Qazaq dalasynda ajyrasý máselesi qalaı sheshilgen
ALMATY. KAZINFORM — Qazaqstanda ajyrasý máselesi jıi talqylanyp, qoǵam nazarynan túspeı keledi. Qazir neke buzý eki adamnyń jeke sheshimi retinde qarastyrylǵanymen, buryn qazaq dalasynda bul másele qalaı sheshildi? Áıeldiń ajyrasýǵa quqyǵy boldy ma, ortaq balalar men dúnıe-múlik kimge qaldy. Kazinform tilshisi qazaq dalasyndaǵy ajyrasý dástúriniń tarıhyna úńilip kórdi.
Tarıhshy Azamat Bekbolatuly qazaq qoǵamyndaǵy neke men ajyrasý dástúriniń erteden bolǵanyn aıtady. Sonyń ishinde nekeni buzýdy er ǵana emes, áıel de talap ete aldy deıdi. Antıkalyq grek tarıhshylary Gerodot pen Ktesıı eńbekterinde saq qoǵamyndaǵy erler men áıelderdiń qoǵamdyq ómirge birge aralasqanyn, áıelderdiń erlermen birdeı atqa minip, soǵysqa qatysqanyn jazǵan. Tarıhshynyń paıymdaýynsha, mundaı sıpattamalar kóshpendiler qoǵamynda áıelderdiń orny joǵary bolǵanyn ańǵartady.
Saq patshaıymy Zarına týraly parsy derekterinde de nekeni buzý máselesine qatysty oqıǵa kezdesedi. Tarıhshynyń aıtýynsha, kúıeýi qaıtys bolǵannan keıin Zarına parfııalyq bıleýshi Mármerge turmysqa shyqqan. Alaıda keıin saıası jáne ekonomıkalyq qaıshylyqtarǵa baılanysty ajyrasýdy talap etkeni týraly málimet bar.
Saqtar tek eki sebeppen ajyrasa alǵan
Sarapshynyń sózinshe, áıel de, er de ajyrasýdy talap ete alǵanymen, naqty sebep bolýy tıis. Naqtyraq aıtqanda, áıelder eki sebeppen, al erler bir ǵana sebeppen nekeni buza alady deıdi.
— Grek jazba derekterinde saq-skıf qoǵamynda ajyrasýǵa negiz bolatyn eki sebep kórsetiledi. Birinshisi — erli-zaıyptynyń opasyzdyǵy. Ekinshisi — er adamnyń densaýlyǵyna, sonyń ishinde urpaq súıe almaýyna baılanysty jaǵdaı, — dedi Azamat Bekbolatuly.
Biraq áıel bala kótere almasa da, kúıeýi odan bas tarta almaıdy. Ondaı jaǵdaıda er adamǵa ekinshi áıel alý máselesi qarastyrylǵan eken.
Áıelder ajyrasýdy talap ete alǵan ba
Tarıhshy kóne Qytaı jylnamalaryndaǵy málimetterge de nazar aýdarady. «Hanshý» jylnamasynda ǵun áıelderiniń erkindigine qatysty derekter kezdesedi. Ǵun áıelderi ózine qatysty zorlyq nemese ádiletsizdik jasalǵan jaǵdaıda nekeni buzýǵa quqyǵy bolǵan eken.
Mamannyń pikirinshe, keńestik kezeńde dástúrli qazaq qoǵamynyń tarıhy birjaqty sıpattalyp, áıelderdin kemsitetin, quqyǵyn tómendetetin halyq retinde kórsetilip keldi. Sonyń ishinde «áıelder ajyrasý quqyǵyna ıe bolmady» degen pikirler bolǵanyn aıtady.
Al kóne derekter kóshpendiler qoǵamynda áıelderdiń orny joǵary bolǵanyn dáleldeıdi.
Ajyrasý — eki adamnyń emes, eki rýdyń máselesi
Dástúrli qazaq qoǵamynda neke eki jastyń otaý qurýymen ǵana shektelmegen. Ol eki áýlettiń, keıde eki rýdyń arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtatyn áleýmettik ári ekonomıkalyq odaq sanalǵan. Sondyqtan nekeni buzý týraly sheshim qabyldaǵanda, erli-zaıyptynyń jeke qalaýy ǵana emes, eki jaqtyń da múddesi eskerilgen.
Tarıhshynyń aıtýynsha, ajyrasý máselesi týyndaǵan jaǵdaıda áýlettiń úlkenderi men bedeldi adamdary aralasyp, eki jasty tatýlastyrýǵa tyrysady. Oǵan da kónbese, daýdy bıler sotyna jetkizgen. Al bıler sheshimdi dala zańdaryna, sonyń ishinde Qasym hannyń qasqa joly, Esim hannyń eski joly jáne Táýke hannyń «Jeti jarǵy» zańdar jınaǵyna súıenip shyǵarady. Keńes dáýirine deıin osy tártip saqtalypty.
Bekbolatulynyń túsindirýinshe, áıeldiń kinásinen neke buzylsa, onyń tórkini qalyń maldy qaıtarýǵa mindettelgen. Keı jaǵdaıda qarsy taraptyń talaby boıynsha qosymsha aıyp ta salynýy múmkin bolǵan.
Al ajyrasýǵa kúıeýi kináli bolsa, qalyń mal qaıtarylmaǵan. Áıel óz jasaýyn alyp, tórkinine qaıtýǵa quqyly bolǵan.
Sarapshy 1884 jyly Semeı ýezinde tirkelgen oqıǵany keltiredi.
— Bátıma esimdi jas kelinshek kúıeýi Ospanmen eki jyl birge turǵannan keıin ajyrasýdy talap etken. Buǵan er adamnyń densaýlyǵyna baılanysty másele sebep boldy. Kúıeýiniń jaǵy ajyrasqan jaǵdaıda qalyń maldy qaıtarýdy talap etedi. Al Batımanyń týystary nekeniń buzylýyna er adamnyń kináli ekenin aıtyp, qalyń maldy qaıtarýdan bas tartqan. Eki jaqtan da bedeldi bıler qatysyp, máseleni dala zańdary boıynsha qaraǵan. Er adam kináli bolǵandyqtan, tólengen qalyń mal qaıtarylmaı, Bátıma jasaýyn alyp qaıtty, — deıdi tarıhshy.
Bir qyzyǵy erli-zaıypty birge turǵan kezeńde jınaǵan ortaq dúnıesi dástúrli tártip boıynsha er adamnyń menshigi bolyp sanalatyn. Osylaısha, ajyrasý kezinde múlik máselesi de eki áýlet arasyndaǵy mańyzdy daýǵa aınalǵan.
Bala kimmen qalǵan
Tarıhshynyń aıtýynsha, bala ákesiniń rýyna jatatyndyqtan, ádette ákesiniń áýletinde qalǵan. Degenmen kishkentaı balalarǵa qatysty erekshelikter bolǵan. Máselen áli emetin bala belgili bir ýaqytqa deıin anasynyń tárbıesinde bolady.
Keıin ákesiniń áýletine berilgen. Al qyz balalar balıǵat jasyna jetkenshe, anasymen tura alatyn. ıAǵnı bala taǵdyry da erli-zaıyptylardyń jeke kelisimimen sheshilmegen. Munda áke áýletiniń quqyǵy men dástúrli rý júıesi negizgi ról atqarǵan.
1917 jylǵy revolıýtsııadan keıin neke jáne otbasy qatynastary túbegeıli ózgeriske ushyrady. Bolshevıkter júrgizgen reformalar dástúrli quqyqtyq júıeni yǵystyryp, nekeni tirkeý men buzýdyń jańa tártibin qalyptastyrdy.
Tarıhshynyń aıtýynsha, buryn neke qııý rásimin moldalar men qojalar atqarsa, keńestik bılik bul tájirıbege shekteý qoıyp, nekeni tirkeýdi memlekettik mekemelerdiń quzyryna berdi.
— Keńes úkimeti kelgennen keıin neke máselesin sheshý tártibi múldem ózgerdi. Buryn bala ákesiniń áýletinde qalsa, endi onyń múddesi men tańdaýyna nazar aýdaryla bastady. Ortaq múlikti bólý tártibi de ózgerip, erli-zaıyptynyń birge jınaǵan dúnıesi teń bólinetin boldy, — deıdi maman.
Munyń bári 1920–1930 jyldary qazaq qoǵamynda ajyrasý faktilerin kóbeıtti deıdi.
Dástúrli qoǵam men qazirgi ajyrasýdyń aıyrmasy
Tarıhshynyń pikirinshe, dástúrli qazaq qoǵamyndaǵy ajyrasýdyń qazirgi kezeńnen basty aıyrmashylyǵy — sheshim qabyldaý kezinde jeke adamnyń ǵana emes, tutas áýlettiń múddesi eskerilgen.
— Buryn nekeni buzý úlken ekonomıkalyq jáne áleýmettik saldarǵa ákeletin. Qalyń maldy qaıtarý, jasaý men ortaq dúnıeni bólý, balalardyń qaı áýlette qalatyny eki jaqtyń daýyna aınalǵan. Sondyqtan týystar men áýlet úlkenderi nekeni saqtap qalýǵa tyrysqan. Al qazirgi qoǵamda ajyrasý kóbine eki adamnyń jeke sheshimi retinde qarastyrylady, — dedi ol.
Qazaq dalasyndaǵy ajyrasý tarıhy qoǵamnyń otbasyǵa, áıel quqyǵyna jáne jeke adamnyń tańdaýyna degen kózqarasy ýaqyt óte ózgergenin kórsetedi.