Qazaq dalasynda ótirikshilerdi qalaı jazalaǵan
ALMATY. KAZINFORM — Qazir Qazaqstan zańynda jalǵan aqparat taratyp, bireýge jala japqany úshin aıyppuldan bastap 1 jylǵa bas bostandyǵynan aıyrýǵa deıin jaza qarastyrylǵan. Al qazaq dalasynda qaýeset taratýshylar qalaı jazalanǵanyn tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıka ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Babaqumar Qınaıatuly aıtyp berdi.
Tarıhshy Babaqumar Qınaıatuly dala halyqtary ádep-ǵuryptyq zańdarǵa baǵynǵanyn aıtady. Al ǵuryp zańy qazirgi demokratııany úndeıdi deıdi. ıAǵnı adam quqyǵy men abyroıyn qorǵaýǵa negizdelgen.
Sózinshe, qazaq halqy úshin sózdiń máni joǵary bolǵandyqtan ǵaıbat sóz, jala jabý máselesi jiti qaralǵan.
— «Basqa pále — tilden», «Til tas jarady, tas jarmasa bas jarady» degen maqaldarymyz shynshyl sózdiń mánin kórsetedi. Sol úshin jalǵan aıtý soraqy dúnıe dep sanalǵan. Bireýdi ǵaıbattaýǵa jol berilmegen. Aqseleý Seıdimbektiń «Sózge berik halyq edik, ýádege berik edik. Keıin bul qasıetimizdi joǵaltyp aldyq. Otarlaý, ultsyzdandyrý máselelerinen keıin jalǵan sóz, bireýdi aıyptaý kóbeıip ketti» degen sózi bar, — dedi tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty.
Aıtýynsha, Shyńǵys hannyń «Uly jasaq joly», Esim hannyń eski joly, Qasym hannyń qasqa joly boıynsha jalǵan sóz aıtyp, rý men qaýymnyń bedeline nuqsan keltirgenderge aqsaqaldar shara qoldanǵan.
— Birinshi eki tarapty bitistirip, raılastyrady, ótirik aıtqan adamnan keshirim suratady. Alaıda is alysqa barsa, bıler sotyna jetedi. Keıin ótirik sóz aıtqan adamǵa betine túkirý, ógizge teris mingizý sharalary qoldanylǵan. ıAǵnı bul jalǵan aıtqan adam qara bet bolady. Al qoǵam úshin sol kezde qara bet bolý — eń soraqy jaza, — dedi Qınaıatuly.
Odan bólek qun tóleý jazasy qarastyrylǵan. Muny qazirginiń aıyppul jazasyna balaýǵa bolady.
Al keıin 19 ǵasyrlarda Aqmola, Orynbor jáne Túrkistan qazaqtary jalǵan kýálik bergen adamdy «at-shapan» aıybyna tartqan nemese jeti kúnge deıin qamaýǵa alý jazasyn taǵaıyndaǵan.
Al Túrkistan ólkesi qazaqtarynyń ádet-ǵurpy boıynsha jalǵan ant bergen adamnyń kinási jala jabylǵan adamnyń zardabyna qaraı jazalanǵan deıdi. Máselen bireý ekinshi adamdy «qylmys jasady» dep kýálik beredi. Al ol adamǵa aýyr aıyp taǵylyp, onyń saldary dúre soǵý syndy jazaǵa ákelýi múmkin. Keıin jala jabylǵan bolsa, jala japqan adamnyń ózine dúre soǵylady.
Jala ne aqıqat ekenin qalaı anyqtaǵan
Tarıhshynyń sózinshe, aıtylǵan sózdiń jala ne aqıqat ekenin anyqtaý úshin bıler jınalady. Osylaısha eki tarap kópshilik aldynda ant beredi. Ol zań ǵylymynyń doktory Salyq Zımanovtyń jınaǵyna súıenip jaýap berdi.
— Ózine qatysty aıtylǵan sózdiń jala ekenin dáleldeý úshin adam aq kıim kıip, Qurandy súıip, nandy ustaıdy. Іs bıler sotyna jetse, «jan berý» rásimine deıin jetedi. Aıyp taǵylyp jatqan adamnyń «eń taza», «pák» dep sanalatyn jaqyny osy joralǵyny bıik jerde ne ózen-sýdyń janynda oryndaıdy. «Ótirik aıtsam, ana dúnıede de, myna dúnıede de ońbaı keteıin, malymnyń ıgiligin kórmeıin» degen sózderdi aıtyp, myltyqtyń oqtalǵan jaǵyn súıedi. Keıde tipti ata-babasynyń kórin 3 ret aınalady, — dedi sarapshy.
Sondaı-aq Babaqumar Qınaıatuly tarıhshy Jambyl Artyqbaevtyń «Jeti jarǵy» týraly zertteýine toqtaldy. Onda da jala jabylǵan adam aq ekenin dáleldeý úshin ózin «ólik jóneltkendeı arýlap, ózin kebinge oraıtyn» deıdi.
Tarıhshy qazaq sóz qudiretinen qoryqqandyqtan, «pák» emes adam mundaı synnan ótýge qorqyp, ótirik aıtsa, ótirik aıtqanyn moıyndap, jazasyn alatynyn aıtty.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaq qoǵamynda bı bolý úshin qandaı talaptar qoıylatynyn jazǵan bolatynbyz.
