Qazaq áskeri soǵysta qandaı aılalar qoldanǵan?
ASTANA. QazAqparat - Urys óneri tek jaı atý, shabý, naızalasý ǵana emes. Maqsat tek jeńý bolǵanymen, oǵan da úlken ádis-amal kerek. Ol - soǵysqa qatysqan adamdy kóp shyǵyndamaı, aman alyp shyǵý. Kózsiz erlik jasaý, qyzbalyq isteý soǵysta abyroı ákelmeıdi. Bulaı istegender óz jaǵynan da jazalanyp otyrǵan. Qazaqtar ózderi jetildirgen osyndaı aıla-tásilderdi qoldanǵandyqtan, jońǵarlar zeńbirekteri bolsa da, keı kezderi jetistikke jete almady. Osynyń nátıjesinde, qazaq eli úshin tarıhı mańyzy bar uly jeńisterge qol jetti.
Qazaqtar nebir urys júrgizýdiń taktıkalyq tásilderin sony utymdy qoldanǵan batyrlardyń atymen ataıtyn bolǵan. Mysaly, Abylaı Buqar jyraýdan óz batyrlarynyń jaǵdaıyn suraǵanda: «Janataı Talqy arqyly ótedi, Bógenbaı Quljandap ótedi, al Han-Baba qaıtyp keledi», depti. Mundaǵy «Quljandap ótý» erlik pen aıla kórsetip, myqty urys júrgizip, jaý qolynan sytylyp shyǵady degendi bildiredi eken. Bul urys ádisi erterekte batyl jaýynger, ári keremet taktık bolǵan Quljannyń atymen atalyp ketipti.
«Kóz aldaý». Aıqas kezinde keıde qazaqtar jaý jaǵy ásker sany kóp dep oılasyn dep atqa adam beınesin, kıindirilgen qýyrshaqtardy qondyryp qoıǵan. Bul ádis ádette qarsylasyna úreı týǵyzady. Eger jaýlary basym tússe, olar jaýlaryna art jaǵynan qýýǵa jol bergen. Olar bir-birinen bólingen kezde izderine túsip qýa júrip, maıdandaǵydan beter qyrǵynǵa ushyratqan.
«Aı qoralandy». Qazaq áskeriniń jońǵarlarmen qaqtyǵysynda kóp qoldanylǵan ádisteriniń biri - aı qoralandy. «Aı qoralandy» tásili - jaýyn aınaldyra syrttan qorshap alyp, sonan soń birtindep qysa túsý. Mysaly, 1726 jylǵy Sarysý ózeni boıyndaǵy Aıran tógilgen degen jerdegi qazaq-jońǵar aıqasynda qazaqtar jaǵy osy áskerı ádisti paıdalanǵan.
«Qoıan qashty» - ózderi ádeıi qashyp, bólinip qýǵan jaýdy qorshap alyp, joıyp jiberý. Aldyńǵy ásker legin jaý kórip qalsa, oǵan jaqyndap baryp, sadaqpen birneshe ret atqan. Jaý seskenbese, ony aldaý úshin keıin sheginip, negizgi áskerdiń torýylyna ilestirip kelgen, sóıtip, qorshaýǵa túsirgen. Eger jaýdyń kúshi asa basym ekenine kózi jetse, odan bir nemese eki kúndik jerge qasha sheginip ketip, basqa jasyryn jolǵa túsirip, torýyldaı júrip, qyrǵynǵa ushyratqan. Eger bul ádispen ala almasa, on-on eki kúndik jerge sheginip ketip, qaýipsiz bekinisti jerge ornalasyp alyp, bólshektenip jetken jaýdy jeńý amalyn tapqan. Bul amal da 1726 jylǵy Aıran tógilgen degen jerdegi urysta qoldanylǵan. Bir atap óterligi - Ańyraqaı shaıqasynda qazaqtardyń negizgi qarýy sadaq, naıza, qylysh, aıbalta, qanjar, arqan bolǵandyqtan, olar otty qarýmen saqadaı saılanǵan jońǵardy jeńe almaýy da múmkin edi. Biraq, Ábilhaıyr bastaǵan qazaq batyrlarynyń jaýdy kópshilik jaǵdaıda qorshaýǵa alyp, jeke-jeke joıyp jiberip jáne jaýdyń tylmen baılanysyn úzip tastap otyrý taktıkasynyń arqasynda jeńgeni belgili.
«Tulǵama». Qazaqtar shabýylda ózderiniń «tulǵama» nemese «tulǵamysh» dep atalatyn tásilin qoldanǵan. Bul sóz kóne túrki tilinde «qorshap alý» jáne «qaratý» degen uǵymdardy bildiredi eken. Tulǵama - jaýdy qorshap alyp, qorshaýdaǵy jaýǵa ne onyń tylyna shabýyl jasaý. Babyr óziniń qoljazbalarynda tulǵamany Deshti Qypshaq halqynyń shabýyldaǵy uly óneri retinde kórsetedi.
«Teriden jasalǵan qaıyq». Plano Karpını men Gılom de Rýbrýktyń aıtýy boıynsha, túrkiler men mońǵoldar áskerı qaqtyǵystarda qıyn jaǵdaılarda óte aılaker, jol tapqysh bolǵan. Eger olar aldarynan úlken ózen kezdesip qalsa, asqan aılakerlikpen jaýyngerlerin de, attaryn da, múlikterin de aman alyp ótedi eken. Olar terini dóńgelek qap tárizdendirip tigip, oǵan arqan ótkizetin toǵalar qadap ishin joryqta qajet zat, múlik, kıim-keshekpen toltyrady, óte myqty etip baılanystyrady. Osy ádispen jasalǵan qaıyqty adamdar at quıryǵyna baılap ózderi ústine otyrady eken. Keıde eki eskek alyp, sony ese otyryp, arǵy betke ótedi eken. Sondaı-aq, árbir sarbaz teriden myqtap tigilgen qalta nemese qapshyq ustaǵan. Buny alyp júrýge kez kelgeni mindetti bolǵan. Onymen de joǵarydaǵy ádis boıynsha júzip ótken.
«Jyljymaly qamal». Eki jaqtyń kúshi birdeı túsip, jaýmen betpe-bet kezdeser jaǵdaı týsa, qazaqtar sap-sap bop birneshe qatarǵa bólinetin. Ádet boıynsha aldyńǵy qatardaǵy atty jaýyngerler saptaryn súıir ushty etip qurady. Bul olarǵa jumsaq jerge kirgen qazyqtaı, jaý shebin ońaı buzýǵa kerek-ti. Ár toptyń aralaryna jáne art jaǵyna shabýylǵa shyqqan jaýdy kidirtý úshin arbalar qoıatyn. Osy arbalardyń artynda kerek kezinde urysqa túsýge daıyn turǵan taǵy da ásker bolatyn. Al eger jaý jaǵynyń kúshi basym kelip, shabýyldy olar bastaıtynyna Qypshaqtardyń kózderi jetse, soǵysý tásilin basqasha júrgizetin. Ústine ógiz, túıe terilerin japqan arbalardan dóńgelente bekinis jasaı-tyn. Arbalardyń shetinde jaǵalaı turyp alyp, shabýylǵa shyqqan jaýyna oq jaýdyratyn. Jaý qaı jaǵynan kelse de, dóńgelene qurylǵan bekinistegi qazaqtardy ala almaıdy. Ózderi oqqa ushady. Onyń ústine qazaqtar álgi arbadan jasalǵan dóńgelek bekinisteriniń aralarynda qısyq-qısyq jol qaldyryp, jaý kúshiniń álsiregenin bilse, ózderine tanys qısyq joldarymen jaý shebine at qoıady. Al shabýyl jasaǵan jaý bul joldardy paıdalana almaıdy. Ógiz, túıe terilerimen jabylǵan arba qorǵanyna qazaqtardyń bekingenin bilse, ádette jaý urys ashpaıtyn, óz betimen keıin sheginetin.
«Mońǵol dıirmeni». Jaý kenetten shabýyldaǵan jaǵdaıda qazaq áskeri qaptaldy qabystyryp, sheńber jasaıdy da, atpen aınala shaýyp júrip jaýǵa qaraı sadaqtan oq jaýdyrady. Jaý qorshaýynyń ishinde qalyp qoısa da, syrtynda bolsa da osylaı aınala oq jaýdyryp, jeńiske jetken.
