Qazaq dalasyndaǵy álemdi tańdandyrǵan abzal analar men úkili qyzdar (FOTO)

Namysyn bermeý úshin jatqa qoldan,

Arýlar az boldy ma atqa qonǵan? -

degen óleń joldary dál osy qazaq qyzdaryna arnalǵany anyq.

2015 jyly maýsym aıynda «Qazaq handyǵy tusyndaǵy hanymdar men arýlar» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferentsııada QR Memlekettik hatshysy Gúlshara Ábdiqalyqova qazaq tarıhyndaǵy hanymdar men hanshalar, dana jáne batyr analary týraly derekter tereń zertteýdi qajet etetindigin aıtqan bolatyn. «San ǵasyrlyq tarıhymyzda el birligi úshin basyn báıgege tigip, jerin qorǵaý úshin atqa qonǵan, bir aýyz sózben bılik aıtqan dana, batyr jáne sheshen áıelder týraly derekter barshylyq. Degenmen, jazba derekter, naqty faktiler qamtylǵan qujattar búgingi zamanǵa tolyq kúıinde jetken joq. Aldaǵy ýaqytta mundaı qundy derekterdi álem elderiniń muraǵattarynan, óz elimizdegi derek kózderinen jınastyryp, urpaq ıgiligine usynsaq degen oıymyz bar»,-dedi Memlekettik hatshy.

Osy oraıda ol handyq týraly tolyqqandy uǵym qalyptastyrý úshin han ordasynda eldik deńgeıdegi keńester men tarıhta qalǵan hanymdar men hanshalar, bı men batyrlardyń analary men asyl jarlary týraly tarıhı maǵlumattardy tereń zerdelegen jón ekenin tapsyrdy.

Memlekettik hatshy hanǵa ádildigin aıtqan Qarashashtan bastap, el tutqasy bolǵan Aıǵanym men Fatıma hanshalar, jaýǵa qarsy shapqan erjúrek Gaýhar men Bopaı sııaqty batyr jarlar, sondaı-aq esimderi tutas jurttyń tárbıesi besigine aınalǵan basqa da analardyń rýhanı tuǵyry ýaqyt ótken saıyn asqaqtaı beretinin atap ótken edi.

Osyny eskere otyryp, aty ańyzǵa aınalǵan arýlarymyzdyń ónegeli ómiri búgingi qyz-kelinshekterge rýhanı azyq bolsyn degen nıetpen rýly eldiń qamyn jegen el anasy men el basyna kún týǵanda qolyna qarý alyp, jaýǵa shapqan qazaq qyzdary týraly baıandap ótýdi jón sanadyq.

DOMALAQ ANA. Domalaq ana - halqynyń abyz analarynyń biri. 6-7 ǵasyrlar toǵysynda ómir súrgen. Báıdibek batyrdyń úshinshi áıeli, Alban, Sýan, Dýlattyń anasy. Shyn aty - Nurılá. Ózgeni de balasyndaı kórip, tóńiregine analyq meıirin shashqan, barynsha kishipeıil, aldaǵy kúnniń jaıyn oılap, aıtar sózi aqıqatqa aınalǵan boljampaz, kóregen qasıetin qurmettegen urpaqtary sol zamannyń ózinde-aq onyń atyn atamaı, jaratylysynan boıy shaǵyn bolǵandyǵyna qaraı «Domalaq ana», «Domalaq ene» dep atap ketipti. Domalaq ananyń qadir-qasıeti erte-aq tanylǵan. El aýzynda ol kisi jóninde ańyz-áńgime kóp. Solardyń biri mynadaı: «Báıdibek zamanynda jaılaýynda úıir-úıir jylqysy, kele-kele túıesi, otar-otar qoıy órgen, shyǵys pen batysqa kerýender júrgizgen asqan baı adam bolǵan. Birde Alataý asyp kelgen qalyń jaý Qarataý jonyn jaılap otyrǵan Báıdibektiń aýylyn shaýyp, san myń jylqysyn túre aıdap ketedi. Báıdibek bastaǵan el azamattary aýylda bolmasa kerek. Sodan jaý shapty degen habardy estip, Báıdibek elden jasaq jıyp, qasyna úlken áıeli Sary báıbisheden týǵan alty ulyn alyp, jaýǵa attanǵaly jatqanda Nurılá: «Baı-eke, maldyń quty, jylqynyń ıesi qula aıǵyr qolda qaldy. Amandyq bolsa, alty kúnnen keıin jylqy jaýǵa qaıyrý bermeı ózi aýylǵa keledi. Jaýdy qýma, azamattar aman bolsyn, osy tilegimdi berińiz», - dep óz otaýynyń beldeýinde matamen baılaýly turǵan, júgen-quryq tımegen shý asaý aıǵyrdy kórsetipti. Biraq jaýǵa kektengen batyr áıeliniń tilin almaı, jasaǵyn bastap júrip ketipti. Báıdibek jasaǵy jaýǵa Kúıik asýynda jetip, qyrǵyn urys salypty. Alaıda jasanyp kelgen jaý attanǵa ilesip atqa qonǵan az jasaqqa teńdik bermepti. Osy soǵysta qaza tapqan alty ulyn Úshqarasaı jazyǵyna jerlep, keri qaıtypty. Arada alty kún ótkende baılaýly turǵan qula aıǵyr jer kúńirente dúleı kúshpen kisinedi deıdi. Sol kúni kesh shamasynda shyǵystan qalyń shań kóterilip, uzamaı Báıdibektiń qalyń jylqysy kórinedi. Ereýildep baryp, keri qaıtara almaǵan jylqyny Domalaq ana osylaısha úıde otyryp-aq túgel qaıtaryp alsa kerek. Mundaı áńgimeler kóp-aq.

Báıdibek aýylynyń kóshi Tashkentten Qarataýǵa kóship bara jatqan jerde Balabógen ózeniniń jaǵasynda áýlıe ana namaz oqyp otyrǵan jerinde qaıtys bolǵan. Domalaq ananyń nemeresi Dýlat Buharadan Abdýlla Sheri esimdi sheberdi aldyrtyp, ana basyna tórt qanatty kúmbezdelgen kesene-tam turǵyzady. Domalaq ana kesenesi birneshe ret buzylyp qaıta óńdelgen.

HH ǵasyrdyń basynda qoıylǵan eskertkish dóńgelek pishindi, syrtynan alty nıshaly, al kúmbez negizgi ǵımarattyń ústinde bolǵan. 1957 jyly qaıta jańartylǵanymen kesene kóp saqtalmaǵan. 1996 jyly Mańǵystaýdan arnaıy ákelingen aq taspen jańadan órilgen. Jerden bıiktigi 12 metr bıiktikte segiz japyraqty etip órilip, negizgi bóligine kúmbez ornatylǵan. Domalaq ana kesenesine 2000 jyly aınalasyn kórkeıtý-kógaldandyrý jumystary tolyq aıaqtalǵan. Keseneniń qurylysyn júrgizýshi jáne jobasyn jasaýshy sáýletshisi - Saıyn Nazarbekov.

Domalaq ana kesenesi

BEGІM ANA. Begim Ana - Qarabýra áýlıeniń qyzy, Saljuq memleketiniń hany Sanjar sultannyń áıeli. 11-ǵasyrdyń tusynda Málik shahtyń patshalyq qurǵan tusynda Saljuqtar eli ábden kemeline kelgen eken. Málik shah ólgennen soń taqqa onyń balasy Sanjar otyrady. Sanjar astanasyn Horasannan kóshirip, Syr boıyndaǵy Jankentke ornalastyrady da, bul shahardy myqty bekiniske aınaldyrady. Ol ań aýlap, seıil qurǵandy unatady eken. Sóıtip júrip Sozaq mańaıynda ómir súrgen Qarabýra áýlıeniń qyzy Begimge úılenedi.

Begim jaratylysynan kórkine aqyly saı, parasaty mol qyz bolypty. Sanjardy da tabyndyrǵan osyndaı san qyrly qasıetteri bolsa kerek.

Sanjar ańǵa shyǵyp bara jatyp qulyn úıinde qalǵan qanjardy ákelýge jumsaıdy. Qanjardy usynǵanda Begim sulýdyń appaq qolyn kórip qul esinen aıyrylyp qulap qalady. Keshigý sebebin túsindirgen qul: «Hanym bilegimnen ustap jibermeı qaldy», - depti. Sanjar aq-qarasyn teksermeı Begim sulýdyń oń qolyn, oń burymyn kesip, oń tanaýyn tiledi de, zyndanǵa tastaıdy. Kelesi kúni Qarabýra áýlıe qınalyp jatqan qyzynyń túsine kirip: «Balam, bultartpaı shynyńdy aıt. Aqpysyń, álde qaramysyń? Aq bolsań allam járdem berip jarańdy jazar, qara bolsań qarǵar, tek týrasyn aıt!» depti. Sonda Begim jylap turyp: «Atajan, qudaı atymen sizdiń aldyńyzda ant etemin! Eger, Sanjarǵa qııanat jasam, táńiri atsyn, ómirimdi qysqartsyn. Aqpyn, ata!» - dep zar eńireıdi.

Osydan soń Qarabýra Sanjardyń da túsine kirip: «Sen de bir balam ediń. Eger meniń qyzym aram bolyp, saǵan qııanat istese, kelesi kúni sol qoly, sol burymy kesilip, sol tanaýy tilingen kúıde múgedek bolyp qalsyn! Eger, kerisinshe bolsa, qyzymnyń aq pen qarasyn teksermeı jaza qoldanǵanda bir aýyz ádil sózin aıtpaǵan seniń shaharyńdy tiri adam qaldyrmaı jylan jutsyn!» dep qarǵap, teris batasyn beredi. Kelesi kúni tań ata han zyndanǵa adam jiberedi. Jibergen adamy barsa, Begim baıaǵy saý qalpynda otyr eken deıdi. Sodan bastap handy úreı bıleıdi. Kesh bolady. Han keńesshilerimen otyrǵanda ińir ýaqytysynda aspannan bir mes shahardyń ortasyna túsip jarylady. Mestiń ishi toly jylan eken. Jylan tysqa tiri jandy shyǵarmaı, shaǵyp óltiredi. Sonymen jaınap turǵan Jankent shahary Sanjar sııaqty qatygez hannyń kesirinen qas pen kózdiń arasynda opat bolady.

Al Begim sulý bolsa óz ákesi Qarabýra áýlıeniń kómegimen Begim ana belgisin saldyryp: «Munan bylaı erkekti kórmeımin» dep, qalǵan jumbyq ǵumyryn sol munaranyń ishinde ótkizgen. Ata-babasynyń qasıeti daryp, keıin Begim Ana áýlıe atanady. 13-ǵasyrda salynǵan Begim Ana kesenesi qazir Qazaly aýdanynyń jerinde tur.

. Begim ana kesenesi

AIShA BIBІ. Aısha bıbi (HІ-HІІ ǵǵ.) Qarahanıdter áýletiniń negizin qalaýshy Qarahannyń qalyńdyǵy, onyń basyna qazirgi Taraz qalasynyń janyndaǵy, sonaý saqtar zamanynan bastap-aq qazaqtyń qol ónerine engen, sodan beri qoldanylyp kele jatqan oıý-órnek, áshekeı túrleriniń bárin qamtıtyn kúrdeli de sáýletti «Aısha bıbi kesenesi» atty arhıtektýralyq ásem eskertkish turǵyzylǵan.

Aısha bıbiniń kim ekeni jóninde atadan balaǵa qalǵan ańyz bolmasa, tarıhı derekter joq. Al ańyz ony tórt túliktiń biri sıyr malynyń atasy dep esepteıtin Zeńgi babanyń qyzy edi deıdi.

Sol ańyzdyń aıtýynsha, Aısha bıbi Túrkistanda jas batyr Qarahanmen kezdesip, birin-biri unatqan eki jas bas qosyp, ómirlik serik bolýǵa ýaǵdalasady. Jaýgershilik zaman bolsa kerek, tus-tustan antalaǵan jaýmen arpalysyp, elin-jerin qorǵaýmen júrgende Qarahannyń ýádeli merzimde Aısha bıbige barýǵa múmkindigi bolmaıdy. Arada biraz ýaqyt ótip ketedi. Aqyry shydamy taýsylǵan Aısha bıbi Qarahannyń mekeni Taraz qalasyna ózi izdep barmaq bolyp, qasyna kútýshisi Baba áje qatyndy ertip, jolǵa shyǵady. Birneshe kún jol júrip, Tarazǵa jetedi.

Qalanyń tóbesi kóringennen keıin ózenniń jaǵasyna toqtap, sol arada sýǵa túsip, shań tozańnan arylyp, biraz dem alýǵa toqtaıdy. Kútýshisi as jabdyǵyna kirisedi.

Salqyn sýǵa shomylyp, denesi sergip shyqqan Aısha bıbi kútýshisi as ázirlegenshe dem almaq bolyp, arnaıy ózine tóselgen tósenishke kelip jatady. Sý sabatynyń salqyn aýasyna qosylǵan taýdyń samal jeli uzaq joldan sharshaǵan jas arýdyń balǵyn tánin aıalaı sıpap, rahat qushaǵyna bóleıdi. Súıiktisiniń aýylynyń tóbesin kórip kóńili jaılanǵan, endi az ýaqyttan keıin onymen kezdesetinin oılap, tátti qııal besiginde terbelip jatyp, maýjyrap uıyqtap ketedi. Osy uıqydan ony dalanyń ýly jylany shaǵyp oıatady.

Denesin ý jaılap, tynysy tarylyp bara jatqan Aısha bıbi dereý Qarahanǵa habar bergizedi. Qarahan táýipterin, moldasyn alyp jetkende arý qyz isip keýip eki dúnıeniń arasynda jatyr eken. Qarahan moldaǵa ekeýiniń nekesin qıǵyzady. Sodan keıin ol qyzdy qolyna alyp, jany úzilip bara jatqan Aıshanyń qulaǵyna: «Aısha, sen endi bıbi boldyń!» dep úsh ret aıqaılapty. Hannyń óli qyzben neke qıysqany odan buryn da, keıin de tarıhtan kezdespeıdi.

Qaıǵyryp, qan jutqan Qarahan súıgen jarynyń denesin arýlap jerlep, basyna ásem kúmbez ornatady. Jaýyn shaıyp, jel mújip, ýaqyt óz belgisin salǵanymen bir-birin shynaıy súıgen ǵashyqtardyń mahabbatynyń óshpes belgisindeı bolyp, sol kúmbez áli tur Taraz qalasynyń irgesinde. Halyq Aısha bıbini áýlıe sanatyna qosyp, tabynady. Aısha bıbi hıkaıasyn zerttegen tarazdyq jýrnalıst B.Ábildaev «Aısha bıbi» degen pesasyn jazdy.

Aısha bıbi kesenesi

BOPAI HANYM. Bopaı hanshaıym - Ábilqaıyr hannyń zaıyby. Qazaq halqy bastan keshken asa kúrdeli kezeńderdiń biri HÚІІІ ǵasyr bolsa, sol kezdiń saıası-áleýmettik isterine belsene aralasqan kórnekti qaıratkerlerdiń biri Bopaı (Bátıma) bolǵan. Bopaı - Kishi júzdiń hany Qojasultanuly Ábilqaıyrdyń zaıyby ári múddelesi. Sol kezdegi qazaq halqynyń basyna el bolý nemese eldigin múlde joǵaltý qaýipi tóngende Ábilqaıyr ustanǵan saıası baǵytty Bopaı jaltaqsyz qoldap, eń bir sheshýshi kezeńderde aıryqsha ıkemdilik-tapqyrlyq tanytyp otyrǵan. Muny Bopaı hanymnyń orys patshaıymdary Anna Ioanovnaǵa, Elızaveta Petrovnaǵa, brıgadalyq general A.I.Tevkelevke, Orynbor gýbernatory I.I.Neplıýevke, kantsler A.P.Bestýjev-Rıýmınge jazǵan hattarynan jáne ol hattardaǵy el múddesine qatysty ustanǵan áreket-nıetterinen aıqyn ańǵarýǵa bolady. Tarıhshy A.I.Levshın: «Bopaı óziniń aqyldylyǵy arqasynda búkil Kishi júzdiń qurmetine bólendi jáne keıde ony basqarýǵa úlken yqpal etti»,- dep jazdy (A.I.Levshın. Opısanıe kırgız-kazachıh ılı kırgız-kaısatskıh ord ı stepeı. - Almaty, 1996. 217-bet).

Bopaıdyń zerektigi men tapqyrlyǵy jóninde aǵylshyn sýretshisi Dj. Kestldiń, Ábilqaıyr ordasynda bolǵan orys sheneýnikteriniń jazbalarynda birshama derekter keltiriledi. 1736 jyly aǵylshyn saıahatshysy Djon Kestl qazaq dalasyn aralap júrip, Ábilhaıyr han ordasyna soǵa ketedi. Sýretshi Dj.Kestel salǵan sýrette Bopaı hanym balalalarymen ketip bara jatady.

Bopaı hanym uzaq jasap, toqsanǵa jaqyndaǵan jasynda 1780 jyly dúnıe saldy. Topyraq buıyrǵan jeri Elek ózeniniń bir tarmaǵy - Josalynyń joǵarǵy jaǵyndaǵy qorym.

Aqparat «Babalar sózi» 100 tomdyǵynan, entsıklopedııalar men ǵalamtor betterinen alyndy.