Qaı elderde áli kúnge deıin ólim jazasy bar
ASTANA. KAZINFORM - 25 qańtarda AQSh tarıhynda alǵash ret ólim jazasyna kesilgen adamdy taza azotpen tunshyqtyryp óltirdi. Japonııada da 36 adamnyń ómirin qıǵan órtti uıymdastyrǵan er adam ólim jazasyna kesildi, ol darǵa asylady, dep jazady VVS.
Kóptegen elderi ólim jazasyn alyp tastaǵanymen, búkil álemde ólim jazasyna kesýdiń jalpy sany artyp keledi.
Ólim jazasyn qansha el qoldanady?
Amnesty International úkimettik emes uıymy jınaqtaǵan sońǵy derekterge sáıkes, 2022 jyly 55 el ólim jazasyn qoldandy, osy elderdiń toǵyzy ólim jazasyn tek asa aýyr qylmystar úshin ǵana qoldandy, 23 el ólim jazasyna ruqsat berdi, biraq ony 10 jyl boıy qoldanbaǵan.
Jyl saıyn qansha adam ólim jazasyna kesiledi?
Amnesty International derekteri resmı derekter, BAQ habarlamalary jáne ólim jazasyna kesilgen sottalǵandar, olardyń otbasylary men ókilderinen alynǵan aqparattan jınaqtalǵan.
Qytaı ólim jazasyn qoldaný statıstıkasyn jarııalap júrgen joq.
Qytaıdy qospaǵanda, Amnesty International 2022 jyly álem boıynsha 883 ólim jazasyn tirkedi.
Bul 2017 jyldan beri ólim jazasyna kesýdiń eń kóp sany jáne ol 2021 jylǵy kórsetkishten 53 paıyz (573 adam) artyq.
Degenmen, bul bir jylda 1500-den astam adam ólim jazasyna kesilgen 1988, 1989 nemese 2015 jyldarmen salystyrǵanda áldeqaıda az.
Amnesty International málimetinshe, 2022 jyly 52 elde keminde 2016 ólim jazasyna kesý úkimi shyǵarylǵan. 2021 jyly 56 elde kem degende 2052 ólim jazasyna kesilgen. Kóptegen tutqyndar jaza qoldanǵansha kamerada jyldar, tipti ondaǵan jyldar boıy otyrady.
Ólim jazasy qaı elderde jıi qoldanylady?
Ólim jazasyn 2021 jyly 18, 2022 jyly jıyrma el qoldanǵan. Amnesty International pikirinshe, Qytaı basqa elderge qaraǵanda ólim jazasyn jıi qoldanady.
Elde jylyna myńdaǵan adam ólim jazasyna kesiledi, biraq buny rastaý múmkin emes. Qytaıdan bólek Iran, Saýd Arabııasy, Mysyr jáne AQSh-ta kóp adam ólim jazasyna kesilgen.
Belarýs — adamdar ólim jazasyna kesiletin Eýropadaǵy jalǵyz el
Eýropadaǵy ólim jazasyn áli kúnge deıin qoldanatyn jalǵyz el — Belarýs (KSRO ydyraǵannan keıin de keńestik zańnamada bolǵan jazanyń bul túrin saqtap qaldy).
«Vıasna» quqyq qorǵaý ortalyǵynyń málimetinshe, Belarýste jyl saıyn bir adamnan birneshe adamǵa deıin ólim jazasyna kesiledi (2018 jyly 2 adam, 2017 jyly 4 adam).
Ártúrli elderde ólim jazasyna kesilgenderdiń sany qalaı ózgerdi?
Amnesty International halyqaralyq uıymy óz baıandamasynda adamdar ólim jazasyna eń jıi kesiletin 11 eldi atady. Olardyń qatarynda Qytaı, Mysyr Iran, Irak, Saýd Arabııasy, AQSh, Vetnam jáne Iemen bar. Uıym sonymen qatar Soltústik Koreıa «ólim jazasyn únemi qoldanady» dep sanaıdy, biraq ony táýelsiz túrde rastaı almaıdy.
Qansha memleket ólim jazasyn alyp tastady?
112 el ólim jazasyn múlde qoldanbaıdy, 1991 jyly bul kórsetkish 48 el bolǵan. Alty el 2022 jyly ólim jazasyn tolyǵymen nemese ishinara alyp tastady.
Tórt el — Qazaqstan, Papýa-Jańa Gvıneıa, Serra-Leone jáne Ortalyq Afrıka Respýblıkasy odan tolyq bas tartty.
Ekvatorlyq Gvıneıa men Zambııa ólim jazasy eń aýyr qylmystar úshin ǵana qoldanylatynyn aıtty.
2023 jyldyń sáýirinde Malaızııa parlamenti 11 aýyr qylmys, sonyń ishinde kisi óltirý men lańkestik úshin mindetti ólim jazasyn alyp tastaý úshin daýys berdi.
Gana parlamenti 2023 jyldyń shildesinde ólim jazasyn tolyǵymen alyp tastaýǵa daýys berdi.
Ólim jazasy úshin qandaı ádister qoldanylady?
Saýd Arabııasy 2022 jyly bas kesýdi ólim jazasyna kesý ádisin qosqan jalǵyz el boldy. Basqa ádister — darǵa asý, ólimge ákeletin ınektsııa salý jáne atý.
AQSh-tyń Alabama shtatynda kisi óltirgeni úshin sottalǵan Kennet Smıt azotpen tunshyqtyrý ádisin paıdalanyp óltiriledi.
Ol álemde osylaısha ólim jazasyna kesilgen alǵashqy adam bolmaq. Smıttiń zańgerleri bul tekserilmegen ádisti «qatygez jáne ádetten tys» jaza dep sanaıdy.
