Qazaq ejelden quzǵynsha ǵumyr keshýdi unatpaǵan, biz de quzǵynnyń keıpine túspeıik
ASTANA. QazAqparat - Kótergen taqyrybymyzǵa oraı ınnovatsııa sóziniń naqty maǵynasy týraly aıta ketkendi jón sanap otyrmyz. «Innovatsııa» termıni, kóptegen zertteýshilerdiń pikirinshe, XV ǵasyrdyń birinshi jartysynda aǵylshynnyń «innovation» sózinen paıda bolǵan, ol sóz «qaıta jańǵyrtý» nemese «buıymdardy jasaýdyń jańa joly» degendi bildiredi. Jańashyldyq (novatsııa) - bul shyǵarmashylyq ǵylymı - zertteý nemese óndiristik qyzmettiń ónimi, kez - kelgen qubylys, ony paıdalaný adam ómiriniń naqty ómir súrý sferasynda belgili bir nátıjege qol jetkizedi.
Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev «Innovatsııalyq Qazaqstan-2020» forýmynda taıaý jyldary álem elderi ınnovatsııa salasy boıynsha 3 topqa bólinetinin, bul rette Qazaqstan birinshi topqa kirýi tıistigin eskertken edi.
«Qazaqstanda ǵylym osy ýaqytqa deıin ózimen ózi jumys istep keldi. Taıaý jyldary álem ınnovatsııa boıynsha 3 topqa bólinedi. Árıne, bizde birinshi topqa kirýdi qalaımyz. Bul iste aýtsaıderler az bolmaıdy. Eger biz qazirden bastap jaqsy jumys istesek, Qazaqstannyń birinshi topqa kirýge múmkindigi bar», - dedi N. Nazarbaev.
«Birinshi topqa kirý úshin qazir bizge ınnovatsııalyq damýda óz bazamyzdy jasaýymyz qajet. Bul salada eń aldymen ınnovatorlardy daıyndaýymyz kerek. Kásibı maman daıyndaý bizdiń negizgi mindetimiz bolýǵa tıis», - dep atap aıtqan bolatyn Elbasy.
Memleket basshysynyń ınnovatsııa salasyna aıyryqsha mán berýiniń ózindik sebebi bar. Búgingideı ushqan qustyń qanatymen jarysqan zamanda, ózimizdiń básekege qablettiligimizdi arttyrý úshin aıtyp otyr. Damyǵan elderdiń jańashyldyqqa talpynǵan úderisinen artta qalmaýǵa shaqyrýda.
Óz salasynyń myqty mamany bolyp, halyqtyń joǵyn joqtaý keıbireýler úshin kúlkili áńgime bolýy múmkin. Batystaǵy keıbir elder ınnovatsııalyq damýǵa erekshe mán berýde. Sózimiz dáldi bolý úshin tómendegi derekterge kóz júgirtińiz. Biz buny óz-ózimizdi kem, qor sanaǵandyqtan emes, azamattar bilsin, qaperine osy bir múmkin jaıttardy ala júrsin degen izgi oımen, tolyqyraq toqtalyp otyrmyz. Aǵylshyn mınıstriniń maqsaty
Eýropadaǵy damyǵan elder jaratylys dúnıesiniń múldem basqa qupııasyna qazirgi ýaqytta kóz salyp úlgerýde. Kóz saldy degen sóz, jaqynda soǵan qol salamyz degeni. Taıaýda Anglııanyń Ǵylym jáne ınnovatsııa mınıstri Pol Dreıson aǵylshyn jastaryna myna qaǵıdany, zańdylyqty túsinetin ýaqyt áldeqashan jetkenin aıtyp dabyl qaqty. ıAǵnı, keshegi kúni bizge tek qııal-ǵajaıyptaı bolyp elesteıtin dúnıeler búgin mine naǵyz aqıqat ómirge aınalyp keledi. Árıne, mınıstrdiń bul ýáji kópke tanys. Biraq, onyń bolyp ótken jetistikten góri, alda bolar tańǵajaıyptardy meńzep turǵanyn túsingenimiz durys sekildi. Dreıson myrza brıtanııalyq jastardy uzaq bolashaqqa baǵyttap tur. Onyń sebebi aǵylshyn ǵalymdarynyń ózgeshe oı-josparynda jatyr...
Ulybrıtanııa ǵalymdary nege kóz tigýde?
Olardyń paıymynsha, HHІ ǵasyrdaǵy sýper bolashaqqa ıe mamandyqtar qazaqy uǵymmen aıtqanda býy burqyraǵan, aqaýsyz adam aǵzalaryn ósirip-óndirýge tikeleı baılanysty bolady. Bul, tipti, ondaǵan mamandyqtyń basyn biriktiretin búkil bir ındýstrııanyń damýyn júzege asyrady. Máselen, jańa aǵzany jasaıtyndar, ony saqtaıtyn mamandar, satý jónindegi menedjerler, aǵzany óndirip, ony adam denesine qondyratyn hırýrgter degen sekildi... Ǵalymdar bundaı mamandyq ıeleriniń tabys kólemi alǵashqy jyldary adam senbes bolatyndyǵyn boljap otyr.
Sýper bolashaqqa ıe mamandyqtardyń ataýy qalaı?
Brıtanııalyqtar HHІ ǵasyrdaǵy sýper mamandyqtardyń qazirshe 14 túrin jarııalap otyr. Biz solardyń birnesheýine toqtala keteıik:
Nanomedık. Bul mamandyq joǵary deńgeıli dıagnostıkalyq qurylǵylar men adam ómirin uzartatyn hımııalyq zattardy paıdalanýǵa qajet. Osyndaı qurylǵylardyń dıagnostıkalyq qyzmeti men tehnıkalyq jaqtan qoldaýyn únemi qamtamasyz etý nanomedıkterden qol úze almaıdy.
fermer - gendik ınjener. Jaqyn bolashaqta tabıǵı azyq-túlik jershary turǵyndaryna jetpeıtini belgili. Sondyqtan da onyń ornyn genetıkalyq modıfıkatsııalanǵan taǵamdar aýystyrady. Al, arnaýly fermalarda adamǵa qajetti gender men ózgeriske ushyraǵan sıyr, qoı nemese basqa da úı janýarlary ósiriletin bolady. Mamandyq sol úshin kerek.
Este saqtaý qýatyn ulǵaıtý mamany. Bul mamandyqtarǵa osy ǵasyrdyń 20 jyldarynda qajettilik týyndaıdy. Aqparat kóleminiń shetken tys kóbeıýi áserinen adamdardyń este saqtaý qabiletin jasandy jolmen arttyratyn medıkter men tehnologtar paıda bolady.
Klımat qorǵaýshy ınjener. Olar kúnnen qalqalaný men ýltrakúlgin sáýlelerdiń túsýin, álemdik muhıt muzdarynyń erýin tejeý tehnologııalaryn ázirleıtin bolady. Bul álbette naǵyz qajet mamandyqtardyń birine aınalmaq.
Kosmos ushqyshtary men gıdter jáne sáýletshiler. Endi 1000 jyldan keıin kosmosqa kórshi aýylǵa qydyrǵandaı bara beremiz. Sol kezde kosmostyq flot paıda bolady. Al, jastar ushqysh jáne stıýardessa bolyp qyzmet isteıdi. Keıinirek kosmos sáýletshileri paıda bolady.
Basqa mamandyqtar
Budan ózge de ómirdi uzartý ınjeneri, telegıd, etıka komıssary, Epıdemıologııalyq polıtsııa, vırtýaldy advokat, áleýmettik úılestirýshi qyzmetker, aspandaǵy fermer, klımat saqshysy, balamaly transport jasaýshy sekildi mamandyqtardyń tizimi bar. Ár qaısysynyń óz mindeti anyq.
Ózimiz týraly
Jaǵdaı túsinikti. Qashanda arǵy jaǵy úlken mansapty, bolmasa shylqyǵan baılyqty kózdegen «blatnoı» mamandyqtarǵa umtylamyz. Sonyń oqýyna at terletip jatamyz. Al, biz ol oqýdy aıaqtap, jumys taba almaı úıde jatqanda, basqalar seniń kompıýterińdi, kirjýǵysh mashınań men teledıdaryńdy, búkil tehnıkańdy jóndep berip, bar-joq aqshańdy sypyryp alyp ketip jatady. Sodan keıin jastar Aǵylshyndar aıtqan álgi mamandyqtardy qoıyp, shıki munaıdy óndiretin kásiporyndardyń da esiginen qaraı almaı júrgen jaıymyz kezdesip jatady. Sonda biz qazirgi qolda bardy kádege jaratyp, zamanymyzǵa saı mamandyqtyń ózin ıgere almaı júrgende bolashaq týraly qashan oılanamyz?!
Túıin
Qazaq atamyz áýelgi zamannan quzǵyn, qumaı degen qustardy unata bermeıdi. Óıtkeni olar ózderiniń tiri ań aýlaýǵa áli jetpegesin, basqadan qalǵan azyqty ańdyp, ólekse men jemtikti talǵajaý etedi. Osyndaı ózgeniń jasaǵan daıyn eńbegin paıdalanyp ómir keshý adam balasyna, naqtyraq aıtqanda aqyldy adamǵa jat qylyq bolsa kerek. Bizdiń kúıimiz de sol sekildi bolyp qalmas úshin ǵylymnyń damýyna erekshe kúsh salýymyz kerek. Bizde Elbasy dáriptep otyrǵan ǵylymı-ınnovatsııaǵa umtylý bar. Biraq, ol bárimizdiń qulaǵymyzǵa jetkenimen ary qaraı sanaǵa sińgen joq. Sózdiń shynyn aıtsaq, bizdiń qoǵam dál qazir ótpeli kezeńde turǵandyqtan, bulaı bolýy da zańdylyq shyǵar. Degenmen jol alys dep keri qaıtpas bolar. Jańalyqtyń, ǵylymnyń bárin satyp ala bergennen, satyp berý men ózimiz jasaý asa mańyzdy. Ony álemdik tájirıbe dáleldegen.
Paıdalanǵan materıaldar www.Ce.cn , www.cei.gov.cn saıttarynan alyndy.
Beısen Sultan
