Qazaq eliniń batys qaqpasy - Batys Qazaqstannyń bolashaǵy zor - Q.Jaqypov, Májilis depýtaty

Astanadan Aq Jaıyq óńirine kelgen kezekti saparynda QazAqparat tilshisi QR Parlamenti Májilisiniń depýtaty Qabıbolla Jaqypovqa jolyǵyp, suhbattasqan edi.

- Qabıbolla Qabenuly, siz Májilistiń halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komıtetiniń múshesisiz. Aldymen Qazaqstannyń syrtqy saıasaty týraly aıta ketseńiz?

- Elimiz táýelsizdigin alǵan kezden beri Qazaqstan sheteldermen kóp salaly saıasatty ustanyp keledi. Elbasy elimizdiń osy baǵytyn únemi aıtyp júr. Álem elderimen dostyq, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baılanys jasaýdy maqsat etken táýelsiz memleketpiz. Bizdiń eshbir elge qoıar talabymyz joq.

Sońǵy eki-úsh jylda Qazaqstan álemdik oqıǵalardyń ortalyq alańyna aınaldy. 2010 jyly Qazaqstan EQYU-ǵa tóraǵalyq etip, qaýipsizdikti saqtaý, beıbitshilikti qorǵaý, saıası kózqarastary qaıshy elderdi ymyraǵa keltirý maqsatynda jáne uıymnyń bedelin arttyrýda aýqymdy isterdi atqara bildi. Astana tórinde EQYU Sammıti ótip, 56 memlekettiń basshysy ortaq sheshimge keldi. Elbasynyń asqan tabandylyǵynyń arqasynda Astana Deklaratsııasy qabyldandy. Al 2011 jyly Qazaqstan Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna tóraǵalyq jasap, ǵalamdyq máselelerdi sheshýde Islam elderiniń birigýine yqpal etti. Bıyl Astanada Álemdik dinder kóshbasshylarynyń tórtinshi sezi ótedi.

Dúnıe júzinde «saýatty memleket» degen uǵym bar. Osylaı dep azamattyq quqyqtar máseleleri boıynsha kómek kórsetetin eldi aıtady. Qazaqstan kóptegen kelisimderdi bekitip, beıbitshilikti qorǵaý jolyndaǵy álemdik mańyzdy qujattarǵa qol qoıyp otyr. Ol elimizdiń mártebesin kóteredi. Onyń ústine Elbasymyz da eldiń ustanǵan saıasatyn únemi aıtyp keledi. Qazir Qazaqstandy bilmeıtin el joq.

Prezıdent bir ǵana valıýtaǵa qarap otyrýǵa bolmaıtynyn aıtty. Óıtkeni halyqaralyq deńgeıde tek qana dollarǵa súıenip otyra berýge bolmaıdy. Eýronyń ózine naryq qıyndyqtarynyń yqpaly sezilip tur. Sondyqtan basqa da qarajat túrin aınalysqa shyǵarý máselesi aıtylyp qalyp júr. Ol «Altyn» dep atala ma, álde basqa valıýta shyǵa ma, TMD kóleminde ortaq qarjy aınalymy bolýy múmkin. Biraq qaı ýaqytta da ortaq qarjy shyǵatyn bolsa, ol táýelsiz memleketterdiń múddesi qorǵalatyndaı, eshbir el ekonomıkalyq zardap shekpeıtindeı bolýy tıis. Halyqtardyń tarıhı-mádenı qundylyqtary da qorǵalýy kerek.

Qazaqstan barlyq kórshi eldermen memlekettik shekarasyn bekitti. Qol qoıylǵan kelisimderdi, shekaranyń aıqyndalǵan qujattaryn Birikken Ulttar Uıymyna alyp baryp tapsyrdy. Bul memleket basshysynyń eren eńbegi, eldiń úlken jetistigi dep aıtar edim. Bizdiń jerimizdiń árbir núktesine deıin ózge bireýdiń kóz salýyna, bireýdiń «meniń jerim» dep aıtýyna eshqandaı quqy joq! Máselen, Reseı men Qytaı shekaralaryn demarkatsııalaý jumystaryn áli bitirgen joq. Sondyqtan bardy bar dep baǵalaı bilýimiz kerek.

- Bıyl Májiliste qandaı zań jobalary talqylanyp, depýtattardyń nazaryna nendeı qujattar usynylmaq?

- Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev bıylǵy Joldaýynda depýtattyq korpýstyń aldyna jańa mindetter júktedi. Elbasy zańshyǵarýshylyqtyń basty mindeti 2020 jylǵa deıingi Strategııalyq damý josparyn quqyqtyq qamtamasyz etý ekenin jetkizdi. Zańnamalyq jumystyń basty baǵyttaryn aıqyndap berdi.

Sonyń ishinde sot jáne quqyq qorǵaý júıelerin jańǵyrtý maqsatynda zań jobalaryn qabyldaý qajettigin aıtty. Elbasy bıyl jańa Qylmystyq is júrgizý kodeksin, jeke detektıvtik qyzmet týraly zań jobasyn daıyndaýdy aıaqtaý qajet ekenin eske saldy. Memleket basshysynyń tapsyrmalary tolyqtaı oryndalady dep oılaımyn.

Jýyrda Elbasy Joldaýynda qoıylǵan jańa mindetterdi eskere otyryp, ótken jyly qabyldanǵan 2012-2014 jyldarǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjettiń josparyna tolyqtyrýlar engizildi. Basqa da jedel qabyldanýǵa tıisti zańdar qaralyp, talqylaýdan ótip, maquldaný ústinde.

Osyndaı qoǵamnyń damýyna, memleketimizdiń irgesi nyǵaıýyna asa qajetti zańdardyń qabyldanýyna depýtattardyń qosatyn úlesi zor.

- Іshki jáne syrtqy qaýipsizdigimizge qatysty atqarylatyn sharalar qandaı?

- Biz kórshi eldermen shekaramyzdy aıqyndap, zańmen bekitip aldyq. 150-deı elmen yntymaqtastyq baılanys ornattyq. Onyń ishinde 50-den astam elmen tyǵyz baılanystamyz. Degenmen osymen barlyq jumys bitti dep oılamaýymyz kerek.

Barlyq memleket óziniń ishki jáne syrtqy qaýipsizdigine basa nazar aýdaratyny anyq. Búgingi tańda álemniń barlyq elderin alańdatyp otyrǵan máseleler az emes. Lańkestik, dinı ekstremıstik áreketterden saq bolýymyz kerek.

Elbasymyz Nursultan Nazarbaev 2010 jylǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda ishki saıası sala men ulttyq qaýipsizdiktiń 2020 jylǵa deıingi negizgi maqsattary qoǵamda kelisim men turaqtylyqty saqtaý, el qaýipsizdigin nyǵaıtý bolyp qala beretinin aıtqan bolatyn.

Jańa on jyldyqta biz ózimizdiń ekonomıkalyq josparlarymyzdyń tabystaryn dáıekti saıası jańǵyrtý arqyly bekemdep, saıası júıemizdi jetildirýdi jalǵastyramyz. Jáne munda quqyqtyq reforma mańyzdy ról atqaratyn bolady.

- Qorǵanys salasynda atqarylyp jatqan jumystarǵa kóńilińiz tola ma?

- Árıne, kóńilimiz tolady. Qorǵanys mınıstrliginiń, Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń atqaryp jatqan jumystary ushan-teńiz. Onyń barlyǵyn halyqqa jarııalamaıtyny anyq.

«Qazaqstannyń syrtqy saıası baǵyty Syrtqy saıasat tujyrymdamasyna negizdeletin bolady», - dedi memleket basshysy.

Aldaǵy kezeńde, Elbasynyń aıtýynsha, ulttyq múddelerdi qamtamasyz etýge, eldiń halyqaralyq bedelin arttyryp, ulttyq, óńirlik jáne jahandyq qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan belsendi, pragmatıkalyq jáne teńdestirilgen syrtqy saıasat júrgiziletin bolady.

Qazaqstan barlyq qazirgi bar ujymdyq qaýipsizdik júıeleri arasyndaǵy strategııalyq únqatysýdy jolǵa qoıýǵa belsendi járdemdesetin bolady.

Qazaqstan óńirlik jáne jalpyálemdik ekonomıkalyq úderisterdiń jaýapty qatysýshysy retindegi óziniń rólin tolyq kóleminde sezine otyryp, ony óz táýelsizdiginiń barlyq jyldary boıynda minsiz oryndap keledi.

Sondyqtan álemniń jetekshi elderiniń kóshbasshylary men bedeldi halyqaralyq uıymdardyń basshylary - ekonomıkalyqtan gýmanıtarlyqqa deıingilerdiń bári - ózderin Qazaqstannyń dosy sanaıdy. Biz muny maqtanysh etýge tıispiz. Qazaqstannyń joǵary halyqaralyq bedeli bizdiń elimizge EQYU-ǵa tóraǵa bolýǵa jáne Astanada osy uıymnyń Sammıtin joǵary deńgeıde ótkizýge múmkindik berdi.

- Qabıbolla Qabenuly, Elbasy bıylǵy Joldaýynda óńirlerdi damytý baǵytynda úlken mindetter qoıǵany belgili. Osyǵan oraı ózińizge jaqsy tanys Batys Qazaqstan oblysynda qandaı jobalardy qolǵa alý qajet dep oılaısyz? Ózge aımaqtarmen salystyrǵanda, Batys Qazaqstan oblysynyń bolashaǵy qandaı?

- Birinshiden, Batys Qazaqstan oblysynyń bolashaǵy zor dep esepteımin. Óıtkeni KSRO kezinde úlken-úlken qaýipsizdik pen qorǵanys zaýyttary Oral qalasyna tegin kóshirilmegen. Sonyń bári Odaq kóleminde jaqsy jumys jasap turdy. 1990 jyldardaǵy daǵdarys tusynda zaýyt, fabrıkalardyń bir-birimen baılanysy bolmaı, óndiris oryndary toqtap qalyp edi. Sońǵy on jyldyń kóleminde Oraldaǵy zaýyttar jańa zamanaýı turǵyda jabdyqtalyp, ınnovatsııalyq jobalar boıynsha ónimderin shyǵaryp jatyr.

Ujymdyq Qaýipsizdik Sharty uıymynyń (UQShU) birqatar kelisimderin Qazaqstan Parlamenti zań túrinde bekitti. Úsh zań jobasy boıynsha ózim jumys tobynyń jetekshisi boldym.

UQShU-nyń beıbit maqsattaǵy is-sharalaryna qajetti tapsyrysty oryndaý maqsatynda Oral zaýyttary qaıtadan jandanyp, jumysqa kirisedi.

Ekinshiden, Batys Qazaqstan oblysynda aýyl sharýashylyǵy órken jaıǵan. Aıta keteıin, kezinde 1 mln 650 myń tonna bıdaı men dándi daqyldar jınalyp, mol ónim alyndy. Mal basy óte kóp boldy. Ol da óńirdiń adamdar turýyna qolaıly ekenin kórsetedi. Onyń ústine ózge óńirden, shetelden kóship kelip jatqan qandastarymyz az emes. Eldi meken turǵyndary jappaı kóship ketken joq. Jastar jaǵy Qarashyǵanaq ken ornynda túrli jumystar istep, tabys taýyp júr. Onyń ústine Chınarev kenishinde eńbek etip jatqandar bar.

- Jyldyń bas qujatynda Qarashyǵanaq kenishinde jylyna 5 mlrd. tekshe metr gaz óńdeıtin zaýyt salynatyny aıtyldy. Bul úlken jobanyń elimizge jáne Batys Qazaqstan oblysyna tıgizetin shapaǵaty qandaı der edińiz?

-Qarashyǵanaq kesheni - álemge áıgili óndiris orny. Ol álemdegi bestikke kiredi. Elbasy bıylǵy Joldaýynda Qazaqstannyń ortalyq aımaqtaryna gaz jetkizý kerek ekenin aıtty. Zaýyt salyp, jylyna 5 mlrd. ónim alyp, ony elimizdiń ózge aımaqtaryna jetkizý - óte aýqymdy jumys. Qarashyǵanaqtyń ekinshi kezeńi aıaqtaldy.

Úshinshi kezeńiniń de birqatar jumystary jasaldy. Úshinshi kezeń - gazdy tereńirek óńdeýge baǵyttalǵan joba. Elbasynyń tapsyrmasyna oraı osy is-sharalar júzege asyrylatyn bolady.

Oblys eldi mekenderiniń 85 paıyzy gazben qamtylǵan. Aldaǵy maqsat - oblysty 100 paıyz kógildir otynmen qamtamasyz etý.

Jańa zaýyt salynǵan kezde oblysqa da, elimizge de tıgizer paıdasy zor bolmaq. Jańa jumys oryndary ashylady. Salyq túsimi kóbeıedi. Úshinshi kezeńge kirgende, neshe túrli hımııalyq ónimder alýǵa bolady. Sonyń tóńireginde basqa da hımııalyq zattar shyǵaratyn zaýyttar, fabrıkalar salýǵa múmkindik týady. Osyndaı aýqymdy jospardyń nátıjesi halqymyzdyń yrys-berekesin arttyrsyn dep tileımin.

Turǵyndardyń, sonyń ishinde jastardyń kásipkerlikpen aınalysýy úshin 3 mln teńgege deıin shaǵyn nesıeler berilýde. Onyń paıdasy kóp dep esepteımin. Aǵaıyndy adamdar birlesip alady. Baý-baqsha ósirý nemese mal sharýashylyǵyn damytýdy qolǵa alýyna bolady.

Onyń ústine bizdiń oblys Reseıdiń bes gýbernııasymen shekaralas ornalasqan. Ónimdi óndirý bir bólek te, ony saýdaǵa shyǵarý úshin jetkizip satý máselesi jáne bir aýqymdy jumys. Óıtkeni shyǵarǵan ónimińdi alatyn tutynýshy bolýy kerek qoı. Aýylda qansha mal ósirse de, ózinde bar, ózge kórshilerinde bar, ol eshkimge ótpeıdi ǵoı. Qazir Qazaqstan, Reseı, Belarýs elderi Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik quryp jatyr. Máselen, buryn biz óz elimizdiń 16 mln turǵyny úshin azyq-túlik óndiretin bolsaq, endi úsh eldi tutas alǵanda, 167 mln halyqtyń suranysyna ıe bolyp otyrmyz. ıAǵnı, ónimdi alatyn rynok bar. Sonymen qatar kórshiles jatqan Reseıdiń bes oblysynda birneshe mln turǵyn bar.

- Biz bul naryq aımaǵynda utylmaýymyz kerek qoı?

- Óz ónimderimizdi durys sata bilsek, biz utylmaımyz. Álemde azyq-túlikke, tamaqqa suranys kún sanap arta túsedi.

- Ótken jyly Batys Qazaqstan oblysynda alapat sý tasqyny bolǵany málim. Oblys aýdandarynda bıylǵy túsken qar qalyń, Reseı jaǵynan qansha sý keletinin kúni buryn boljaý qıyn. Sý tasqynynyń aldyn alý úshin ne isteý qajet, Úkimet pen depýtattar tarapynan qoldaý-kómek bola ma?

- Ótken jylǵy jaǵdaıǵa baılanysty aqpan aıynda men Úkimet basshysynyń aldyna másele qoıyp, depýtattyq saýal jiberdim. Shaǵan sý qoımasyna qosymsha sý jınaıtyn toǵan qurylysyn salý qajettigin aıtyp, jobalaý-smetalyq qujaty daıyn ekenin málimdedim. Osy jobany iske asyrýǵa 3 mlrd teńge kóleminde qarjy bólý jóninde ótinish bildirdim. Áli jaýaby kele qoıǵan joq.

- Bar másele qarjyǵa kelip tireledi ǵoı?

- Árıne. Biraq sondaı is-sharany qazir qolǵa alý kerek. Keıin qıyn jaǵdaıǵa soqtyrýy múmkin. Sý tasqyny alyp ketse, elimizdi úsh, tipti bes ese shyǵynǵa alyp kelýi yqtımal. Máselen, byltyrǵy sý tasqynynyń zardabyn joıý úshin 19 mlrd teńge qarjy jumsaldy. Sonda 19 ba, álde 3 mlrd teńge kóp pe?!

Sonymen qatar bıyl oblystyń Qaztalov, Jánibek, Qaratóbe sekildi ońtústik aýdandarynda qar kóp túskeni belgili. Óńirdegi ózenderdiń kóbi Reseı jaǵynan bastaý alady. Kórshi el toǵandar ornatyp qoıǵan. Eger ózderin sý basyp bara jatsa, toǵandardy ashyp jiberedi. 1994 jyly sondaı jaǵdaı oryn alyp, Qaztalov aýdany ortalyǵyn sý alyp ketip edi. Sondyqtan qazir oblys, aýdan ákimderi aldyn alý sharalaryn jasap jatyr. Saryózen men Qaraózenniń tasyp ketý qaýpi bar dep aıtady. Onyń ústine Qaratóbe aýdanyndaǵy Qaldyǵaıty ózeni de arnasynan shyǵyp ketýi múmkin. Apatty boldyrmaý úshin jumystar jasalý ústinde.

- Batys Qazaqstan oblysynan saılanǵan Májilis jáne Senat depýtattary óńir basshylyǵymen birlesip, qandaı jumystar atqaryp keledi, aldaǵy maqsat-mindetter qandaı?

- Oblys basshylyǵymen tyǵyz baılanys jasap turamyz. Batys óńirindegi áleýmettik-ekonomıkalyq jáne jedel sheshýdi talap etetin máseleler boıynsha Úkimet basshysyna, mınıstrlerge depýtattyq saýalmen shyǵamyz.

- Májilistegi óz qyzmetińizge toqtalsańyz, jalpy, sizge qandaı máseleler etene jaqyn, aldaǵy ýaqytta neni kóterer edińiz?

- BQO-ǵa eń birinshi keregi - jol. Óńirdegi mańyzdy baǵyttarǵa jetkizetin tas joldar salyp alsaq, úlken jetistik bolar edi. Chapaev kenti tusynan Jaıyq ózenin kesip ótetin kópir salynsa, jergilikti turǵyndardyń keleshegine qyzmet jasar edi.

Ótken shaqyrylymda men osy kópir salý máselesin kóterip, Úkimet basshysynan sony sheshýge yqpal etýin suradym. Usynysymdy batysqazaqstandyq áriptesterim qoldady. «Bul másele qaralý ústinde. Ázirge qarajat joq» degen maǵynada jaýap aldym. Degenmen biz bul máseleni aldaǵy ýaqytta da qozǵaıtyn bolamyz. Ol kópirdiń mańyzdylyǵy taıaý keleshekte aıqyn seziledi. Reseı, Qazaqstan, Belarýs Keden odaǵyn qurdy, endi Eýrazııalyq keńistik qurylǵaly jatyr. Reseıdiń ońtústik óńiri, Rostov, Volgograd, Astrahan, arǵy jaǵynda Kavkaz elderi bar, odan ári Ýkraına bar. Sol aımaqtan Reseıdiń Oral taýyn jaǵalaı ornalasqan qalalaryna, Sibirge, sondaı-aq Qytaı eline Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵy arqyly ótse, qanshama paıda ákeler edi, sol aımaqtaǵy turǵyndar jańa jumys oryndarymen qamtamasyz etiler edi. Sonymen qatar qarym-qatynas qarqyny artady. Kúre joldyń boıynda turǵan mekenderdiń jaǵdaıy ár kez jaqsy bolady, turǵyndardyń turmysy da arta túsedi.

- Sońǵy jyldary Jaıyqtyń sýy tartylyp bara jatqany ótkir másele retinde jıi aıtylady. Sony qalaı sheshýge bolady?

- Ol úshin Jaıyqqa jetkilikti túrde sý jiberý kerek. Reseıdiń kórshi oblystarymen, ásirese, Orynbor basshylarymen sóılesip, jazǵyturym Irıklın sý qoımasyn ashqyzyp, jylyna bir ret tasqyn sý aǵyzý kerek. Ony sanıtarlyq jumys dese de bolady. Jaıyqtyń túbinde tas emes, qum jınalyp qalady. Ózen tabanynda kóptegen bulaqtar bar. Sol bulaqtar bitelip qalyp jatyr ǵoı. Jınalǵan qumdy tasqyn sý jylyna bir ret jýyp ketetin edi. Biz kezinde Orynbor gýbernatorymen kelisip, sý qoımasyn ashqyzyp, solaı tazartyp turýshy edik. Sonda bulaqtardyń kózderi ashylady. Onyń ústine Oral taýynan kelip jatqan sý bar. Ózenniń mańaılaryna kólshikter paıda bolyp, ormannyń ósýine, shópterdiń shúıgin shyǵýyna, qustardyń kóp uıa salýyna yqpal etedi. Al ózen tabanyn ekskavatormen tazartyp shyǵamyz degenge men sene qoımaımyn. Jaıyqqa eń birinshi keregi - tasqyn sý!

- Tóńiregindegi eldi mekenderge onyń zııany tımeı me?

- Joq. Zııany tımeıdi. Jaıyq ózeni óz arnasymen aǵyp, ǵasyrlar boıy tasyp jatyr ǵoı! Tabıǵatta barlyǵy da eseptelip jasalǵan emes pe?! Artyq-kemi joq. Qasqyrlar ne úshin kerek? Olardy ormannyń, dalanyń sanıtary dep ataıdy. Sol sııaqty ózenniń tasqynyn da sanıtarlyq is-shara dep aıtar edim. Sońǵy jyldary Jaıyqtyń joǵary jaǵynan sý jibermeı tur. Bul máseleni eki memleket - Qazaqstan men Reseı kelisip, kóktemde bir ret sý jiberip tursa, Aq Jaıyqtyń ajary kirer edi.