Qazaq aýa raıyn qalaı boljaǵan?

Olar erte kezden aýa raıyn aldyn ala baqylap, mal-jannyń túrli apattardan aman saqtaý úshin erte qamdanyp otyrǵan. Aýa raıyn boljaýshylar tabıǵat qubylystaryn baqylap, kún esepteýdiń dástúrli ádisterin qupııa ustaǵan. Ony atadan balaǵa mura etip qaldyryp otyrǵan. Sonymen de olar aspan deneleri men tabıǵat qubylystaryn baqylap, estelikke alyp otyrýymen birge, óz kezeginde mal-janǵa qolaıly jańa óris, el-jurtqa jaıly qutty qonys tańdaýda da sheshýshi ról atqaryp kelgen. Búginde sol ıgi dástúr umytylyp bara jatqany jasyryn emes. Sebebi ınternet damyǵan zamanda álemniń kez kelgen túkpirinde qandaı aýa raıy ekenin nemese aldaǵy aptada kún raıy qandaı bolatynyn úıde otyryp ta biletin boldyq. Áıtse de bul boljamdar tabıǵı apattar men zilzalalardan keıde saqtap, keıde barmaq tistetip jatatyny da bar. Al ertedegi qazaq halqy aýa raıyn qalaı boljaǵan? Akademık-ǵalym Aqseleý Seıdimbek «Qazaq álemi» ǵylymı-zertteý eńbeginde osy aýa raıy boljamdaryn da jazyp ketken. Endeshe, nazarlaryńyzǵa ata-babalarymyzdyń aýa raıy jaıyndaǵy joramaldary men yrymdaryn usynyp kórmekpiz.

***

Qur men shil qar astyn qorǵalasa, keshikpeı-aq boran bolady.

Boztorǵaı uıasyn oıpańǵa salsa, jaz qýań bolady. Boztorǵaı uıasyn qyrańǵa salsa, jaz jaýyndy bolady.

Dýadaq qystap qalsa, qys jaıly bolady.

Qamys torǵaıy uıasyn bıikke salsa, jaz jańbyrly bolyp, sý kóteriledi.

Qyzyl qaz sazdan soǵatyn uıasynyń irgesin bıik etse, jaz jańbyrly bolyp, sý kóteriledi.

Jyl qustary toptasyp ushsa, jylymyq kúz sozyla túsedi. Jyl qustary qaıtqanda tómen ushsa, qys qatty bolady.

Jarqabaqtaǵy uıa bıikke salynsa, sý tasqyny bolady.

Sańyraý qur butaqqa qonaqtasa, tuman túsedi.

Qarǵa toptasyp qarqyldasa, aýa raıy buzylady.

Shil úıirin molaıtsa, qys sýyq bolady.

Kók jasyl shegirtke molaısa, jaz qýań bolady.

Sýyr inine erte jatsa, qys qatty bolady. Sýyr ininiń aýzyn qoralasa, kóktemde sý tasqyny bolady. Sýyr ininen erte shyqsa, keshikpeı kún jylynady. Sýyr mezgilsiz jaıylsa, aýa raıy buzylady.

Jańbyr jaýyp turǵanda ala tyshqan shaqyrsa, keshikpeı jaýyn basylady.

Sur tyshqan shaqyrýyn qoıyp, inge tyǵylsa, keshikpeı qar jaýady.

Dala tyshqandary shubyryp shóp jınasa, keshikpeı jaýyn-shashyn bolady.

Ala tyshqan qyrǵa shyǵyp shaqyrsa, aýa raıy buzylady.

Kórtyshqan in qazǵanda topyraǵyn jaqyn úıse, qys qatty bolady. Topyraqty alystaý úıse, qys jaıly bolady. Kórtyshqan inin ózen jaǵasyna jaqyn jerden qazsa, jaz qýań bolady. Eger ózennen alystaý qazsa, jaz jaýyndy bolady.

Sý betinde shabaq shorshyp oınasa, jańbyr jaýady.

Kólbaqa jaǵaǵa shyǵyp, sazǵa baýyr bassa, jańbyr jaýady. Kólbaqa qysta qurqyldasa, qys jaıly bolady. Kólbaqa jazda qurqyldasa, kún ystyǵy kóteriledi.

Shegirtke shyrylyn toqtatsa, jaýyn bolady.

Búgelik jylqy baýyrynda bolsa, qys jaıly bolady, eger jylqy basyna shyǵyp ushsa, qys qatty bolady.

Kóbelek panaly jerge jabysyp qonaqtasa, jaýyn-shashyn bolady.

Jylan jıi-jıi boı kórsetse, jaýyn-shashyn bolady.

Arqar oıǵa tússe, qys qatty bolady.

Túzdiń qońyr ańy kúzde bulaq saǵalasa, qysta qar juqa túsedi. Túzdiń qońyr ańy úıir quryp, saı salany panalasa, aýa raıy buzylady. Túzdiń qońyr ańynyń búırek maıy biteý bolsa, qysta qar qalyń túsedi.

Buǵy múıizin shaıqasa, aýa raıy buzylady. Buǵy kesh shaqyrsa, qys jaıly bolady.

Aıý apanyn bıikke salsa, kóktem erte shyǵyp, sý tasqyny bolady.

Qysta kıik, qaraquıryq ózenniń muzyn basyp, soltústik qaptalyna shyqsa, keshikpeı kún jylynyp, seń júredi. Qysta kıik, qaraquıryq sekseýildi panalasa, boran bolady.

Qoıannyń búıregi maıly bolsa, qys aıazdy bolady.

Jylqy jazda yqqa qarap jýsasa, qys qatty bolady. Jylqy ishin tartsa, aýa raıy buzylady.

Jylqy oqyranyp jýsasa, boran soǵady. Jylqy qysta oqyranyp, erinin jybyrlatsa, keshikpeı kún jylynyp, qar sýyn ishedi.

Jylqy jazda qyrǵa shyǵyp úıezdese, qys qatty bolady.

Qotandaǵy qoı bir baǵytqa qarap jýsasa, keshikpeı tý syrtynan boran soǵady. Óristen qaıtqan qoıdyń ezýinde shóp kelse, qys qytymyr bolady. Qoı qoraǵa erkin kirse, qys jaıly bolady. Qoı tuıaǵymen tósin qasysa, qar qalyń túsedi. Qoı tisin qaırasa, keshikpeı boran soǵady.

Túıe pysqyrsa, boran soǵady. Túıe erinin jybyrlatsa, jylymyq bolady. Túıe sary ala kúzden yqtasa, qys qatty bolady.

It pen mysyq ıirilip jatsa nemese tumsyǵyn baýyryna tyǵyp uıyqtasa, jaýyn-shashyn bolady.Mysyq úıden shyqpaı buıyǵa berse, kún sýytady.

Taýyq qoralanyp, jerdi qopsytsa, kún sýytady.

Kún qulaqtanyp batsa, aýa raıy ońalýǵa tıis. Kún qulaqtanyp shyqsa, aýa raıy sýytyp, jaýyn-shashyn bolýǵa tıis. Kún qoralansa, qar qalyń túsedi.

Kún kózin bult shalsa, qys qarly, jaz jańbyrly bolady.

Kún batarda kók jıek ashyq bolyp, qyzyl shapaq shashsa, aýa-raıy jylynady.

Kún kózi munartyp shyqsa, ystyq kóteriledi.

Kún qyzyl shapaqqa oranyp batsa, erteńinde ystyq bolady.

Aı qoralansa, qys qatty bolady. Aı shalqalap týsa, aýaraıy mal-janǵa jaısyz bolady.

Aı men Úrker toǵys kezinde bir-birine alshaq bolsa, aýa raıy mal-janǵa jaısyz bolady. Aı men Úrker toǵys kezinde bir-birine jaqyn bolsa, aýa raıy mal-janǵa jaıly bolady.

Úrker sýǵa tússe, aýa raıy jaýyndy bolady. Úrker qyrǵa tússe, qurǵaqshylyq bolady.

Jaz aılarynda kók júzi bozań tartsa, qys qatty bolady.

Qysta bult jelge qarsy kóshse, kóp keshikpeı qar jaýady.

Bult ortasynan ydyrasa, aýa raıy kúrt buzylady. Bult shet pushpaqtap ydyrasa, aýa raıy ońalýǵa bet alǵany.

Kók jıekten býdaq bult shyǵyp, órkeshtene kóterilgen kezde ydyrap ketse, qatty jel turyp, úskirik aıaz bolýǵa tıis.

Kók jıekten kóterilgen býdaq bult kók júzin japsa, attyń qara qaptalynan keletin qar jaýady.

Uzaq ýaqyt ońtústikten soqqan jel baǵytyn ózgertip, shyǵys jaqtan soǵatyn bolsa, aýa raıy ońalady.

Eger uzaq ýaqyt ońtústikten soqqan jel baǵytyn ózgertip, batystan soqsa, aýa raıy búlinedi. Onda jaz bolsa ańyzaq jel soǵyp, qysta yzǵyryq soǵady.

Shyq qalyń tússe, shóp qalyń bitedi.

Kóktemniń alǵashqy jańbyrynda kún kúrkirese, shóp shúıgin shyǵady.

Jazdyń jelteńi qystyń boranyna saı keledi.

Jaz quıyndy bolsa, qys qatal bolady.

Qazan aıynda kún kúrkirese, qys qysqa bolady.

Jaz naızaǵaıly bolsa, qys jumsaq ótedi.

Shóp býyny erte qatsa, qys jaısyz bolady.

Sarymsaq qabyǵy qalyń bitse, qys qatty bolady.

Gúlden Ospanova