Qasymhan Shanın ári akter ári rejısser edi...

Nebári otyz bes jasynda Qazaqstannyń halyq ártisi atanyp, rejısserlyq daryny jarqyraı ashylǵan, eńbegi qazaq, qyrǵyz, reseı kórermenderiniń ádil baǵasyn alǵan Jumat óz otbasynda daryndylyǵymen erekshelendi. Onyń jubaıy Janbıke de teatr aktrısasy edi.

Otyz jetinshi jylǵy náýbattyń qurbany bolǵan Jumat pen jazyqsyz Karlagqa aıdalǵan Janbıkeniń taǵdyrynyń týǵan-týysqandarǵa áseri az bolǵan joq.

Jumattyń týǵan inisi Ákishti bala-shaǵasymen jer aýdardy. Taǵdyr taýqymetin kórgen otbasy Shymkent shaharyna kelip qonys tepti.

Baıanaýyl óńirinde dúnıege kelgen Qasymhan Ákishuly Shanın ulttyq teatr óneriniń jolbasshysy bolǵan Jumattyń inisiniń balasy. Jumat pen Ákishtiń ónerge qushtarlyǵy Qasymhanǵa aýysty. «At tuıaǵyn taı basady» demekshi, kıeli ónerdi ómiriniń mánine aınaldyryp, óziniń akterlik qabiletin qarapaıym sahnada shyńdaǵan Qasymhan bilim izdep, Lenıngradtaǵy Ostrovskıı atyndaǵy teatr kórkemóner ınstıtýtynyń rejısserlyq bólimine oqýǵa túsedi. Tájirıbeli ustazdar Gınzbýrg, Gýtmanovıch, Radýn syndy óner ıelerinen dáris alyp, sahna syryn uqqan ol Shymkentke qaıta oralady.

Qasymhan qala sahnasynda Sháken Aımanovtyń «Abaı» spektaklinde Mıhaılov, Ǵabıt Músirepovtyń «Amangeldi» spektaklinde Muńaıtpas, Konstantın Sımonovtyń «Praga kashtany aıasyndasynda» Jokıch, Ábdilda Tájibaevtyń «Maıra» pesasynda Dúrbit rolderin sheber oınady.

Akter Qasymhan Shanınniń shoqtyǵy bıik jumysy Sábıt Muqanovtyń «Shoqan Ýálıhanov» spektaklinde Shoqannyń beınesi.

1958 jyly Almatyda ótken «Teatr kóktemi» festıvalinde bul qoıylym erekshe baǵalanyp, Qasymhan Shanın festıval laýreaty atandy.

Ol «Qazaqfılm» stýdııasy túsirgen Sábıt Muqanovtyń «Botagóz» fılminde Búrkitbaıdyń, Muhtar Áýezovtyń «Qarash-qarash» oqıǵasy fılminde tilmashtyń rolin sheber oınaıdy.

Al 1960 jyldan bastap Qasymhan rejısser retinde «Shuǵa», «Jaıaý Musa», «Taý qyzy», «Amangeldi» syndy súbeli shyǵarmalardy tamasha sahnalap, teatr dańqyn arttyrady. Sýretkerdiń mýzyka syryn tereń ıgergendigi teatr ónerine qosqan úlesi dese de bolǵandaı.

Qasymhannyń óner qoltańbasyna erekshe shyǵarmashylyq qabilet, kórkemdik tutastyq, joǵarǵy yrǵaq tán edi.

Jetisaı teatrynyń negizin qalap, halyq teatrynyń daıyndaǵan «Qyz Jibek» spektaklin Kreml sahnasyna kórsetýine, «Jalbyr» spektaklimen aımaqtyq festıvalde jeńimpaz atanýyna kúsh-jiger jumsaǵan Qasymhan Shanın óz zamanynyń óner janashyry, jańalyq jarshysy.

Qasymhan sheber akter ári rejısser bolýymen qatar áýeletip án salatyn ánshilik ónerimen erekshelengen. Ol Ámire shyrqaǵan «Aǵash aıaq» pen «Búrkitbaıdyń» ánin sheber oryndaıtyn. Osy oraıda belgili teatr rejıssery, Qazaqstannyń halyq ártisi Báıten Omarovtyń ónerdegi joldasy Qasymhan Shanın jaıly óz kezinde aıtqan esteligine nazar aýdaraıyq:

Báıten: Qasymhan ózi aıryqsha azamat edi. Bir baǵytta emes, jan-jaqty. Bir jaǵynan jaqsy mýzykant, ánshi, áke-sheshesi de ónerli. Ataqty Jumat Shanınnyń tuqymdary ǵoı.

Maǵan jaqyn bop júretini mynadan belgili. Biz Semeıde turamyz. Bir kúni úıge kelsem neshe túrli chemodandar úıýli tur. Sóıtsem, bular sonaý Qarqaralydan bizdiń úıge túsken Qasymhannyń áýleti eken. Qasymhanmen Táshkentte birge oqydyq. Bunyń aıaq astynan taýyp ketýi erekshe daryndylyǵynan bolatyn.

Bir kúni kóshede kele jatsaq bir soqyr qaıyr surap tur eken. Qolynda garmony bar, «men mynaǵan aqsha jınap bereıin» dep, Táshkenttiń ortasynda onyń garmonyn alyp, shapkasyn jaıyp qoıyp, kózdi aqıtyp jiberip shyrqady-aı kep. Onda tatarsha, ártúrli ánderdi aıtady. Jarty saǵattyń ishinde shapkasy aqshaǵa úıilip qaldy. Soqyrdyń aqshasyn qolyna berip júre berdik.

Taǵy bir jáıt, Táshkentte júrgende óziniń jaqsy kórgen qyzy boldy. Soǵan baryp, túngi ekilerde serenada aıtatyn.

Semeıde «Botagóz» fılmine túsip, Búrkitbaıdy oınady. Sonda ylǵı bizdiń úıge kelip jatatyn. Jas kezimiz. Aı jaryq. Ol maǵan «tatarlardy oıataıyq» dedi. Akkordeondy alyp, túngi ekide úıden shyqtyq. Shyrqap kele jatyrmyz. Onda kishkentaı úıler ǵoı bári. Qaqpalar jabyq turady, onshaqty kósheni araladyq. Sodan bir ýaqytta terezelerdiń qaqpaǵy ashyla bastady. Nesin aıtasyń, eki saǵatqa jýyq óleń aıtyp júrdik, kóshe turǵyndary bizge ilesip birge án saldy. Tatar ánderin sheber oryndaıtyn. Sóıtip, tatarlar kóshesi oıandy. Ondaı is ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi.

Spektakl oınaǵanda ónerge jan-tánimen beriletin. Ol úlken adamgershilik ıesi edi. Aıtqanynan qaıtpaıtyn, bireýdiń yǵynda júrmeıtin edi. Ónerde óziniń jolyn izdep, óziniń baǵytymen júre bildi. Sondyqtan ony el óte syılady. Bala-shaǵalary da óte daryndy bolyp erjetti. Qasymhan az ýaqyt ómir súrse de ónerde óz izin qaldyrdy. Daryndylyǵy arqyly bilgen adamdardyń esinde qaldy» -degen edi Báıken aǵamyz kózi tirisinde.

Belgili jazýshy Qalaýbek Tursynqulov Shymkentte komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp júrgen kezinde Qasymhanmen jaqyn joldas bolǵanyn baıandaıdy: «Ol kezde teatrdyń dúrkirep turǵan kezi. Seıit Tasmaǵambetov, Muhtar Ótebaev, Bıke Serikbaeva, Ákish pen Mákish Shanınder, Aısha Abdýllınalar óner kórsetetin. Teatrdyń bas rejıssery Áýbákir Ordabaev aıtqanyn eki etkizbeıtin óz isiniń sheberi edi. Al ekinshi rejısser Qasymhan Shanın bolatyn. Qasymhan meniń «Kápirzada oqıǵasy» degen pesamdy qoıdy. Ol óte ójet, batyl, aqkóńil jan edi. Alǵan betinen qaıtpaıtyn. Qasymhanda qaırattylyq basym bolatyn.

Qasymhan asa qarapaıym, orta boıly, ashań júzdi, qımyly shıraq, bastaǵan isin tez tyndyratyn, eti tiri jigitterdiń biri edi»- dep eske alǵan.

Qasymhan Shanınnyń kýrstasy, QR halyq ártisi Aqsaqal Qalmyrzaev:

- Qasymhanmen qatar oqyp qana qoımaı, jumysty da birge istedik. Ol Baǵara halyq teatrynyń bazasynda Jetisaı teatryn qurdy. Ataqty Shanınder áýleti shetinen ónerpaz edi. Ákesiniń aǵasy Jumattyń aqtalýy úshin qujattardy jınap, tıisti oryndarǵa tapsyryp, qanshama jantalasyp júrdi. Áttegen-aıy, halyq jaýy retinde ustalǵan Jumattyń sońynan aqtalyp, oblystyq teatrǵa esimi berilgen aqjarylǵap kúnge jete almady, ómirden erte ótti. 1956 jyly Shoqannyń beınesin sahnada tuńǵysh somdaǵan Qasymhan boldy. Sháken Aımanov ony «Botakóz», «Qarash-Qarash», «Aldar Kóse» fılmderine túsirdi, - dep eske alǵan edi.

Árıne, urpaq úshin ata-ananyń orny erekshe. Qasymhan Shanınnyń tuńǵysh perzenti Raıhan aıaýly ákesi jaıly bizge bergen suhbatynda oıyn bylaısha ortaǵa salǵan edi:

Ákemdi oılasam júregim júdeıdi. Ol kisi óner úshin jaratylǵan jan edi. Ózi balajan, oqymysty edi. Ákemiz óner saparymen ketkende saǵynatynbyz. Kınoǵa túsýge ketkende meni ózimen birge ala ketetin.

Esimde qalǵan bir jáı- men kishkene kezimnen ákemniń oınaǵan rolderin jatqa biletinmin.

Shoqan Ýálıhanov ákemniń súıip oınaǵan roli edi, osy spektaklmen Lenıngradqa da barǵanbyz. Sonda ákemmen balda bılep, ózimdi Natasha Rostovadaı sezingenmin.

-Qasymhan aǵamyzdyń bizdiń altyn qorymyzda tórt-bes áni ǵana bar eken. Urpaǵynyń ishinde áke jolyn qýǵandar bar ma?

- Jumat atamnyń balasy Raýypbek aǵamyz kásibı skrıpkashy bolatyn.

- Tarıhı jaǵdaılar óz kezinde ár otbasyna áserin tıgizdi ǵoı. Siz bir sózińizde ájem Janbıke halyq jaýynyń áıeli dep eseptelip, kóp mehnat kórdi dep edińiz...

-Jazýshy Rymǵalı Nurǵalıev Shanın áýletin zerttep, eki kitap jazdy. Birinshi kitaby «Talant taǵdyry», ekinshi kitaby «Jumat Shanın» dep atalady. «Qazaqfılmniń» uıǵarýymen rejısser Aıaǵan Shájimbaevtyń «Jumat Shanın» jáne 2006 jyly «Habar» agenttiginiń túsirýimen «Qasymhan Shanın» degen derekti fılmderi túsirildi.

- Ájeńizdiń taǵdyry ne boldy?

-Ájemiz 1958 jylǵa deıin GÝLAG-ta otyrdy. Kelgen soń bir jyldan keıin qaıtys boldy.

- Ájeńizdiń kórgeni beınet bolypty. Al Qasymhan aǵamyz pesa oınaý barysynda obrazdy ánmen árlep, óz múmkindigin kórsete aldy ba?

- «Jaıaý Musa» spektaklin oınaǵanda ózi rejısser boldy jáne qolynan dombyrasyn túsirmeı, Jaıaý Musanyń beınesin somdady.

«Jalbyr», «Shuǵa», «Jaıaý Musa» spektaklderi Shymkent teatrynda qoıyldy. Jetisaı teatrynyń qurylýyna atsalysqan da ákem edi.

1968 jyly «Qyz Jibek» pen «Jalbyr» spektaklderin Máskeýde Kremlde qoıdy.

- Bir ákeden úsh qyz, bir ul órbigen ekensizder. Ónerdi ustaǵan urpaq bar ma?

- Ózim 1969 jyly «Taqııaly perishtede» Aıman deıtin qyzdyń rolin oınadym, inim Bolat Shanın Máskeýdiń Şepkın atyndaǵy ýchılışesin bitirip, mádenıet salasynda qyzmet etedi. Óz balam Arman Myrzaǵalıev Máskeý konservatorııasyn bitirip, Nıý-Iork qalasynda turady. Birneshe halyqaralyq baıqaýlardyń laýreaty. Aıjan degen nemeresi Almaty konservatorııasyn bitirip, teatr salasynda eńbek etedi.

- Óner jalǵasyn tapty deısiz. Bul endi úlkenderdiń salyp ketken sara joly ǵoı. Al endi ákeńizdiń dos-jarandary jaıly ne aıtar edińiz?

- Qazaqta «keń bolsań, kem bolmaısyń» degen qanatty sóz bar emes pe? Ákemiz keń adam edi, dostyqty qadirleıtin. Dostary Sháken Aımanov, Grıgorıı Shýhraı, Nurǵısa Tilendıev, Shámshi Qaldaıaqov, Báıten Omarov, Abjal Asqarov, Muhtar Ótebaev jáne Seıit Dosmaǵambetov syndy zııaly azamattar edi.

- Sizderdiń ata-jurtyńyz Baıanaýyl jeri eken. Bul kisilerdiń ónerge ińkár bolýy týǵan tabıǵattyń áseri de bolar?

- Jeri qunarly da qasıetti meken ǵoı, meniń ulym Arman eń alǵash osy Kereký jerinde óner saıysynyń jeńimpazy bolǵan.

- Qasymhan aǵa neshe jyl teatrda qyzmet etti?

- Atamyzdy jer aýdarǵanda bizge jıyrma tórt saǵattyń ishinde Almatydan ketý kerek boldy. 1938 jyly áýletimizben Áýlıeataǵa shyqqanbyz. Túnde uıyqtap qalyp, Shymkentten biraq shyqtyq. Ákem alpysynshy jylǵa deıin jıyrma tórt jyldaı teatrda eńbek etti. Alǵash Qadısha Bókeeva men Ámına Ómirzaqovalar da sol jerde óner jolyn bastaǵan.

- Áke jaıly biraz áńgimeledik. Anańyz jaıly da aıta otyrsaq...

-Anam Sofııa ómir boıy ustazdyq etti. Bizdi tárbıelep ósirdi, sulý adam bolatyn.

1958 jyldyń 14 mamyrynda Máskeýden kelgen atamnyń aqtaý qaǵazyn aldyq. Bárimiz qýanyp, Sháken Aımanovtan súıinshi suradyq.

Ákem atam men ájemdi jazyqsyz jazalaǵany úshin ishteı kúıinip júretin, sonyń bári júrekke salmaq túsirdi ǵoı, nebary qyryqtan jańa asqanda ómirden ótti.

Qazaqtyń Shoqanyn tuńǵysh somdap, qazaq óneriniń bıigine shyǵarǵan daryndy ońtústik jurtshylyǵy eske alyp qurmettep, jýyrda Shymkent qalasynda Qasymhan Shanın turǵan úıge qurmet taqtasyn ildi.

Alystaǵan saıyn asylǵa aınalǵan tulpardyń tuıaǵy, asyldyń synyǵy, óner ókilderi Jumat pen Janbıkeniń, Ákish pen Mákishtiń sońynan ergen Qasymhan Shanın dosqa adal, ónerge shyn berilgen, bala-shaǵasyna asa qamqor jan edi. Óziniń tar jol taıǵaq keshý ǵumyrynda qasıetti ónerdi shyńdap, ulttyq teatrdyń damýyna atsalysyp, irgetasyn qalaǵan birtýar daryn ıesi Qasymhan Shanınniń bıyl týǵanyna 90 jyl. Nebary 44 jasta dúnıeden ozyp, ózimen birge arman-muratyn arqalap ketken óne ıesiniń ómiri men óneri keıingi urpaqqa úlgi-ónege.

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri Altyn Imanbaeva