ıirý fabrıkasy, t. b. iri óndiris oryndary salyndy.
