Qazaq esepshileri qysty Aqyraptaǵy alty kúnmen boljaǵan

Bul jóninde kezinde biraz oı qosqan Zeken Bákirulyn, Jumabaı, Tóken sııaqty aqsaqaldardyń esimin atap ótken jón shyǵar. Týa bilgen eshkim joq, tek osylaı zerdeli jandardyń sózine zerde salý bar.

Sonymen Aqyrap aıyn esepshiler boljam úshin qatty ustanǵan. Aqyrap aıynyń týýy qazirgishe Qazan-Oktıabr aıynyń 14 juldyzy.Mine, bul kún Aqyraptyń birinshi kúni. Sol kúni tańsáriden bastap juldyzshy-esepshiler ár saǵatty qatty baqylaýǵa alǵan. Saǵat saıyn kúni buryn daıyndalǵan kúldi ushyryp kórip, jeldiń baǵytyn, jyldamdyǵyn esepke alǵan. Sol sııaqty sol táýliktiń qaı saǵatynda kúnniń erekshe qubylysy, sýytýy, ne jylynýy, ne jaýyn-shashyn bolýy qatty eskerilgen eken.
Bul boljam alty kún boıy kezek-kezek kún-túndi kúzetken esepshilermen júrgizilgen. Sol alty kúnde alty aılyq qyraýly qystyń qas-qabaǵyn anyqtaǵan. Úlkenderden bizge jetken Aqyraptyń alty kúni osy eken. Ataqty Túlken Sarynyń boran soǵyp turǵanda «erteń tústen keıin qar ketedi» degeni, esimi bizge jetpeı Eseıdiń esepshisi atanǵan kisiniń Qarqaralyǵa mal aıdap barmaq bolǵandarǵa aqpannyń (buryn dekabrdi osylaı ataǵan K.J.) páleni kúni at qulaǵy kórinbes boran bolady deýi, soǵan qaramaı jolǵa shyqqandardyń bar malynyń qyrylyp qalýy osyndaı esepke negizdelse kerek.
Mal baqqan qazaq aqsaqaldaryna belgili kúnderdiń biri - Qyzyl jumyrtqa. Bala kezimizde úlkender aýzynan estip qalatyn osy bir ataý elýinshi jyldardyń aıaǵynda sıreksip, keıingi jetpisinshi, sekseninshi jyldarda el esinen múlde shyǵyp ketken edi. Eldiń úlken aqsaqaly Tuńǵyshbek Dálmaǵanbetulynyń «orysta bar Qyzyl jumyrtqa kúni qazaqta joq dep pe ediń» degenin estigen edik. Sol kúndi naqtylap bergen Qaıraqty kenishinde turatyn Jamanqul aqsaqal boldy.
Mamyr aıynyń 8-nen 9 kúni sýyq bolatyny belgili. Osynyń qazaqsha ataýy bar ma eken dep búginde taýsylýǵa aınalǵan aqsaqaldardan suraý salyp júrgendeı edik. Bul kúnniń «Qyzyl jumyrtqa» dep atalatynyn Jámekeń umytylmastaı este qaldyrdy. Sáýirdiń 18-19 kúnderi Qydyr qamshysy dep atalady. Sol kúni adal qustar uıa basady eken. Qustardyń balapan shyǵarýy mamyrdyń segizi men toǵyzy kúnderine dál keledi. Mine, osy kúndi qazaq Qyzyl jumyrtqa dep atapty.
Qıt etse áýlıesinip qudaıdyń kúnderiniń talaıyna orys kórshilerimiz qaptap jatqan, ózderi de jańylyp qalatyn svıatoılardyń atyn taǵyp kelse, tabıǵatpen bite qaınasyp ósip, ómir súrgen dala perzenti. Qazaq belgili kúnderdiń bárine tabıǵattyń ózinen týyndaıtyn ataýlar bergen. Munyń ózi qazaq halqynyń dúnıetanymynyń «biz keremetpiz» dep júrgen talaı elden kóshilgeri ekeniniń belgisi emes pe.
Qazaq juldyzshylary aıdyń týýyn, onyń aspan álemindegi ornyn únemi baqylap, aıdyń toǵysýy týraly júıeni qalyptastyrǵan. Aı jyldyń ár mezgilinde ár túrli kúnde úrkermen qıylysyp, janasyp ótkendeı bolady. Muny qazaq «toǵysý» dep ataǵan.
Úrker esepshilerdiń boljaýynda erekshe orynda. Onyń jerge kirýimen 40 kúndik shilde bastalyp, qaıta kóterilýimen shilde aıaqtalyp otyrǵan. Bul kúnder qys shildesi - Sary aıazǵa da dóp keledi. Qańtardyń aıaǵynda Úrkerdiń tas tóbeden aýýymen aıazdyń sharyqtaýy da bitedi.
Orys jurtynyń birin Ivan Kýpale, birin Ilın dep tabıǵattyń talaı kúnine aıdar taqqanyna tamsana qarap, shirkin «bizde kún ataýlary nege joq» degenderdiń sózi qabyrǵamyzǵa batyp jyl on eki aıda ótetin amaldardy biraz zerttep jazyp, zerdesine jetkizýge sebepshi bolǵandaı edik.
Qazaqy jyl sanaýda jyl basy - naý­ryz. Qystan qysyla shyqqan el qardyń jýyqta keter-ketpesin naýryzdyń biri kúni (qazirgishe 14 naýryz) qar ústinde jatqan qoıdyń qumalaǵynyń qarǵa batary ne batpasyna da qarap boljaǵan. «Qardyń basyn qar alady» degen el «Qus qanaty» atty japalaqtap jaýar qardy asyǵa kútken. Bul naýryzdyń 26-28 juldyzyna dál keledi. Kelesi aı otamaly - Sáýir dep te atalady. Aıdyń basy osy kúngi 14 aprelge keledi.Bólek-bólek jaz bulty shyǵady. Osy aıdyń 17-19 shamasynda kún sýytyp, jańbyrlatyp ótedi. El erteden bul kúndi Qydyr qamshysy dep ataǵan eken.
Osy aıdyń 25-27 shamasynda tobylǵy búrshiktener Tobylǵy jarǵan atty sýyq ótedi.
Kókek aıynyń 8-9 kúnderi Qyzyl jumyrtqa salqyny, 17-25 arasynda ataqty Quralaı ótedi. Shilde Úrkerdiń jerge kirýimen bastalyp, qyryq kúnnen soń Úrker qaıta kóterilip, Sarsha aıynda Úrkerdiń tolǵaǵy atty jańbyrly kún týady.
Qyrkúıek aıynda Súmbileniń sýy júrmek. Súmbile jańbyrly ótken jerdiń kódesiniń túbi kók, malǵa qystaı jaqsy ot bolady.Jylqyny sondaı jerge salatynyn saıası lagerde 33 jyl otyrǵan Qunanbaı Beısenuly erterekte uǵyndyrǵan edi. Ol kisiniń ózinde eki jarym myń jylqy bolǵanyn kezinde jazǵan edim.
Súmbile týa sý sýysa, kelesi aıda Tarazy týyp, tań sýyǵan. Qyrkúıek aıynyń 20-21 shamasyndaǵy salqyn da belgili bolǵan.

Kámel JÚNISTEGI, jazýshy, QR Mádenıet qaıratkeri

Maqala «Túrkistan» gazetinen qysqartylyp kóshirildi