Qazaq arheologtary úshin bıylǵy jaz tabysty boldy - Karl Baıpaqov

 ALMATY. Tamyzdyń 19-y. QazAqparat /Nazıra Eleýhan/ - Bıylǵy jaz maýsymy qazaqstandyq arheologtar úshin  tabysty  boldy.

Qazaq arheologtary úshin bıylǵy jaz tabysty boldy - Karl Baıpaqov


Bұl týraly Ә.H.Marғұlan atyndaғy arheologııa ınstıtýtynyң dırektory Karl Baıpaқov ҚazAқparat tilshisine bergen sұhbatynda aıtty.

Karl Moldahmetұlynyң aıtýynsha osyғan deıin jүrgizilip kelgen  «Mәdenı mұra» baғdarlamasynyң jalғasy retinde bıyl da ұlttyқ mәdenıet үshin aıryқsha maңyzy bar tarıhı-mәdenı, sәýlet jәne arheologııa eskertkishterinde ғylymı zertteýler jүrgizilip jatyr. Atap aıtқanda, dәl қazirgi ýaқytta Jetisý jerinde jasy 39000 jyl bolatyn Maıbұlaқ қonys ornynda қazba jұmystary jүrgizilýde. Ol jerdiң 8 metrlik tereңdiginen tastan jasalғan құral-jaraқtar, jer oshaқtary, aңdardyң sүıekteri tabylғan. Al Talғar aýmaғynda 12 ғasyr men 13 ғasyrdyң basyndaғy қalanyң shyғys қaқpasy josparyndaı salynғan Talhır қalashyғy tabylғan. Talhır қalasy өner men saýdanyң iri ortalyқtarynyң biri bolғan, oғan ol jerde tabylғan zattar dәlel. Sonymen қatar қazirgi ýaқytta Almaty қalasynyң aýmaғynda orta ғasyrdaғy қalashyқ tabylyp, zerttelý үstinde. 10-13 ғasyrdaғy keramıka kollektsııalary tabyldy.

 «Ol jaңalyққa baғa berý әzirge қıyn, өıtkeni қalashyқtan kөp arheologııalyқ materıaldar tabyldy. Degenmen, ol materıaldar Almaty қalasynyң jasy 1000 jyl emes, 1100-1200 jyl ekenin dәleldeıdi. Ortalyқ Қazaқstannyң Sary-Arқa jerinde қola dәýirde өmir sүrgen tұrғyndardyң jerleri zerttelýde. Ol kezdegi өmirdiң basty baғyty tүrli-tүsti metaldardy, mys pen қoladan jasalғan bұymdardy өndirý bolyp tabylғan. Oңtүstik Қazaқstan aýmaғyndaғy eң үlken қalashyқ  Otyrar tөbeniң қazba jұmystary jalғasýda. Bizdiң қyzmetkerler 2000 jyldyқ tarıhy bar kөne Otyrar қalashyғynyң oңtүstik қaқpasynyң құpııasyn ashýda. Osy kүnge deıin saқtalғan mұnara bıiktigi 4 metr. Jaқynda Syrdarııa jerindegi Jankent қalashyғynyң қazba jұmystarynan қyzyқty materıaldar alyndy. Bұl қala - astanalyқ қala bolýymen қatar, halyқaralyқ saýda ortalyғy  bolғan. Osy қala arқyly batys pen oңtүstik -batys Eýropaғa, Iran men Horezmge joldar өtken. 1 gektarғa sozylғan қalashyқtyң үıleri men kөsheleri ashyldy. Үılerden tıyndar, қysh zattary, tүıe pishinimen әshekeılengen, қoladan jasalғan bұıymdar tabyldy», deıdi Karl Moldahmetұly.

Onyң aıtýynsha bұlarmen қatar Berel men Қyrқoba saқ pen sarmat zırattarynda, Jibek joly қalalarynyң қaldyқtary қalғan oryndarda, Tүrkistan, Қaıalyқ, Saýran, Arsýbanıket, Saraıshyқ astanalyқ ortalyқtarda, Aқyrtas ғajap saraı kesheninde zertteýler,  arheologııalyқ қazba jұmystary jүrip jatyr. «Mәdenı mұra» baғdarlamasy aıasyndaғy aıryқsha maңyzy bar tarıhı-mәdenı jәne sәýlet eskertkishterin қaıta қalpyna keltirý, jaңғyrtý jұmystary, қalashyқ, қonys, tұraқ pen қorғanda arheologııalyқ zertteý jұmystary aýқymdy tүrde atқarylyp jatyr. Bұlar Қazaқstan tarıhyna өz үlesin қosary anyқ, - deıdi  K.M.Baıpaқov.

Bүgingi taңda Қazaқstanda tarıh, arheologııa, sәýlet jәne monýment өneriniң 25 myңnan astam eskertkishteri, 11 myң kitaphana, 147 mұrajaı, 7 tarıhı-mәdenı mұrajaı-қoryқ, 215 memlekettik mұraғatynyң bar ekendigi belgili. "Mәdenı mұra" salalyқ baғdarlamasyn iske asyrýdaғy 2 jyl ishinde (2007 - 2008 jj.) 16 tarıhı jәne mәdenıet eskertkishterinde jaңғyrtý jұmystary aıaқtalyp, 39 қalashyқ, қonys, tұraқ pen қorғanda maýsymdyқ arheologııalyқ zertteý jұmystary jүrgizilgen bolatyn.