Qazaq dıplomatııasynyń hanshaıymy Baljan Bóltirikqyzy haqynda

Ótken ǵasyrda ómir súrgen frantsýz fılosofy Jıýl Kambon elshilerdiń eleýsiz qalatyn eńbegi týraly: «Tarıhshylar soldattarǵa qaraǵanda, dıplomattardyń esimin áıgileı bermeıdi, keıbireýleri tipti eskerýsiz qalady», - deıdi jazbalarynda. Qazaqtyń mańdaıyna bitken qaıratkerlerdiń qaı-qaısysynyń de eńbegi elenip, mereıi asqany abzal, árıne. Eńbek jolyn qarapaıym ustazdyqtan bastap, mınıstr, dıplomat dárejesine kóterilip, álemdik minberde bútin bir eldiń atynan sóz sóılegen qazaq qyzynyń eńbegi eren. Biraq esimi el esinde emis-emis qalǵany ókinishti-aq. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh áıel Syrtqy ister mınıstri, Qazaq KSR-iniń áleýmettik qorǵaý, aǵartý mınıstri qyzmetterin abyroımen atqarǵan Baljan Bóltirikovanyń bıyl 95 jyldyq mereıtoıy. Osyndaı aıtýly datada qaıratker ananyń úıine barýdy jón kórdik. Qara shańyraqty ustap otyrǵan qyzy - Baǵlan Qojabaevamen júzdesip, tórt bala tárbıelep ósirgen Baljan Bóltirikqyzyn jańadan tanı túskendeımiz, júrekti de jany jaısań kisi bolǵanyn bile tústik.

- Men úshin bıylǵy jyl erekshe jyl. Bıyl ákem Eskendir Qojabaevtyń 100 jyldyǵy, anam Baljan Bóltirikovanyń 95 jyldyǵy, ózim 70-ke tolyp otyrmyn. Ata-anam aıryqsha kisiler bolatyn. Árqaısysy óz zamanynda halyqqa barynsha eńbek sińirgen, adal jandar edi. Áke-sheshemdi eske alǵanda, oıymnan ketpeıtin bir kórinis bar. Ákem mýzykalyq aspaptardyń qulaǵynda oınaıtyn. Ákemniń tartqan áýenine ilesip, anam ásem án salatyn. Iá, anamnyń daýsy erekshe edi, ekiniń biri ol kisiniń áýeletip án salatynyn bile bermeıtin. Aırandaı uıyǵan otbasynyń osyndaı sátterinde jetip kelip, anamnyń qasyna otyryp án tyńdaıtynmyn. Ákemniń joldasy - kompozıtor Baıqadamov bolsa, dostary qalaı án aıtpasyn?! - dep bastady áńgimesin Baǵlan apa.

21 jasar dırektor

Baljan Bóltirikqyzy kópbalaly otbasynda dúnıege kelgen, ózi de qym-qıǵash jumysyna qaramastan tórt bala tárbıelegen ana. Bolashaqta mektep dırektory, mınıstr qyzmetterin abyroımen atqarǵan Baljannyń bala kúnindegi bir oqıǵa onyń ómirlik kózqarasyna tikeleı áser etken eken. Ózi týyp-ósken Qordaı asýy mańyndaǵy Qasyq aýylynyń orta mektebinde ozat oqýshy, qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasatyn Baljan jetinshi synyp oqyp júrgende Máskeýge joldama alady. Osylaısha oqýshylar plenýmyna qatysyp kelgen Baljan oryssha bir sóz bilmeıtinine qynjylady. Mektepti altyn belgige aıaqtap, Almatyda qazaq tili men ádebıeti pániniń muǵalimi mamandyǵyna oqýǵa túsedi. Osy ýnıversıtet qabyrǵasynda repressııa kezinde Lenıngradtan jer aýdarylǵan Lıýbov Fedýlova esimdi orys tili muǵaliminen Baljan tildi ǵana emes, bilim-ǵylymdy da úırenedi. Barynsha oqyp-bilýge tyrysatyn ol muǵalimniń barlyq qosymsha sabaqtaryna qatysyp, eń aıaǵy tóleıtin aqshasy bolmaǵandyqtan, edenin jýyp beretin bolǵan. Al ustaz óz kezeginde ustazdyq tálim men orys tilin úıretedi. Osylaısha Baljan ýnıversıtet qabyrǵasynda da ozat atanyp, stalındik stıpendııa ıegeri atanady. Ol kezde kádimgi stıpendııa - 30 rýbl bolsa, stalındik stıpendııa - 500 rýbl bolǵan. Osy jyldary Frýnze aýdany eńbekshileriniń depýtattar keńesine saılanady. «Ákemmen de osy kezde tanysqan. Olardy tanystyrǵan ákemniń dosy, kompozıtor Baıqadamov bolatyn. Jarty ǵasyrdan astam otasty. Bir-birine syılastyqty osy kisilerden úırenýge bolady, anamnyń issaparlary kezinde ákem onyń joqtyǵyn bildirmeýge tyrysýshy edi. Aıtpaqshy, anama sol jyldary Lepsige joldama berildi» deıdi Baǵlan apaı. Lepside Baljan Bóltirikova oqý meńgerýshisi qyzmetin atqardy jáne bul qyzmette kóp bógelgen joq. Áıgili №12 mektep dırektorlyǵyna taǵaıyndalyp, Almatyǵa qaıta shaqyrtty. «Bul qıyn jyldar bolatyn. Mektep degende ol kezde qazirgi ǵımarat joq. Eski úı, jetkiliksiz dúnıeleri kóp. Mekteptiń bir buryshynda biz otbasymyzben turdyq, anam ózi kúzetshi, ózi aǵash sheberi, bárin ózi júgirip júrip jasaıtyn. Al ákem elimizdegi alǵashqy zańgerlerdiń biri, zań mektebiniń birinshi dırektory bolyp taǵaıyndaldy. Áıteýir sol jyldary orta mektepti jóndeýge japon tutqyndary jiberildi. Anam olardyń tamaǵyn jasap, birge jóndesip júretin. Bala oqytýdyń syrtynda sharýashylyq máseleler kóp bolatyn. Erler soǵysqa ketken, ustazdar tapshylyǵy bar. Joqtan bar jasap, mektepti aıaqtan turǵyzdy, balalardyń oqýy úzilgen joq. Al anam osyndaı jemisti eńbegi úshin kózge ilinip, aldaǵy qyzmetterinde qajet bolatyn tájirıbeni osy jerde jınaqtady dep aıtýǵa bolady», - dep eske aldy Baǵlan apaı. Bar-joǵy 21 jasynda mektep dırektory boldy, osy jaýapkershilikti jastaıynan kóterdi, ilip áketti. Al bildeı bir mektepti aıaqtan turǵyzyp, qaladaǵy eń maqtaýly oqý oryndarynyń qataryna qosý eren eńbektiń jemisi.

Baısaldy mınıstr atanǵan

1949-1955 jyldary Qazaq KSR-iniń Bastaýysh jáne orta mektep kásipodaq qyzmetkerleri ortalyq komıtetiniń tóraıymy bolyp saılanady. Baljannyń saıası ómirindegi eń jaýapty kezi edi. Onyń uıymdastyrýshylyq qabileti kózge tústi. Muǵalimderdiń materıaldyq jaǵdaıy, eńbek etý men turmys jaǵdaıy, balalar men otbasylyq demalystardy retteýdi soǵystan keıingi aýyr jyldarda shashaý shyǵarmaı atqarý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi de. 1956-1966 jyldary Qazaq KSR-iniń Áleýmettik qorǵaý mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. «Qazaqstan kompartııasynyń Ortalyq komıteti anamdy shaqyryp alyp, «jaýapty eki qyzmetti usynbaqshymyz. Qaı-qaısyna da seniń kómegiń qajet» deıdi. Sonda anam oılanbastan Áleýmettik qorǵaýdy tańdaıdy. Rıza bolǵan OK birinshi hatshysy P.K.Ponomarenko «Ýmnıchka» dep quptaıdy. Nebári 34 jasynda alyp respýblıkanyń mınıstri boldy. Bir mektep emes, qala emes, qanshama halyqqa jaýapty boldy. Onyń ústine bul soǵystan keıingi el eńsesin endi kótergen aýyr kezeńder bolatyn. Soǵystan qaıtqan múgedek jandar, úısiz-kúısiz qalǵan turǵyndar, barlyǵy-barlyǵy anama keletin. Birde anamnyń jumysyna baryp, «mamam qaıda?» dep suraımyn ǵoı balalyq kóńilmen, olar «mamań kim» deıdi qyzyqtap, al men «Mamam aıaǵy joqtar men qoly joqtardyń bastyǵy» dep jaýap beretinmin», - deıdi Baǵlan apaı. Bul jyldary asyraýshysynan aırylǵandar, soǵystan oralǵan jarymjan jandar, jalpy halyqtyń az qorǵalǵan bóligi kómekke muqtaj edi. Baljan Bóltirikqyzy osy jandardy ornalastyryp, máselesin sheshýdi birinshi orynǵa qoıdy. Baǵlan apaıdyń aıtýynsha, jumysynda ylǵı aıaǵy joq, qoly joq jandar jıi otyratyn jáne mınıstr olardyń barlyǵyn da qabyldaıtyn. Jaı ǵana ótinishin tyńdap qoımaı, máselesin túbegeıli sheship berýge tyrysatyn. Mysaly, óz basynda úıi bolmasa da, aldyna kelgenderdiń kópshiligine úı alýǵa kómektesedi. Al eki aıaǵy, bir qoly joq, soǵys ardagerine kólik berýge buıryq beredi. Er adamnyń ózine aýyr tıetin máselelerde taısalmaı sheshim qabyldady. Baljan Bóltirikqyzy Áleýmettik qorǵaý mınıstri bolǵan jyldary qyrýar jumys atqaryldy. Almatyda Protezdi-ortopedııalyq zaýyt ashyldy. Ol kúni búginge deıin jumys istep tur. Qarttar úıi ashyldy, búgingi «Ardagerdiń» ǵımaraty salyndy. Sonymen qatar Áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń jańa ǵımaraty turǵyzyldy. Eń bastysy, respýblıkadaǵy tuńǵysh Áleýmettik qorǵaý týraly zańnyń jasalýy men qabyldaýyna tikeleı qatysty. Al Baljan Bóltirikqyzynyń kózin kórgender onyń áleýmettik qorǵaý men aǵartý salasyna sińirgen eńbegi ushan-teńiz ekenin jańylmaı aıtady. Al áriptesteri ony «baısaldy mınıstr» dep ataǵan eken. Baǵlan apaıdyń aıtýynsha, Baljan Bóltirikqyzy qarapaıym, uıań, kóp kúlmeıtin bolsa kerek. 1964 jyly Baljannyń otbasy kópqabatty úılerdiń birinen páter alady. Osyǵan deıin Baljan eshqashan úı de, kólik te suramaǵan. Al qymbat dúkenderge túsetin taýarlardyń tizimin bekitken soń, Dinmuhamed Ahmetuly qarap shyǵyp: «Baljan Bóltirikqyzy taǵy da ózine eshteńe almapty» deıdi eken. Baǵlan apaıdyń aıtýynsha, ol kezde mınıstrler qazirgideı shalqyp ómir súrgen joq. «Keıde asarǵa etimiz de bolmaı qalatyn kúnder bolatyn. Al anam dúkenderge túsetin defıtsıt zattarǵa qyzyqqan emes, oǵan aqshamyz da jetpeıtin», - deıdi.

Baljannyń qoǵamdyq jumystarǵa belsene aralasyp, respýblıkalyq máselelerge den qoıyp, bar ýaqytyn soǵan arnaýyna múmkindik berip, ony qoldap-qoshtap otyrǵan onyń jubaıy Eskendir Qojabaev pen enesi Bıbisara. E.Qojabaev tamasha zańger ǵalym edi, qazaq arasynan eń alǵashqylardyń biri bolyp quqyqtaný mamandyǵy boıynsha kandıdattyq dıssertatsııa qorǵaǵan, «Qazaq KSR-iniń eńbek sińirgen zańgeri» qurmetti ataǵyn ıelendi jáne KSRO Jýrnalıster odaǵynyń múshesi boldy. Ómiriniń sońǵy jyldaryna deıin Eskendir aǵa «Bilim» qoǵamynyń qurmetti jáne belsendi dáriskeri bolyp, óziniń baı ǵylymı jáne kásibı tájirıbesin jastarmen bólisti. Onyń shákirtteri Qazaqstan Konstıtýtsııasyn qurastyrdy.

Kıssındjırdi san soqtyrǵan qazaq qyzy

1966-1971 jyldary Baljan Bóltirikqyzy Qazaq KSR-iniń Mınıstrler Keńesi tóraǵasynyń orynbasary qyzmetin atqardy. Sol jyly KSRO Joǵarǵy keńesiniń Ulttar palatasynyń depýtaty bolyp saılandy. Osylaısha Odaq kóleminde syrtqy saıası máselelerge atsalysty, Azııa men Afrıka elderi halqymen yntymaqtastyq komıtetiniń, Keńes áıelderi komıtetiniń jumysyna aralasty. Bul eńbeginiń nátıjesinde Syrtqy ister mınıstri laýazymyna taǵaıyndaldy. Ol qazaqtan shyqqan, Syrtqy ister mınıstri bolǵan tuńǵysh áıel. Onyń esimi Názir Tórequlov, Tólegen Tájibaev, Qaıyrǵalı Baıǵalıev, Asqar Zákárın, Ádı Sháripov, Málik Fazylov, Músilim Bazarbaev, Mıhaıl (Hakim) Esenálıev sııaqty qazaq dıplomatııasyna eńbegi sińgen iri tulǵalardyń esimimen qatar atalady.

Baljan Bóltirikova BUU Bas assambleıasynyń XXI jáne XXV sessııalaryna Keńes Odaǵynyń resmı delegatsııasyn bastap bardy. Ol qazaqtan shyqqan tuńǵysh áıel dıplomat, el atynan BUU minberinde sóz sóılegen qazaq qyzy. Sol jyldary KSRO syrtqy ister mınıstri bolǵan, keńes dıplomatııasynyń korıfeıi A.Gromyko Nıý-Iorkten qaıtqan saparynda Baljan týraly jyly lebiz aıtatyn, sebebi Baljannyń Keńes Odaǵy úshin atqarǵan eńbegi zor edi. Baljannyń bul erligi týraly neshe ret aıtyldy, álem dıplomattaryn moıyndatty da. Bul «qyrǵı-qabaq» soǵystyń tusy edi. Amerıka Qurama Shtattary BUU arqyly óz saıasatyn júzege asyrý maqsatynda, BUU janynan dúnıe júzi halyqtarynyń shaǵymyn qaraıtyn «Adam quqyqtary jónindegi Joǵarǵy komıssııa» quryp, oǵan komıssar taǵaıyndamaq bolady. Biraq bul atalǵan másele Keńes Odaǵynyń qyrshańqy saıasatyna qaıshy bolatyn. Jasyratyny joq, Odaq respýblıkalaryndaǵy jaǵdaı Adam quqyqtarynyń talaptaryna saı emes edi. Sondyqtan Gromyko bastaǵan Keńes Odaǵy delegatsııasy bul laýazymdy boldyrmaý maqsatynda áreket etedi. Osy oqıǵada Baljan Bóltirikovanyń eńbegi sheshýshi faktor boldy. Ol halyqaralyq delegatsııalar ókilderin, Azııa men Afrıka delegatsııasyn qonaqqa shaqyryp, ulttyq naqyshta dastarqan jaıady. Keıinirek, Baljan apaı sol qıyn kelissózder barysynda tabysqa qol jetkizýge keńestik delegatsııa uıymdastyrǵan qabyldaýdyń mázirine engizilgen, óz qolymen ázirlengen qazaqsha et aıryqsha ról atqarǵanyn baıandap berdi. Bul taǵamdy Azııa men Afrıka elderi delegattary unatady. Keńes Odaǵynyń múddelerine qaıshy Batystyń bastamasyna tosqaýyl qoıý týraly túpkilikti ýaǵdalastyqqa sol qabyldaýdyń nátıjesinde qol jetkiziledi. Osy otyrysta AQSh-tyń kózdegeni iske aspaı, Baljan aılasyn asyrady. Áýelde Joǵarǵy komıssar qyzmetine amerıkalyqtar Iran hanshaıymyn usynsa, frantsýzdar Kongo mınıstrin usynady. Atalmysh otyrysta Qazaqstan delegaty Baljan Bóltirikova Iran hanshaıymyna ekinshi úmitkerdiń jeńisin toılap jatqanyn baıqaýsyzda aıtady, sondaı-aq bul iste Keńes Odaǵynyń Azııa elderiniń múddesin qorǵaıtynyn jetkizedi. Erteńinde Iran hanshaıymy Joǵarǵy keńestiń qurylýyna qarsy daýys berip, Odaqtyń esebi túgendeledi. Osy tabysy úshin Baljan Bóltirikova Gromykonyń usynýymen «Eńbek Qyzyl Tý» ordenimen marapattalady. Al álemdik dıplomattardyń basyn qatyrǵan Adam quqyqtary jónindegi komıssııa 1993 jyly ǵana quryldy. «BUU-nyń rásimdik erejelerine sáıkes, sol kezderi Bas Assambleıanyń barlyq resmı otyrystary stenografııa ádisi arqyly jazylǵanyn atap ótý qajet (qazirgi ýaqytta dybys jáne beınejazý qoldanylady). BUU Kitaphanasynyń tehnıkalyq qoldaýymen Qazaqstannyń BUU janyndaǵy Turaqty ókildiginiń kyzmetkerleri Baljan Bóltirikqyzynyń ataqty jasyl minberden Keńes Odaǵynyń atynan jasaǵan baıandamalaryn taýyp alǵan. Alaıda steno­grammalar dıplomatııalyq qyzmettiń barlyq qyr-syry men qupııalaryn tolyqtaı kórsete almaıdy» dep kórsetti QR Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov. Osy oqıǵa týraly AQSh-tyń ákki saıasatkeri Genrı Kıssındjır óz memýarlarynda atap kórsetedi. Onda «erkek dıplomattardy qalaı da aldaýǵa bolady, biraq áıel dıplomattardan qýlyǵyńdy asyrý múmkin emes. Dıplomatııa bilektini búgetin óner» dep jazady da, Baljan Bóltirikovanyń esimin ataıdy.

Baljan Bóltirikova 1971 jyly Aǵartý mınıstri bolyp taǵaıyndaldy. Osy jyldary respýblıka jalpy orta bilimge kóshti, aýyldy jerler men shalǵaıdaǵy shopandardyń balalary oqıtyn ınternattar, mektepke deıingi daıarlyq synyptary men mektepteri ashylyp, sany ulǵaıa tústi. Kezinde kásipodaqta qyzmet etkende qazaq mektepterinde bastaýysh synypty saqtap qalý týraly usynysyn Qazaqstan Joǵarǵy Keńesi prezıdıýmynda qorǵap, is júzinde saqtap qalady. Sonymen qatar mektepterde joǵary bilimdi pedagogtardyń sabaq berýin talap etedi. Ol úshin Qazaqstannyń joǵarǵy oqý ornyn Aǵartý mınıstriniń quzyryna berip, joǵarǵy jáne orta bilim mınıstrligin bólip berýdi talap etedi. Kezinde muǵalim bolyp, osy salanyń qyr-syryn, jetispeýshiligi men artyqshylyǵyn bir kisideı biletin mamannyń barlyq usynystary negizdi edi, sondyqtan da birden qoldaýǵa ıe bolyp, áriptesteriniń de, qoǵamnyń da rızashylyǵyna ıe boldy.

B.Bóltirikova halyqaralyq pishimdegi birqatar forýmdarǵa qatysyp, Japonııa, AQSh, Koreıa, ІІІveıtsarııa, Chehoslovakııa, Sırııa, Mysyr, Tseılon (Shrı-Lanka), sondaı-aq álemniń basqa da elderine jumys saparlarymen baryp, barlyq jerde Qazaqstan atynan laıyqty túrde ókildik etti. «Bilesiz be, anam Japonııaǵa ókil bolǵanda, japondyqtar Odaqtan Baljan Bóltirikqyzynyń saılanýyn qalapty. Sóıtse, onymen jumys isteýge yqylas tanytqan japondar kezinde Qazaqstanda tutqynda bolyp, anama №12 mektepti jóndeýge kómekteskender eken. Olar anamnyń qolynan as iship, mektepti qandaı jankeshtilikpen óz qolymen kótergenin kórgen edi», - deıdi Baǵlan apaı.

Qaıratkerdiń atynda kóshe de joq...

Óziniń uzaq jyldarǵa sozylǵan qyzmeti úshin ol úsh ordenmen, jeti medalmen, sonyń ishinde «Uly Otan soǵysy jyldaryndaǵy eren eńbegi úshin» medalimen, Qazaqstan Respýblıkasynyń jáne Odaqtyq qoǵamdyq uıymdardyń dıplomdarymen marapattaldy. Baljan Bóltirikovanyń aty men ómirbaıany Kembrıdjde basyp shyǵarylatyn «Áıelderdiń arasynda kimniń kim ekeni» halyqaralyq anyqtamalyǵynda, Qazaq KSR-i entsıklopedııasynda, Odaqtyq jáne respýblıkalyq basylymdarda jarııalandy.

Búginde Baljan apaıdyń artynda qalǵan tuıaǵy bar. Іzin jalǵap otyrǵan izbasarlary bar. Baljan men Eskendir aǵa eki ul, eki qyz tárbıeledi. Qyzdary - Laýra, qytaı tiliniń mamany, bes tildi jetik meńgeredi. Baǵlan - QazUPÝ professory, qara shańyraqtyń ıesi. Uly - Almattan Arman men Áljan esimdi uldar bar. Uly - Rýslan, Qazaqstannyń BUU janyndaǵy Turaqty ókiliniń orynbasary qyzmetin atqarýda.

Baǵlan apaıdyń ókinishpen eske alǵan jaıttarynyń biri «er esiminiń atalmaýy». Baljan Bóltirikovanyń atynda kóshe de joq. «Biz Gagarın men Rodostovets arasyndaǵy kishkentaı on-on bes úıi bar Armavırskaıa kóshesin Baljan Bóltirikovanyń atyna júgirip júrip jazdyryp edik. Nomer qoıylǵan taqtaıshalardy óz qolymyzben qaǵyp shyqqan edik. Qazir bul kóshe jer betinde joq, sypyryp tastaǵan. Sonymen anamnyń atyna berilgen tıtimdeı kósheniń de joqtyǵy janǵa batady» degen ókinishin jasyrmady. Eń ókinishtisi de osy, qazaq óziniń atyn álemge tanytqan ul-qyzdarynyń esimin qasterleýdi oıǵa da ala bermeıdi...

Aqnıet OSPANBAI