Qazaq dalasynda karantın qalaı engizilgen
ALMATY. KAZINFORM — Qazir karantın qaýipti indetten qorǵanýdyń bir zamanaýı joly sııaqty estiledi. Alaıda bul ádis qazaq dalasy úshin tańsyq bolmaǵan. Kóshpendiler indetten qorǵaný úshin naýqastardy oqshaýlaýǵa, eldi mekender arasyndaǵy baılanysty shekteýge tyrysqan. Tarıhshy Azamat Bekbolatuly Kazinform tilshisine qazaq dalasynda karantınge uqsas qandaı sharalar bolǵanyn jáne olardyń ýaqyt óte qalaı ózgergenin aıtyp berdi.
Eýrazııanyń ortalyǵynda ornalasqan Uly dala ejelden túrli halyqtar men mádenıetter toǵysqan aımaq boldy. Bizdiń zamanymyzǵa deıingi II ǵasyrdan bastap Uly Jibek joly Qytaıdy Ortalyq Azııamen, Taıaý Shyǵyspen jáne Eýropamen baılanystyrdy. Bul kezde saýda-sattyqpen birge mádenıet, túrli dinı túsinikter taralǵanymen, juqpaly aýrýlardyń da bir óńirden ekinshi óńirge jetýine jaǵdaı jasady.
Saqtar men ǵundardyń aýrýdan qorǵanýy
Tarıhshynyń aıtýynsha, qazaq jerindegi ejelgi indetter men olardan qorǵaný tásilderi týraly naqty jazba derekter az. Sondyqtan saqtar men ǵundar dáýirinde qandaı aýrýdyń qaı jyly taralǵanyn nemese karantınniń qashan engizilgenin dál aıtý qıyn. Degenmen kóne jazbalarda kóshpendilerdiń syrttan kelgen adamdarǵa saqtyqpen qaraǵany týraly málimetter kezdesedi.
— Saqtar men ǵundar soǵysta qolǵa túsken, tutqynǵa alynǵan adamdardy óz aýylynan birneshe shaqyrym alys ustap, eki aptadaı baqylaǵan. Osylaısha adamnyń qandaı da bir dertpen shaldyqqany nemese aýrýy baryn tekseredi eken. Bul derekter Qytaı jazbalarynda kezdesedi. Kóshpeliler aýrý juqtyrý qaýpine mán bergenin ańǵara alamyz, — dedi Azamat Bekbolatuly.
Kóshpeli halyq ıÝstınınıan obasynan karantın arqyly qorǵanǵan
Maman VI ǵasyrda bolǵan ıÝstınıan obasyna toqtaldy. ıÝstınıan obasy — adamzat tarıhyndaǵy búkil álemge jaıylǵan alǵashqy iri býbon obasy pandemııasy. Bul indet Vızantııa ımperatory I ıÝstınıannyń bıligi tusynda bastalǵandyqtan, sonyń qurmetine atalǵan. Іndet Efıopııa men Mysyrdan bastaý alyp, astyq tasıtyn kemeler arqyly Konstantınopolge jáne Eýropaǵa, Taıaý Shyǵys pen Soltústik Afrıkaǵa taraldy.
Tarıhshynyń sózinshe, sol kezde Túrik qaǵanaty aýmaǵynda karantındik sharalar qabyldanǵan.
— Eger kerýen jolynyń boıyndaǵy qalada nemese aýylda aýrý shyqqany týraly habar bolsa, shekarany jaýyp, qaraýyldar qoıǵan. Sol eldi mekennen shyǵatyn adamdar men kerýenderdi oqshaýlaǵan. «Soqyr saýda» ádisi arqyly saýda-sattyq júzege asqan. Taýardy belgili bir jerge qaldyrady. Al ekinshi tarap ony alyp, ornyna aqshasyn nemese basqa taýaryn qoıǵan. Osylaısha, adamdardyń tikeleı baılanysyn barynsha shekteýge tyrysqan, — deıdi sarapshy.
Tarıhshynyń pikirinshe, kóshpendilerdiń ómir salty indettiń taralýyn shekteýge belgili bir dárejede múmkindik bergen. Eger bir otbasyda nemese aýylda aýrý baıqalsa, naýqastardy ózgelerden bólek ustaýǵa tyrysqan. Sol sebepti kóshpendiler Eýropadaǵy otyryqshy halyqtardan salystyrǵanda az shyǵynǵa ushyraǵanyn aıtady.
Qazaq handyǵyndaǵy «qara tý»
Іndetten saqtaný tek adamdardy oqshaýlaýmen shektelmegen. Tarıhshynyń aıtýynsha, Qazaq handyǵy kezeńinde arnaıy belgi qoıý tájirıbesi bolǵan.
Іndet shyqqan eldi mekenge qara jalaýlar tigilgen. Jolaı ótken kerýenshiler men jolaýshylar sol belgini kórip, qaýipti aýmaqqa kirmeı, basqa baǵytpen júrýge tyrysqan.
— Qara jalaý aýylda juqpaly aýrý taralyp jatqanyn bildirgen. Syrttan kele jatqan jolaýshy nemese kerýen osy belgini kórgende, ol jerge barmaı, aınalyp ótýge tıis bolǵan. Sondaı-aq bul aýyldan qandaı da bir zatty alýǵa tyıym salynǵan, — deıdi tarıhshy.
Janaza rásimine de shekteýler qoıylǵan
Іndet adamdardyń kúndelikti turmysyna ǵana emes, jerleý rásimderi men týystyq baılanystarǵa da áser etken. Qazaq dástúrinde marqumdy aqtyq saparǵa shyǵaryp salýǵa kóp adamnyń qatysýy qalypty jaǵdaı edi. Alaıda keıbir kezeńderde jerleýge qatysatyn adamdardyń sanyn shekteýge tyrysqan.
Halel Dosmuhameduly karantındik sharany aýyl ómirine beıimdedi
XX ǵasyrda juqpaly aýrýlarmen kúres máselesi jańa sıpat aldy. Reseı ımperııasy men keıingi keńestik kezeńde medıtsınalyq mekemeler men karantın sharalary keńinen engizile bastady. Biraq syrttan kelgen medıtsınalyq tásilder jergilikti halyqtyń turmys-tirshiligi men dástúrine árdaıym sáıkes kele bermedi.
Halel Dosmuhameduly osy qaıshylyqty sheshýge tyrysqan. Mamannyń aıtýynsha, dáriger ári aǵartýshy halyqtyń turmysyn eskere otyryp, aýrýdyń taralýyn shekteýdiń tıimdi joldaryn kórsetken.
— Buryn aýyldardy tutas oqshaýlaýǵa tyrysqan kezde halyq qarsylyq kórsetip, keıbiri qashyp ketetin. Sol sebepti Halel Dosmuhameduly aldymen aýyl aqsaqaldarymen, bılerimen jáne basshylarymen sóılesip, adamdardy óz erkimen oqshaýlanýǵa shaqyrǵan. Kıiz úılerdiń arasyndaǵy qashyqtyqty ulǵaıtýǵa da mán bergen, — dedi maman.
Tarıhshynyń aıtýynsha, marqumdy jýyndyrý kezinde arnaıy qorǵanysh kıimderin paıdalaný sııaqty tásilder usynylǵan.
1918 jyly Dosmuhameduly «Qyrǵyz halqy arasynda obamen qalaı kúresýge bolady» atty kitabyn jarııalady. Kitapta barlyq naýqas jáne aýrý juqtyrýy múmkin adamdardy anyqtalyp, oqshaýlaǵannan keıin syrtynda qarýly kúzetshiler bolǵany jazylǵan.
Іndet tarıhy áli de tereń zertteýdi qajet etedi
Tarıhshy qazaq dalasyndaǵy indetter tarıhyn tek XIX–XX ǵasyrlarmen shektemeı, odan da erterek kezeńderge nazar aýdarý qajet dep sanaıdy. Onyń pikirinshe, Túrik qaǵanaty, Altyn Orda jáne odan burynǵy dáýirlerge qatysty arheologııalyq ári jazba derekterdi keńinen zertteý mańyzdy.
— Qazaq dalasynda qazirgi maǵynadaǵy karantın júıesi bir mezette qalyptasty deýge negiz joq. Barlyq kezeńde naýqastardy oqshaýlaý, aýrý taraǵan aýyldy belgileý, kerýenderdiń qozǵalysyn shekteý jáne adamdardyń tikeleı baılanysyn azaıtý sııaqty tásilder kórinis tabady, — dep qorytyndylady ol.
Eske salaıyq, buǵan deıin qazaq dalasynda ótirikshilerdi qalaı jazalaǵanyn jazǵanbyz.
