Qazaq halqynyń túp tamyry Jańaqorǵan óńirinde ómir súrgen saq taıpalarynan taraıtyny ras pa
QYZYLORDA. KAZINFORM — Tarıhshylar «azııalyq skıfter» dep ataǵan saq taıpalary bizdiń dáýirimizge deıingi ÚІІ-ІÚ ǵasyrlarda Orta Azııa men Qazaqstan jerin mekendegen. Parsy jazbalarynda ony úshke bólip qarastyrady. Sonyń biri — shoshaq bórikti tıgrahaýda saqtary qazirgi Syr boıy men Qarataý óńirin, Talas, Shý alqaptaryn, Ystyqkól men Balqash jaǵalaýlaryn alyp jatqan.
Qyzylorda oblysyndaǵy Jańaqorǵan aýdandyq tarıhı-ólketaný mýzeıiniń ǵylymı qyzmetkeri Baqdáýlet Haırýllauly qazirgi túrki halyqtarynyń, onyń ishinde qazaq halqynyń túp tarıhy Jańaqorǵan óńirinde ómir súrgen saq taıpalaryna baryp tireletinin atap ótti.
— Syrdarııa ózeniniń bizdiń dáýirimizge deıingi ÚІІ-ІÚ ǵasyrlardaǵy ataýy ıAksart bolǵany belgili. Saq taıpalary osy ıAksarttyń boıynda, Qarataý óńirinde qonystanǵan. Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıin ÚІІ ǵasyrdan bastap bizdiń dáýirimizdiń ІІ ǵasyryna deıin ómir súrip, keıin basqa taıpalarmen aralasyp, solarǵa sińisip ketedi. Zerttelgen derekterge súıensek, saq taıpalarynyń tili altaı tildik tobynan taraǵan, ıaǵnı tili de, jazýy da uqsas. Syrdarııa boıyn meken etken saqtar egin ekken, ózen boıy olar úshin jaıly qonys bolǵan. Malshylar men eginshiler aıyrbas saýda jasap, kún kórgen. Osy kezden bastap birte-birte kóshpeli, jartylaı kóshpeli jáne otyryqshy sharýashylyqtarǵa bóline bastaǵan. Jalpy saq taıpalary jaýynger halyq edi. Meken etken jerin surapyl shaıqastardan qamyqpaı qorǵady. Bizdiń jyl sanaýymyzǵa deıingi ІІІ ǵasyrdan bastap qazirgi zamannyń ÚІІ ǵasyry aralyǵynda ómir súrgen qańly taıpalary saq taıpalarynyń jalǵasy deýge negiz bar. Syr boıyn panalaǵan qańlylar ózderin «túrikpiz» degen. Akademık Bartold qańly taıpalary Syrdarııanyń orta tusynda ómir súrgen dep tujyrymdaıdy. Al arheolog-tarıhshy Bernshtam bul pikirdi qýattaı kelip, sol qańly taıpalarynyń bir salasy Syrdarııanyń ortalyq aǵysynda Jańaqorǵan kentinen soltústik-batysqa qaraı, Qazalyǵa deıin úlken aımaqty alyp jatqanyn aıtady. Budan qańly taıpalary Jańaqorǵan aýdany óńirindegi saq taıpalarynyń tikeleı jalǵasy ekenin kóremiz. Budan keıingi ǵasyrlarda túriktiń ata-tegi sanalatyn ǵun taıpalary shańyraq kóteredi. Keıin odan birneshe taıpa men halyq órbidi, — mýzeı ókili.
Tarıh ǵylymdarynyń doktory, arheolog Madııar Eleýov bastaǵan top 2005 jyly Jańaqorǵan kentiniń shyǵysynda, ıaǵnı burynǵy Shalqııa jáne Shymkent joldary aralyǵynda arheologııalyq barlaý jumysyn júrgizdi. Nátıjesinde ol jerden obalar qorymyn tapty. 2016 jyly mamandar saq dáýirine tıesili obany keńinen zerttedi.
— Obaly qorym soltústik-shyǵystan ońtústik-batys baǵytynda tizbektele ornalasqan 18 obadan turady. Úıindileri tas aralas topyraqtan úıilgen, tóbe ispetti, dıametri — 12-22 metr, bıiktigi — 0,3-0,5 metr. Arheologııalyq zertteý kezinde soltústik-shyǵystan eseptegende 8-obaǵa qazba salyndy. Oba tas aralas topyraqtan dóńgelekshe pishinde tóbe túrinde úıilgen. Dıametri — 15 metr, bıiktigi — 0,4 metr. Obanyń betki úıindisiniń stratıgrafııalyq qabatyn anyqtaý maqsatynda soltústikten ońtústik baǵytynda kesindi qaldyryldy. Obanyń kólemi úlken bolǵandyqtan batys bóligi tehnıkanyń kómegimen qazyldy. Al shyǵys bóligi betki úıindisiniń qabattaryn ashyp, zertteý úshin qolmen qazyldy. Qazba jumysy barysynda obanyń betki úıindisi eki qabattan turatyny anyqtaldy. 0,3 metr bıiktikte aqshyl sur tústi qatty, ústinen 0,1 metr qalyńdyqta tas aralas qumdy topyraqpen úıilgen. Kesindiniń soltústik-shyǵys bóligin qazý barysynda úıindiniń eń joǵarǵy núktesinen 0,4 metr tereńdikte tómen túsirý barysynda qurlyq qabatynan múrde shuqyrynyń sulbasy baıqaldy. Qazba ornynda júrgizilgen zertteý jumysy nátıjesinde múrde shuqyry 2 kameraly etip qazylǵany belgili boldy. Oba shuqyrynyń jalpy tereńdigi — 2,6 metr. Іshki bóligindegi jerleý kamerasyna múrde qoıylǵannan keıin beti kóldeneńinen qamyspen bekitilip, ústi tolyqtaı maıda tas aralas qummen kómilgen. 8-obaǵa júrgizilgen arheologııalyq ǵylymı-zertteý jumysy barysynda alynǵan zattaı materıaldardyń basym bóligi kıimdi áshekeıleýge jáne órnekteýge arnalǵan altynnan jasalǵan jip bólikteri bolyp shyqty. Jip bólikteri óte názik ári juqa. Altynnan daıyndalǵan áshekeılik buıymdar qatarynda kıimniń jıegin áshekeıleýge arnalǵan eki shegemen bekitiletin qapsyrma jáne toıtarma shege birden nazarymyzǵa tústi. Jerleý kamerasyn tazalaý kezinde anyqtalǵan temirden jasalǵan ekijaqty júzi bar qylysh pen tórt qyrly temir buıymnyń bóligi alynyp, sıpattaldy. Sonymen qatar jerleý kamerasynyń ár deńgeıinen tabylǵan múrdeniń bir azý tisi, saýsaq jáne jilik súıekteriniń bólikteri alyndy. Oba sol zamanda-aq tonalǵan. Obadan alynǵan zattaı materıaldar tonaý kezinde kezdeısoq qalyp qoıǵan, — dedi Baqdáýlet Haırýllauly.
Obanyń syrtqy pishinine, kórdiń qazylý tásili men pishinine, tabylǵan azdaǵan oljaǵa qarap, ǵalymdar ony bizdiń zamanymyzǵa deıingi І myńjyldyqtyń orta shenine jatqyzdy. Jerlengen máıitti osy kezeńde óńirdi mekendegen syrdarııalyq saq dep boljam jasady. Mýzeıdiń ǵylymı qyzmetkeri aldaǵy ýaqytta qorymnyń basqa da obalary zertteletinin, bul tabylǵan dúnıelerdiń merzimin naqtylaı túsýge múmkindik beretinin aıtyp otyr.
Buǵan deıin biz Qyzylorda oblysy Qazaly aýdanynyń Áıteke bı kentindegi bastaýyn patshalyq Reseıden alatyn arhıtektýralyq eskertkish — sý qyspaqty munara týraly keńinen jazǵan edik.