Qazaq batyrlary qandaı qarý-jaraq qoldanǵan
ASTANA. KAZINFORM – QR Ulttyq ortalyq mýzeıinde san alýan qarý-jaraq túri saqtaýly tur. Kazinform tilshisi atalǵan mádenıet oshaǵyna arnaıy baryp, qundy jádigerler jóninde keń málimet jınap qaıtqan edi.
Mýzeı qyzmetkeri Іlııas Orazalınniń sózinshe, ondaǵy kóptegen qarý ondaǵan ǵasyr boıy, tipti, Qazaq handyǵy qurylǵanǵa deıin de paıdalanylǵan. Olar – baǵa jetpes asyl mura.
Ortalyqqa kelgen qala turǵyndary men qonaqtary birneshe ǵasyr buryn soǵylǵan ótkir júzdi qarý túrlerin kóre alady. Olardyń arasynda elimizdiń aýmaǵynda jasalǵandarymen qatar, XIX-XX ǵasyrlarda Ortalyq Azııanyń Hıýa, Buqara t.b. qalalarynda soǵylǵandary da kezdesedi. Sonymen birge, sadaq, oq-dárimen atylatyn atys qarýy t.b. jádigerler qoıylǵan.
Solardyń ishinde bilteli myltyqqa aıryqsha nazar aýdarǵan jón. Óıtkeni, ol – Eýropada jáne Ortalyq Azııada qoldanylǵan eń alǵashqy oq-dárili atys qarýy. Shúrippeni basqanda shashyraǵan shoq oq-dárini tutandyryp, sodan oq atylǵan eken. Mundaı muralar mýzeı qaramaǵyna XIX jáne XX ǵasyrlardyń ártúrli kezeńinde ótkizilgen.
Al shoqpar XVIII ǵasyrda jasalǵan asa sırek jádigerge jatady.
Mundaı qarý-jaraq túrlerin 13 jáne 60 jas aralyǵyndaǵy er adamdar paıdalanǵan. Bul halqymyzdyń tarıhymen tikeleı baılanysty. Sebebi, 1465 jyly Qazaq handyǵy qurylǵannan bastap, ata-babalarymyz attan túspeı, el qorǵaǵan.
XX ǵasyrdyń basynda Reseı ımperııasyndaǵy azamattyq soǵysta, Birinshi jáne Ekinshi Dúnıejúzilik soǵystarda da qazaq halqynyń erleri jan aıamaı maıdanǵa kirip, surapyl shaıqastarǵa qatysty. Sondyqtan san alýan qarý-jaraqtyń tabylyp, mýzeıge qoıylýy túsinikti dúnıe.
– Bul jádigerlerdiń kóbin mýzeı qoryna azamattar jeke kollektsııasynan tapsyrǵan. Olar, negizinen, babadan ataǵa, atadan balaǵa, baladan nemerege berilip otyrǵan, bir áýlettiń qundy murasy bolǵan. Soǵan qaramastan, jurt óz erkimen osy ortalyqqa ótkizgen. Demek, buqara jádigerdiń baǵasyn bilip, mýzeıde saqtalýyn qup kóredi, – deıdi Іlııas Orazalın.
Batyrlardyń bes qarýy
Baıyrǵy sarbazdar atatyn, kesetin, shabatyn, uratyn jáne túıreıtin bes qarý túrin paıdalanǵan.
Eń keń taraǵany – shoqpar. Emen ne qaıyń tárizdi berik aǵashtan jasalatyndyqtan, ortasha turatyndarǵa da, jarly-jaqybaıǵa da qoljetimdi bolǵan. Sheberler keıde onyń ushyna 100-200 gramm metal quıǵan. Sonda surapyl kúshpen urǵanda, jaýdyń saýyty men qalqanyn da qıratqan.
Sonymen qatar, Ortalyq Azııa aýmaǵynda bos moıyn degen qarý qoldanylǵan. Ony jasaý úshin aǵash sapqa, ushynda aýyr metaly bar shynjyr ornatylǵan. Bos moıynmen urǵanda, dushpannyń ne saýytyn buzǵan ne qarýyna oralyp, julyp túsken.
Naıza da – keń taraǵan qarýlardyń biri. Ony Ortalyq Azııada ǵana emes, Taıaý Shyǵysta, Qıyr Shyǵysta jáne Eýropada da, negizinen, atty ásker ustaǵan. Óıtkeni, qarsylaspen betpe-bet urysqa kirgende, aldymen uzyn naızasymen túırep ótken. Onyń ushy úsh qyrly, tórt qyrly ne odan da basqa bolýy múmkin. Munyń máni – qarýdyń qandaı maqsatta qoldanylatyndyǵynda. Máselen, úsh qyrly, tórt qyrly naızalar shyǵyrshyqty saýytty tesip ótedi.
Al sadaqpen jaýyngerler 250–300 metr qashyqtyqtan oq jaýdyrǵan. Ol jaýdyń alystan kózin joıýǵa múmkindik beredi. Sol sebepti, qazaqtar balalaryn erte jastan sadaq atýǵa baýlyǵan. Mergendik soǵysta ǵana emes, ańshylyqta da qajet bolǵan. Babalarymz, tipti, at ústinde shaýyp kele jatyp ta, sadaq atýǵa mashyqtanǵan.
Sadaq jebeleriniń san qıly túrleri bolǵanyn da aıta ketken jón.
Saýytbuzardyń ushy jińishke, úshkir keledi. Ol saýytty tesip ótýge arnalǵan.
Keskish jebeniń basy jalpaq bolady. Ol kirsh etip qadalǵanda, dushpanǵa aýyr jaraqat salady. Odan jaralanǵan adam kóp qan joǵaltady.
Al ádettegi qarapaıym jebeler qarsy tarapqa ǵana emes, olardyń atyna da atylǵan.
Qanjar túrleriniń ólshemi de árqıly. Keıbiri kádimgi qylysh tárizdi uzyn bolsa, endi biri qysqa qylyp jasalǵan, ıaǵnı qoıan-qoltyq urysta nemese qysqa araqashyqtyqtaǵy shaıqasta qoldanylǵan.
Bul rette, sapy men qylyshtyń aıyrmashylyǵyn túsindirgen abzal.
Sapynyń sabynda qoldy qorǵaıtyn qalqa bolmaıdy. Ol shabý jáne kesý úshin paıdalanylǵan. Al túıreýge yńǵaıy kelmeıdi. Sebebi túıreımin degende, alaqan sabynan taıyp, syrǵyp ketse, ıesi óziniń qolyn kesip alýy yqtımal.
Al qylyshtyń sabynda tórtasha (krest) tárizdi qorǵanys bóligi bolady. Sol sebepti, ol jaýdy shaýyp túsirýge de, kesýge de, túıreýge de jaraı bergen. Qylyshtyń júzi ımek bolyp keledi. Sonyń arqasynda sarbaz qarýyn kóterip shapqanda, óziniń ıyǵyn jaralaýdan saqtanǵan.
Aıbalta – kádimgi baltaǵa uqsaǵanmen, sharýashylyq emes, urys qarýy. Onyń júzi baltadan ózgeshe bolady. Aıbalta – qarsylasty shaýyp túsiretin qarý.
Sarbazdyń qorǵanys quraldary
Saýyt – qazaq batyrynyń negizgi qorǵanys kıimi. Ol ártúrli metaldan, san alýan tásilmen jasalǵan. Máselen, kireýke temir saqınalardyń órilip toqylýy arqyly isteledi. Ol kesetin jáne shabatyn qylysh, balta tárizdi qarýlardan qorǵaǵan. Biraq, ádette, bir núktege suǵylatyn naıza kireýkeni tesip ótetin bolǵan.
Saýyttyń tós tusyna sharaına ornatylǵan. Bolattan jasalatyn ol shabatyn ne túıreıtin qarýlardy ǵana emes, tipti keıde myltyq oǵyn da ótkizbeıtin bolǵan.
Dýlyǵa – saýyt-saımannyń asa mańyzdy bólshegi. Óıtkeni, basty qorǵap turady. Sondaı-aq, ol belginiń de qyzmetin atqarǵan. Dýlyǵaǵa taǵylǵan qyl quıryqqa qarap, bahadúrler shaıqas barysynda kimniń óz jaqtasy, kimniń jaý ekenin ajyratqan.
Qalqan – eń qoljetimdi qorǵanys quraldarynyń biri. Sebebi, kireýke men sharaına qymbat bolǵan. Al dıametri shamamen 40–50 santımetr bolatyn qalqandy kez kelgen sheber jasaı alǵan. Ony berik aǵashtan ázirleıdi de, sýdan qorǵaý úshin terini kerip, qaptaıdy. Sondaı-aq, aýyr soqqy tıgende, aǵash úgitilip ketpeý úshin metalmen jıekteıdi. At ústinen túspegen kóshpendilerde naıza men qalqan mindetti túrde bolǵan.
Beldik – sándik buıym ǵana emes
Buryn eshbir sarbaz belbeý taqpaı júrmegen. Onyń negizgi eki túri bolǵan.
Kemer beldik – eni úlken belbeý. Aqsúıektikti jáne joǵary áleýmettik statýsty bildiredi. Ony syrt kıimniń tysynan taqqan, ıaǵnı bir jaǵynan, ilgektiń de rólin atqarady. Sebebi, ulttyq kıimderge túıme tigilmegen.
Kise beldik – jaýyngerdiń nemese ańshynyń arnaıy belbeýi. Onda oq, oq-dári ne basqa da kerekti zattar salynatyn qaltashalar, sómkesheler taǵylǵan.
Demek, kemer beldik, negizinen, sán úshin, al kise beldik qajettilik úshin paıdalanylǵan. Áıtse de, belbeýdiń qaı túriniń de ásemdigi mańyzdy. Sebebi, soǵan qarap, adamnyń tegin, shenin anyqtaýǵa múmkindik bar.
– Qazaq qoǵamynda kisiniń syrt kórinisine aıryqsha mán berilgen. Óıtkeni, kıimine nazar aýdaryp, aldyńda kim turǵanyn uǵýǵa bolady, – dep túsindirdi Іlııas Orazalın.
Aıta keteıik, buǵan deıin Janqoja batyrǵa tıesili qylyshtyń kóshirmesi týǵan jerindegi mýzeıge qoıylǵanyn jazǵanbyz.
