Qazaq dalasyndaǵy álemdi tańdandyrǵan abzal analar men úkili qyzdar (FOTO)

Ulbıke aqyn. Jankeldiqyzy Ulbıke (1825-1849) - qazaqtyń áıgili aqyn qyzy, maıtalman aıtysker, jeztańdaı ánshi, dáýlesker dombyrashy. Tal boıyna alýan túrli óner daryǵan arý. Týyp-ósken jeri - Qyzylorda oblysy Tereńózek aýdanyna qarasty óńir. Topyraq buıyrǵan jeri Jambyl oblysyna qarasty Talas ózeniniń boıy.

Ulbıkeniń boıyndaǵy týa bitken aqyndyq darynynyń erterek ushtalýyna ákesi Jankeldi men anasy Jańyldyqtyń yqpaly aıryqsha bolǵan. Bul jóninde Ulbıkeniń ózi bylaı deıdi:

Áke sózin jasymnan jattap alǵam,

Tal boıyma jınaqtap hattap alǵam.

Jeke shyǵyp báıgeden tulpardaı bop,

Óleńimdi ánimen baptap alǵam.

Monshaǵymnyń ár tasy bir óleń-di,

Besiginde úırengem men óleńdi.

Balapandaı kezinde qaıran sheshem,

Tal boıyma darytqan kúlli óleńdi.

Ulbıke 12-13 jasynyń ózinde-aq aıtar oıyn urymtal óleńmen jetkizip, utqyr sózderi tóńiregin tánti etip, ataq-dańqy aýyl arasynan árige jaıyla bastaıdy. Áke shańyraǵynda bula bolyp ósken qyz óz ortasyndaǵy oqý-bilimdi ıgergen, kózi qaraqty jan bolǵanǵa uqsaıdy. Óziniń óleńinde bylaı deýine qaraǵanda, boıyndaǵy aqyndyq daryndy jazba muralar arqyly da ushtaǵan bolý kerek.

Ulbıke oń solyn tanyp, boı jete bastaǵan kezde Oshaqtynyń Esmyrza degen dýaly aýyz bıi áýletin bastap, Áýlıeata mańyna kóship keledi. Sol kezden bastap Ulbıkeniń aqyndyǵy aıryqsha qarqyn alyp, jurt moıyndaǵan kósheli aqyndarmen aıtystyń dodasyna túse bastaıdy. Kúderi qoja, Maıly qoja, Mádeli qoja, Taspa qoja, Seráli qoja, Jankent aqyn sııaqty, sol kezdiń sóz ustaǵandardyń talaıy Ulbıkemen aıtysta taýy shaǵylyp shyǵady. Ulbıkeniń aqyndyq tegeýrinine, tapqyrlyq-shalymyna jan balasy shydamaıdy. Bul jóninde sóz asylyn tergen áıgili Máshhúr-Júsip Kópeev bylaı deıdi: «Burynǵylar dombyra ustap, aıtatuǵyn «Qaıym bilesiń be?» deýshi edi. «Qaıym» dep eki aqynnyń aıtysqanyn aıtady eken. Sonda «Qaıym» óleńiniń basyn Kúderi qoja men Ulbıke aıtysqan. Bul ekeýinen buryn qaıym óleń de joq, aıtys ta joq. Burynǵylardiki - maqal, taqpaq... Kúderi qoja albyrt bozbala kúninde Ulbıkemen aıtysamyn degende Kúderiniń ákesi (Erkóshek qoja da aqyn eken, jyrlap sóıleıdi eken): «Bala, Ulbıkemen aıtysamyn deseń Buharǵa baryp úsh jyl oqyp kel. Áıtpese onymen sen aıtysýǵa jaramaısyń», - degen eken.

Máshhúr-Júsip Kópeevtiń bul deregine Ulbıkeniń aldyna qara túsirmes dúldúl aqyn ekeni ańǵarylyp qana qoımaı, sonymen birge qazaqtyń sóz ónerinde aqyndyq aıtystyń negizin salýshy, ornyqtyrýshy aqyn retinde daralanady.

Ulbıke - oıy ushqyr, óleńi sulý, kisilik parasaty óreli aqyn. Ulbıke bul sııaqty utqyr ýájderdiń nebir tamasha úlgilerin júrgen jerlerinde marjandaı shashyp otyrǵan. Sol mol muradan búgingi urpaqqa jetkeni myń shýmaqtaı óleń. Bul jıyrmaǵa tarta aıtystary men sanaýly ǵana kóńil kúı tolǵaýlary. Ulbıkeniń asyl murasyn jınaýǵa Máshhúr-Júsip Kópeev, Ábýbákir Dıvaev, Vasılıı Vasılevıch Radlov sııaqty áıgili folklor jınaýshylar aıryqsha yjdahatpen den qoıǵan. «Budan 120 jyldaı buryn jandy betine qaratpaǵan aqyn bolyp, qazaqtan Ulbıke degen qyz shyǵypty», - dep jazady Á. Dıvaev. Ulbıkeniń shyǵarmalaryn V.V. Radlov Peterbýrg qalasynda bastyryp, keıin orys jáne nemis tilderine aýdaryp jarııalady. Muhtar Áýezov, Sábıt Muqanov, Myrzataı Joldasbekov qatarly bilikti ǵalymdar Ulbıkeniń aqyndyǵyna joǵary baǵa bergen. Osy qatarda, ıaǵnı qaıymdasý men qaǵysa otyryp aıtysýda «Ulbıke, Jankel jáne Kúderi qoja», «Iztileý men Ulbıke», «Seráli qoja men Ulbıke qyz» aıtystaryn; qyz ben jigit aıtysyndaǵy «Ulbıke men jigit», «Ulbıke men Mádeli», «Ulbıke men Taspaqoja» aıtystaryn; aqyndar aıtysy janryndaǵy: «Kúderi qoja men Ulbıkeniń» aıtysyn jáne taǵy da basqa aqyndyq jekpe-jekterdi atap ótýge bolar edi.

Ulbıkeniń ǵumyry qyzǵaldaqtaı kelte bolǵan. Táńiri sheber ony aqyndyq ónerpazdyǵyna qosa, hor qyzyndaı kórikti etip jaratqan. Ony aqyndar «aqqýdyń júndi úri», «tili sheshen, júzi kórkem» dep óleńge qosqan. Alaıda «bir kem dúnıe» degen emes pe, Ulbıkeniń kúıeýi Baıtan ónerdiń parqyn bilmeıtin urdajyq, qyzǵanshaq adam bolyp kezdesken. Ulbıke naǵyz kemeline kelip, aqyn retinde tóńiregin tánti ete bastaǵan shaǵynda tentek kúıeýiniń qolynan mert bolǵan.

Qazaq aıtys óneriniń tarıhynda óz ornyn aıqyndaǵan, óz mektebin aıshyqtaǵan, eń bastysy, ózindik aqyndyq qoltańbasymen jarqyrap kózge túsken Ulbıke Jankeldiqyzynyń sóz ónerindegi qaıtalanbas kestesi kıeli ádebıetimizdiń asyl qazynasy. Qazir Qarataý qalasynda «artyna ólmeıtuǵyn sóz qaldyrǵan» qazaqtyń aqyn qyzy Ulbıkege eskertkish ornatylǵan.

Aqyn Sara. Tastanbekqyzy Sara (1878-1916) - qazaqtyń áıgili aıtysker aqyn qyzy. Týǵan jeri - qazirgi Almaty oblysynyń Qapal aýdany.

Óziniń qysqa ǵumyrynda taýqymettiń talaıyn kórip, áleýmettik teńsizdiktiń tálkegine ushyraǵan Saranyń shyǵarmashylyq joly tym aýyr da kúrdeli jol. Ol úsh jasynda ákesinen aıyrylyp, eńse basqan jetimdik pen joqshylyqtyń zardabyn kórip ósedi. Bul az degendeı, syrttaı bolsa da jalǵyz súıener tiregi nemere aǵasy Jaısańbek «ógiz urlady» degen jalamen túrmege túsedi. Joqshylyq ótinde jeke qalǵan jetim bala, jesir áıelge qamqorshy bolyp, aýylyna kóshirip ákelgen Turysbek qajy Sarany shyryldatyp, óziniń teńi emes, jaratylysynan kemis týǵan, baı balasy Jıenqulǵa atastyrady.

Jetim qyz úshin mal alǵan Turysbek qajynyń áreketin estigen Esimbek qajy daý shyǵaryp, Sarany óz aýylyna kóshirip alady. Biraq budan Saraǵa jaqsylyq bolmaıdy. Aqyrynda bar sharýa eki qajynyń qyzdyń qalyń malyn teń bólip alýǵa kelisýimen tynady.

Osylaısha qarshadaıynan basy daý sharǵa túsken aqyn qyzdyń baǵynyń ashylýyna osy kezde Naıman elin aralap, serilik jasap júrgen ataqty Birjan salmen kezdesip, sharshy toptyń aldyna onymen aıtysýy úlken sebepshi bolady. Bul aıtys Saranyń halyq aldyndaǵy bedelin arttyryp, ataǵyn alysqa jaıady. Eldiń qurmetine bólenip, halyqtyń mahabbatyna ıe bolǵan aqyn qyzdyń taǵdyr tizgininiń óz qoldarynan sýsyp shyǵyp bara jatqanyn sezgen qajylar da kópke kóreneý qarsy shyǵa almaı, onyń basyna bostandyq beredi.

Sóıtip aqyn Sara óziniń asqan darynynyń arqasynda teńdikke qol jetkizip, on toǵyz jasynda óz teńi Altynbekuly Bekbaı degenge turmysqa shyǵady. Teńdikke jetip, teńine qosylyp, kózi ashylǵandaı bolǵan osyndaı kúnderdiń birinde Vernyı qalasynan Ábishtiń (Ábdirahmannyń) súıegin alyp qaıtqan jolda Qapalda Abaıǵa kóńil aıtýǵa kelgen Naıman eliniń ıgi jaqsylarymen birge Sara da kelip, uly aqynmen kórisedi, aıaýly balasynan aıyrylǵan aýyr qaıǵysyna ortaqtastyǵyn bildiredi.

Jastaı joqshylyqty kóp kórip, aýyr turmysty bastan keshken teńsizdiktiń zardabyn shegip, qaıǵy muńdy serik etken aqyn qyz kóp uzamaı aýrýǵa shaldyǵyp, jalǵannyń qyzyǵyn jarytyp kóre almaı, erte kóz jumady.

Sara Tastanbekqyzynyń Birjan salmen aıtysy ǵasyrdan ǵasyrǵa úzilmeı jalǵasyp kele jatqan qazaqtyń aıtys óneriniń shoqtyǵy bıik, kórkem úlgisi, injý-marjany bolyp sanalady. Aqynnyń bul aıtystan basqa «Júrek», «Ashyndym», «Arsalań aǵa aldynda», «Júrek syry», « Jaılaýda», « Ábishtiń arýaǵyna», « Hosh bol, elim» sekildi kóptegen óleńderi men «Tuzaq» atty dastany bar.

Nurpeıis kelini Dına (1861-1955). Qazaqtyń «Kúı Anasy» atanǵan áıgili kúıshi-sazgeri. Bala kezinde-aq Qurmanǵazynyń ózi súısinip tyńdaǵan talantty shákirti bolǵan. Týyp ósken jeri Batys Qazaqstan oblysynyń Jańaqala aýdanyna qarasty Beketaı qumy degen jer. Topyraq Almaty qalasynan buıyrǵan. Qazaqstannyń halyq ártisi (1944). Halyq ónerpazdarynyń 1937 jyly ótken respýblıkalyq baıqaýyna qatysyp, 75 jasynda halyq aspaptaryn tartatyn ónerpazdardyń Máskeýde ótken Búkilodaqtyq birinshi baıqaýynda, odan keıin 1944 jyly 83 jasynda Orta Azııanyń bes respýblıkasynan ónerpazdar qatysqan Tashkenttegi on kúndikte Dına taǵy da júldeli oryndardy jeńip alady.

Dına ata-ana shańyraǵynda bulańdap ósken jas keziniń ózinde-aq Dáýletkereı, Músiráli, Álikeı, Túrkesh, Uzaq, Esjan, Baıjuma, Balamaısań sııaqty kúshilerdiń kúıin náshine keltire tartyp, tóńiregi «dombyrashy qyz» dep ataǵan. Qarshadaı qyzdyń dańqyn estip, áıgili Qurmanǵazy arnaıy izdep kelgen. Ol Dınanyń dombyra tartysyna súısinip, bolashaǵynan úlken úmit kútip, batasyn bergen. Osydan keıin Dınadan kóz jazbaı, únemi aınalyp soǵyp, dodaly kúı aıtystaryna ertip baryp, dombyra tartýdyń tereń syrlaryn úıretedi. Dına toǵyz jasynan bastap on toǵyz jasyna deıin, qashan uzatylǵansha Qurmanǵazynyń baýlýynda bolady. Qurmanǵazydaı dáýlesker kúıshiniń ustaz bolýy Dınanyń ǵana baqytty bolyp qoıǵan joq, ısi qazaqtyń kúı óneriniń baqyty boldy.

Dına 1880 jyly Berish ishindegi Besqasqa rýynan shyqqan Turmanuly Qanas degen jigitke turmysqa shyǵady. Qanas pen Dınadan Nurpeıis atty bir ul týǵan. Alaıda, alǵashqy perzenti dúnıege kelgen soń Qanas kóp keshikpeı qaıtys bolady. Dına ata saltymen qaıyn inisi Shápekke qosylady. Kúıeýiniń atyn atamaıtyn dástúr boıynsha Dına kúıeýi Shápekti «Jápek» dep ataıtyn bolǵan. Keıbir derekterde «Jápek» dep jazylýy sodan. Dınanyń alǵashqy kúıeýinen kórgen perzenti Nurpeıis 14 jasynda qaıtys bolady. Keıin el ishinde sanaq pa, saılaý ma, áıteýir bir tizim alý ataı almaǵan Dına famılııasynyń ornyna qaıtys bolǵan tuńǵyshy Nurpeıistiń esimin ataǵan. Mine, Dınanyń Nurpeıis kelini atanýynyń syry osynda.

Jápek pen Dına baqytty ǵumyr keship, berekeli januıa qurǵan. Dınanyń ásem sazdy aıaýly kúıleri osynaý jar qyzyǵyn kórip, bala baqytyna meıirlengen jyldarda týǵan. Uzatylarda ákesiniń enshiń dep mingizgen qaraqasqa atyna arnap shyǵarǵan «Qaraqasqa» at» kúıi, ózi pir tutatyn kúıshileri Dáýletkereı men Túrkeshke eliktep shyǵarǵan «Bulbul», «Jiger», «Baıjuma» sııaqty kúıleri, aqyldy da aıbarly, sulý da syrbaz abysynan arnalǵan «Kerbez» kúıi, úlken uly Jurymbaı 1916 jylǵy «Iıýn jarlyǵy» boıynsha áskerge shaqyrylǵanda tartqan «On altynshy jyl» («Nabor») kúıi, qadirles zamandastaryna súısinýden týǵan «Qosalqa» kúıi, baldaı tátti, baýyr etindeı jaqyn balasy Qońyrǵa arnaǵan «Ásem qońyr» kúıi, mine, bular Dınanyń ózindik qoltańbasyn aıqyn tanytatyn birtýar kúıler. Bul kúıleri arqyly Dına qazaq kúıleriniń órisin uzartyp, óresin bıiktetýmen birge, ózi de uly kúıshilermen terezesin teńestirdi.

Dına Keńes zamanynda da óziniń arman ańsaryn, úmit tilegin halqynyń jolyna baǵyshtap ótti. Jasynyń ulǵaıǵanyna qaramastan Qazaqstannyń 20 jyldyǵyna oraı «Toıbastar», Otan soǵysy jyldarynda «Ana buıryǵy», «Jeńis» sııaqty kúıler shyǵardy. Dınanyń qanatty óneri halqynyń rýhanı asyl qazynasy retinde búgin men bolashaqqa qyzmet kórsete bermek.

Aqparat entsıklopedııalar men ǵalamtor betterinen alyndy.