Qazaq boksynyń negizin qalaǵan Shoqyr Bóltekulynyń týǵanyna 110 jyl
QARAǴANDY. KAZINFORM – Qazaq boksynyń tarıhynda Shoqyr Bóltekulynyń orny bólek. Ol – bylǵary qolǵapty alǵash serik etip qana qoımaı, osy ónerdiń el ishinde tamyr jaıýyna, tutas bir býyn boksshynyń qalyptasýyna ǵumyryn arnaǵan qaıratker. Búgin qazaq boksynyń bastaýynda turǵan birtýar tulǵanyń týǵanyna 110 jyl tolyp otyr.
Búginde qazaq boksshylary álemdik arenalarda el namysyn qorǵap, jeńis tuǵyrynan kóringende, osy joldyń alǵashqy súrleýin salǵan azamattardyń eńbegin eske almaı ótý múmkin emes. Óıtkeni sporttaǵy bıik belesterge bir kúnde jetpeıdi: onyń ar jaǵynda talaı jannyń mańdaı teri, tabandylyǵy men keıingige qaldyrǵan ónegesi turady. Shoqyr Bóltekuly – sol eńbegi el jadynda laıyqty saqtalýǵa tıis tulǵalardyń biri.
Taǵdyrdyń tezinen ótken bala
Shoqyr Bóltekuly 1916 jylǵy 29 qazanda Mańǵystaý óńirindegi Jarmysh aýylyna qarasty Sarqaýaq degen jerde dúnıege kelgen. Balyqshy áýletinde týǵan sábıge qoıylǵan esimniń de ózindik tarıhy bar. Dúnıege kelgen kúni aýǵa shoqyr balyǵy túsip, muny jaqsylyqtyń nyshanyna balaǵan jurt nárestege sol balyqtyń atyn bergen desedi.
Biraq esimi jaqsylyqqa jorylǵan balanyń balalyq shaǵynyń ózi qýanyshtan góri qaıǵyǵa toly boldy. Asharshylyq jyldarynda ata-anasynan erte aıyrylyp, toǵyz jasynda Fort-Shevchenko qalasyndaǵy balalar úıine ornalastyrylady. Taǵdyrdyń qatal synyna bala kezinen ushyrasa da, Shoqyr boıyndaǵy qabiletin joǵaltpaı, bilimge umtylady. Áýeli Bakýdegi kórkemsýret ýchılışesinde oqyp, keıin Kıevtegi kórkemsýret akademııasy men dene tárbıesi ınstıtýtyn támamdaıdy.
Bir qaraǵanda, sýret óneri men boks bir-birinen alshaq jatqan eki álem sekildi. Alaıda Shoqyrdyń ómirinde bul ekeýi ózara jarasym tapty. Biri onyń qııalyn ushtap, dúnıeni ózgeshe tanýyna jol ashsa, ekinshisi minezin shyńdap, qaıratyn eseledi. Qylqalam men bylǵary qolǵapty qatar serik etken azamattyń bolmysynan ónerge qushtarlyq pen kúreskerlik rýh qatar kórindi.
Bastaýynda ózi turǵan beles
Shoqyr Bóltekulynyń qazaq sporty aldyndaǵy eńbegi – boksty jeke áýestik deńgeıinen kóterip, júıeli jattyǵý men shákirt tárbıeleýge negizdelgen sport salasyna aınaldyrýǵa atsalysýy. 1930 jyldardyń ortasynda boksqa den qoıǵan ol elge oralǵan soń ózi úırengen ónerdi ózgelerge úıretýge kirisedi.
1937 jyly Almatyda onyń jetekshiligimen bokstan qala birinshiligi ótkizilip, oǵan 50 sportshy qatysady. Búgingi ólshemmen qaraǵanda, bul shaǵyn jarys bolyp kórinýi múmkin. Biraq sol kezeńde qazaq jastary arasynda boksty ornyqtyrý, sportshylardy bir alańǵa jınap, jarys tájirıbesin qalyptastyrýdyń ózi úlken qajyr-qaıratty qajet etti. Shoqyr dál osy istiń basy-qasynda júrdi.
Alaıda el basyna kún týǵan shaq onyń sporttaǵy jolyn ýaqytsha úzýge májbúr etti. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda maıdanǵa óz erkimen attanyp, artıllerııa bóliminde qyzmet etedi. 1942 jyly kórsetken erligi úshin «Jaýyngerlik erligi úshin» medalimen marapattalady. Jaralanyp, elge oralǵan soń da jigerin jasytyp, eńsesin túsirmeıdi. Qaıtadan jattyǵýǵa kirisip, sportqa oralady.
1944–1947 jyldary odaqtyq jarystarda júldeger atanyp, Qazaqstan birinshiliginde úsh ret jeńiske jetedi. 1947 jyly qazaq jastary arasynan bokstan tuńǵysh ret KSRO sport sheberi ataǵyn ıelenedi. Derekterde onyń rıngke 223 ret shyǵyp, 199 kezdesýde jeńiske jetkeni aıtylady.
Degenmen Shoqyrdyń esimin tarıhta qaldyrǵan nárse – jeke jeńisteriniń sany ǵana emes. Ol ózinen keıingi býynnyń jolyn ashýdy, bilgenin shákirtterine úıretýdi ómirlik muratyna aınaldyrdy. 1947 jyldan bastap bapkerlikke basymdyq berip, qazaq boksynyń qalyptasýyna bar kúsh-jigerin jumsady.
Shákirtterinen jalǵasqan jeńis joly
Ustaz eńbeginiń ólshemi – ózi baǵyndyrǵan beles qana emes, shákirtteri jetken bıik. Bul turǵydan alǵanda, Shoqyr Bóltekulynyń murasy aıryqsha baǵaly.
Onyń tálimin alǵan Mahmud jáne Maqsut Omarovtar, Ábdisalan Nurmahanov, Eskendir Hasanov, Gennadıı Rojkov, Serik Ábdenálıev syndy boksshylardyń esimi sport tarıhynda qaldy. Shoqyrdyń shákirtteri odaqtyq jarystarda júlde alyp, qazaq boksynyń áleýetin tanytty. Jalpy, onyń 800-ge jýyq sportshyny tárbıelegeni jóninde derekter bar.
Ol tek boksshy baptap qana qoıǵan joq, sporttaǵy kásibı ortanyń qalyptasýyna da yqpal etti. Keńes ókimeti kezinde saıası senimsiz sanalyp, Qazaqstanǵa jer aýdarylǵan nemis mamany Gýstav Kırshteın men balqar Dáýletkereı Mýllaevtyń jattyqtyrýshylyq qyzmetke ornalasýyna kómekteskeni aıtylady. Ózgege qol ushyn sozýdy azamattyq paryz sanaǵan Shoqyrdyń bul áreketi onyń adamdyq bolmysyn da aıqyndaı túsedi.
Shákirtterine talap qoıa bilgen ustazdyń ózi de ómir boıy izdenis ústinde boldy. Onyń bapkerlik mektebi – tek sporttyq ádis-tásilderdiń jıyntyǵy emes, tártipke, tózimge, eńbekke jáne tabandylyqqa negizdelgen ómirlik ustanym edi.
Qylqalamnan qalǵan iz
Shoqyr Bóltekulyn tek rıngpen baılanystyrý onyń san qyrly tulǵasyn tolyq tanyta almaıdy. Ol sýret ónerin meńgergen, baspasózde qalam terbegen, ádebı muraǵa aıryqsha yqylas tanytqan jan edi.
Kezinde Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynda, «Qazaqfılm» kınostýdııasynda sýretshi bolyp eńbek etken. Qazaq ádebıetiniń kórnekti ókili Beıimbet Maılınniń ótinishimen tatar jazýshysy Ǵabdolla Toqaıdyń portretin salǵany jóninde derek saqtalǵan. Onyń sýretteri mádenıet oryndarynyń bezendirilýine de paıdalanylǵan. Ókinishke qaraı, kórkem murasynyń bir bóligi búginge deıin tolyq zerttelip, jınaqtalǵan joq.
1940 jyldardyń ortasynan bastap baspasózde sport taqyrybyna maqalalar jarııalap, jattyǵý ádisteri, jarys nátıjeleri men shákirtteriniń sheberligi týraly jazǵan. Sonymen birge «Er Qosaı» jyryn jatqa aıtqan. Belgili sport jýrnalısi Seıdahmet Berdiqulov onyń jyrshylyq qabiletine súısine toqtalǵan.
Ónerge jaqyn júrek ómirlik serigin de óner adamdarynyń arasynan tapty. Shoqyrdyń jary Nursulý Tapalova – qazaqtyń kásibı balet óneriniń alǵashqy ókilderiniń biri. Sahnada óz qoltańbasyn qaldyrǵan Nursulý men sportqa ǵumyryn arnaǵan Shoqyrdyń taǵdyry óner men qaırat, sulýlyq pen tabandylyq toǵysqan erekshe ǵumyr boldy.
Ýaqyt umyttyrmaıtyn esim
Shoqyr Bóltekuly 1994 jylǵy 6 sáýirde Almatyda dúnıeden ótti. Onyń ǵumyry jeńil bolǵan joq: jetimdiktiń zardabyn tartty, soǵystyń ot-jalynynan ótti, joqshylyq pen tarshylyqty kórdi. Biraq eshbir qıyndyq ony óz jolynan taıdyra almady. Ómirdiń aşysy men tuşysyn qatar tatqan azamat bar kúshin halqyna qyzmet etýge jumsady.
Keıingi jyldary Mańǵystaýda Shoqyrdy eske alýǵa arnalǵan halyqaralyq týrnırler uıymdastyrylyp, onyń esimin ulyqtaý sharalary qolǵa alyndy. Týǵan ólkesinde dańqty boksshynyń aty sport nysanyna berildi. Munyń bári – ult sportynyń bastaýynda turǵan tulǵaǵa kórsetilgen qurmettiń belgisi.
Degenmen Shoqyrdyń murasyn keler urpaqqa jetkizý úshin mereıtoılyq sharalarmen shektelýge bolmaıdy. Onyń ómir jolyn tereń zertteý, sýretterin jınaqtaý, baspasózdegi eńbekterin júıeleý, shákirtteri týraly estelikterdi saqtaý – búgingi kúnniń de mindeti.
Óıtkeni ulttyń sporttaǵy jeńisi tek jeńimpazdyń atymen ólshenbeıdi. Onyń ar jaǵynda jol ashqan ustaz, alǵashqy bolyp táýekel etken qaıratker, keıingige senim artqan azamat turady. Shoqyr Bóltekuly – qazaq boksynyń sol alǵashqy shamyn jaqqan tulǵa. Al sol shamnyń jaryǵy búgingi rıngte jarqyrap, jańa býynnyń jeńisine jol kórsetip keledi.
