Qazaq dalasynyń tiregi: jylqy men halyq baılanysy

ASTANA. KAZINFORM — Aldaǵy Jylqy jyly kóshpeli órkenıettiń tamyryna úńilýge jáne jylqynyń qazaq etnosynyń qalyptasýyndaǵy ornyn qaıta baǵamdaýǵa múmkindik beredi. Uly dala halyqtary úshin jylqy tek kólik ne azyq kózi ǵana emes, ol ómir saltyn, sharýashylyqty, dástúr men dúnıetanymdy aıqyndaǵan negizgi tirek boldy. Búginde jylqynyń mańyzy qandaı ekeni Kazinform agenttiginiń tilshisi ázirlegen materıalda.

Jylqynyń aıryqsha orny kóne zamannan-aq qalyptasqan

Tarıhshy Aıbek Shalǵymbekovtiń aıtýynsha, jylqynyń mańyzyn tek qazaqtarmen ǵana baılanystyrý jetkiliksiz. Bul — tutas bir etnos pen halyqtyń qalyptasý tarıhyna qatysty másele.

— Jylqynyń ómirimizdegi orny nege erekshe boldy desek, onyń jaýaby qarapaıym: jylqy — adamǵa eń jaqyn, eń senimdi serik. Sol sebepti ol halyqtyń turmys-tirshiligi men dúnıetanymynyń ajyramas bóligine aınaldy, — deıdi ol.

Onyń aıtýynsha, jylqynyń qazaq ómirindegi mánin til men aýyz ádebıetinen-aq anyq ańǵarýǵa bolady. Qazaq tilinde jylqyny bildiretin at, taı, qunan, jylqy, aıǵyr syndy ataýlar óte kóp. Bul ataýlardyń sany onnan da kóp bolýy múmkin. Ol maldyń jasy men jynysyna qaraı qoıylady.

Tarıhshy muny soltústik halyqtarynda «qar» uǵymynyń birneshe ataýǵa ıe bolýymen salystyrady. Mundaı tildik baılyq halyqtyń kúndelikti tirshiligi men ómir saltyn kórsetedi.

— Jylqy nege mańyzdy boldy desek, ol bizdiń tirshiligimizben tikeleı baılanysty. Biz — mal baqqan halyqpyz. Al qatań klımatty dala jaǵdaıynda mal sharýashylyǵy eń qolaıly kásip boldy, — deıdi ol.

Eýrazııa dalasynyń tabıǵı-klımattyq jaǵdaıy da jylqynyń mańyzyn arttyrdy. Dál osy dala jaǵdaıy kóshpeli halyqtardyń ómiri men sharýashylyǵyn qalyptastyrdy.

— Zabaıkaleden Qara teńizge deıingi keń aımaqta kóshpeli halyqtar ómir súrdi. Jylqy qar astynan ózine azyq taba alý qabiletimen teńdessiz malǵa aınaldy. Sondyqtan úlken qora salýdyń qajeti joq edi, jylqylar óz betimen jaıyla beretin, — deıdi tarıhshy.

Ol sondaı-aq klımat ereksheligi men jylqy mineziniń baılanysyn aıtyp, tabyndaǵy aıǵyrdyń rólin erekshe atap ótti.

— Aıǵyr tabyndy bastap júredi, qatty jel soqqanda ony qaýipsiz jerge ertip aparady. Qysta jylqylar qalyń buta arasyna tyǵylyp, qatal tabıǵatqa tótep beredi. Biraq eń qaýiptisi — qar erip, artynan qatty aıaz túsken shaq. Jerge muz qatyp, jylqylar ony buza almaı qalady da, jappaı qyrylý qaýpi týady, — deıdi ol.

Aıbek Shalǵymbekov halyq otyryqshylyqtan kóshpeli ómirge ótkendikten jylqynyń mańyzyny artqanyn aıtady. Bul kezeń qola dáýiriniń sońynan erte temir dáýiriniń basyna deıingi ýaqytqa sáıkes keledi.

Androndyq qaýymdar negizinen qonys aýdarmaı ómir súrgen, basty maly — sıyr. Bul mıfologııada da kórinis tapqan: sútimen qorektendirýshi sıyr, qasıetti sıyr (Úndistanda), tipti Qurannyń alǵashqy súresi de «Sıyr» dep atalady.

— Alaıda keıin klımat qurǵaı tústi, shópter ózgerdi. Osyndaı jaǵdaıda jylqy áldeqaıda tıimdi malǵa aınaldy: ol keń aýmaqta jaıyla alady, jyl boıy baǵýǵa qolaıly ári júrdek, — deıdi maman.

Tarıhshynyń aıtýynsha, ekonomıkalyq jáne tabıǵı jaǵdaılar jylqynyń mańyzyn tek qazaqtar úshin ǵana emes, basqa halyqtar úshin de aıqyndady. Jylqy kóptegen mádenıetterde kezdesedi. Al dala jaǵdaıynda ol qozǵalystyń, qatynastyń jáne áskerı kúshtiń negizine aınaldy.

Onyń sózinshe, atqa miný mádenıeti tarıhqa úlken ózgeris ákeldi. Jylqyny qolǵa úıretip, miný adamdarǵa erkin qozǵalý múmkindigin berdi. Arbalar men kúımeler paıda boldy. Ásker men atty ásker qalyptasty.

Kúshti ári shapshań atty áskeri bar halyq keńistikti ıgerip, ony baqylaýda ustady. Muny arheologııalyq qazbalardan tabylǵan jerleý oryndary da dáleldeıdi.

Aıbek Shalǵymbekov keıingi dáýirlerde ekonomıka damyǵan saıyn jylqynyń mańyzy azaıǵanyn aıtty.

— Tehnıka damydy: parovoz, avtokólik, traktorlar paıda boldy. Sonyń nátıjesinde jylqy burynǵydaı negizgi kúsh emes, tek kómekshi quralǵa aınaldy. Bul — tarıhtaǵy zańdy qubylys. Al eń aýyr synaq ujymdastyrý kezeńinde boldy. Sol kezde Qazaqstanda mal sany 40 mıllıonnan astam edi. Birneshe jyldyń ishinde ol on esege jýyq qysqardy, — deıdi tarıhshy.

Ol sondaı-aq jylqy tuqymdaryn saqtap qalý máselesin de atap ótti.

— Meniń aǵam Aıazbek Shalǵymbekov «Qazaq tulpary» atty jylqy zaýytynyń birinshi dırektory boldy. Ol Qostanaı tuqymdy jylqylardy — qazaq tulparyn qaıta tiriltýge ómirin arnady. Tuqymdyq jumys júrgizdi, qarjy qarastyrtty, mınıstrlikter men óńirlerge baryp jaǵdaı jasady. Bul máselemen janyn salyp aınalysty. Qazirgi kezde de bul baǵyt nazardan tys qalǵan joq, — deıdi tarıhshy.

Onyń aıtýynsha, barlyq tarıhı jáne ekonomıkalyq ózgeristerge qaramastan, jylqynyń halyq sana-sezimindegi orny joıylǵan joq. Ýaqyt óte onyń sharýashylyqtaǵy róli ózgergenimen, tarıhı estelik, mádenıet pen qundylyq júıesinde jylqy áli de negizgi sımvoldardyń biri bolyp qala beredi.

Dástúrli qoǵamda jylqy adamnyń áleýmettik mártebesin kórsetetin mańyzdy belgi boldy. Baǵaly tuqymdy tulparlar men jorǵalar ıesiniń bedelin aıqyndaıtyn. Bul mártebe mádenı muraǵa da endi — ańyzdarda, ádebıette, halyq jadysynda saqtalǵan. Belgili tulparlardyń attary rýlardyń, aýyldardyń jáne óńirlerdiń ańyzynda qaldy, urpaqtan urpaqqa berilip, jalpy tarıhı esteliktiń bir bóligi bolyp esepteledi.

Qazaq halqy dástúrindegi jylqy

Qazaqstan halqy Assambleıasy Qostanaı oblystyq analar keńesiniń tóraıymy Aqjan Altybaeva jylqynyń qazaq mádenıetindegi erekshe róli dástúrler men ádet-ǵuryptar arqyly kórinis tabatynyn aıtady. Onyń sózinshe, jylqy bastapqyda tek kólik nemese sharýashylyq mal ǵana emes, adam dúnıetanymy men tárbıesiniń mańyzdy bóligi bolǵan.

— Kóshpeli órkenıet adam men jylqynyń tyǵyz baılanysy arqyly qalyptasty. Bul birlik dástúrlerde, salt-joralarda jáne halyq senimderinde saqtalǵan, — deıdi ol.

Aqjan Altybaevanyń aıtýynsha, bala kezden atqa úıretý arqyly ul balalarǵa shydamdylyq, batyldyq, jaýapkershilik jáne tiri janǵa qurmet sezimi tárbıe retinde berilgen. Bul dástúr urpaqtan-urpaqqa ómirlik tájirıbeni jetkizýdiń bir tásili bolǵan.

Jylqy adam ómiriniń barlyq mańyzdy sátterinde birge bolǵan: toı, uzatylý, saparǵa shyǵý, soǵys jáne eske alý rásimderinde. Sonymen qatar jylqyǵa tuqymy men minezine qaraı at qoıý dástúri onyń daralyǵyn jáne erekshe mártebesin kórsetken.

— Halyqta «At — erdiń qanaty» dep beker aıtylmaǵan. Atqa degen qarym-qatynas arqyly etıka, tabıǵatpen úılesim sezimi jáne qorshaǵan álemge qurmet qalyptasqan, — dep atap kórsetti Aqjan Altybaeva.

Ol sonymen qatar jylqyǵa qatal qaraýǵa tyıym salý, onyń ıesiniń kóńilin sezip, qaýipti sátten saqtaı alýyna sený, sondaı-aq jylqy eti men qymyzǵa baılanysty densaýlyq dástúrleri rýhanı muranyń mańyzdy bóligi ekenin aıtty.

Qazirgi zamanda jylqynyń sharýashylyqtaǵy róli ózgergenimen, dástúrlerdi, maqal-mátelderdi, salt-joralardy jáne jylqyǵa degen qurmetti saqtaý mádenı qundylyqtardy, adamgershilikti jáne tabıǵatqa sanaly kózqarasty jas urpaqqa jetkizýdiń negizgi joly bolyp qala beredi.

Sharýashylyq pen ómirdiń tiregi

Jánibek Kenjebaev jylqymen kóp jyldan beri aınalysady. Onyń aıtýynsha, tarıhı túıinderden tys qarasaq ta, qazaq úshin jylqy árdaıym kúndelikti aýyl tirshiliginiń senimdi tiregi bolǵan.

Qazirgi aýylda jylqy — tek ádemi kórinis emes. Ol jer men klımatqa, dástúrli sharýashylyqqa saı senimdi mal. Jánibek Kenjebaevtyń aıtýynsha, jylqyǵa degen qurmet pen ony ómirdiń bir bóligi retinde qaraý ádeti qazirgi jylqy sharýashylyǵynda da saqtalǵan.

— Tabyndy qalaı kútetininen, analyq malǵa qalaı qaraıtynynan bári kórinedi. Eger sharýashylyqta jylqylar bolsa, demek, ıesi turmysty myqtap ıgerip, sharýasyn durys júrgizedi, — deıdi ol.

Jánibek Kenjebaevjylqy sharýashylyǵynyń negizgi júıesi asa ózgermegenin aıtady. Jylqylar áli kúnge deıin tabynmen jaıylyp, dalada, tabıǵı shóppen qorektenedi.

— Quraldar jańardy: veterınarlyq qyzmet, aldyn alý sharalary, tsıfrlyq esep jáne GPS baqylaý engizildi. Biraq negizgi ıdeıa sol — jylqy dalanyń erkin janýary, qoradaǵy mal emes, — deıdi fermer.

Sonymen qatar ol jylqy sharýashylyǵynyń azyq-túlik qaýipsizdigi úshin mańyzdy ekenin aıtady. Mal azaıǵan kezde jylqy qyzyl ettiń senimdi kózi bolyp qala beredi. Mysaly, soǵym kezinde jylqy ekonomıkalyq turǵydan, turmysta jáne mádenıette áli de mańyzdy ról atqarady.

Kerqulannyń sanyn qalpyna keltirý

Jylqynyń halyq ómirindegi mańyzyn kórsetetin oqıǵa — 2024 jyly Qostanaı oblysyna Prjevalskıı jylqylarynyń alǵashqy partııasyn ákelgeni.

Prjevalskıı jylqysynyń qazaqsha ataýy — Kerqulan. Bul jylqy álemde jabaıy kúıinde saqtalǵan jalǵyz tuqym. XX ǵasyrdyń ortasyna qaraı Kerqulandar tabıǵı ortasynda tolyq joıylyp ketken. Alaıda halyqaralyq baǵdarlamalardyń arqasynda olardy qaıtadan tabıǵatqa shyǵarý múmkindigi týǵan.

Qazaqstanǵa Kerqulandar partııasy 2023 jyly sáýirde «Qazaqstan — Chehııa» forýmynda qol qoıylǵan kelisim aıasynda jetkizildi. Bul kelisimge Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń Orman sharýashylyǵy men janýarlar dúnıesi komıteti jáne Pragadaǵy janýarlar baǵy qol qoıǵan.

Saqshylar erqulandardy únemi baqylap otyrady. Olardyń densaýlyǵyna, ómir súretin ortasyna kóńil bólip, tabıǵatqa beıimdelýi jáne sanynyń kóbeıýi úshin barlyq qajetti sharalardy jasaıdy.

2029 jylǵa deıin Qazaqstanǵa 40-45 Kerqulan ákelý josparlanǵan. Mamandar bul san tabıǵattaǵy popýlıatsııany qalyptastyrý úshin jetkilikti dep otyr.

Kelip jetken Jylqy jyly qazaq halqynyń ómiri men tarıhynda jylqynyń mańyzyn jańa qyrynan baǵalaýǵa múmkindik beredi.

Kóp ǵasyrlar boıy jylqy dala sharýashylyǵyn, júrý erkindigin, tirshilik etý tásilderin jáne mádenıettiń kóptegen salalaryn qalyptastyrdy. Ýaqyt óte onyń sharýashylyqtaǵy róli ózgergenimen, adam men jylqy arasyndaǵy jaqyn baılanys sol kúıi saqtalǵan.

Búginde jylqy tarıhı esteliktiń, dástúrlerdiń jáne aýyl ómiriniń mańyzdy bóligi bolyp qala beredi. Sonymen qatar ol tuqymdardy saqtaýǵa jáne jabaıy popýlıatsııalardy, sonyń ishinde Kerqulandardy qalpyna keltirý baǵdarlamalarynyń nysany bolyp otyr.

Bul mysal kórsetip turǵandaı, jylqy Qazaqstan úshin tek ótkenniń sımvoly ǵana emes, qazirgi ómirdiń de tiri bólshegi, jańa ǵasyrda da óz mańyzyn saqtap keledi.

Aıta keteıik, birir kún buryn Batys Qazaqstan oblysy Kaztalov aýdanynda bir úıir jylqynyń sorǵa batyp ólgeni týraly aqparatqa aýdan ákimdigi jaýap berdi.