Qasym-Jomart Toqaevtyń dıplomatııasy: Qazaqstan syrtqy saıasatynyń azııalyq vektory
NUR-SULTAN. QazAqparat - QR Prezıdenti janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Murat Laýmýlın Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń halyqaralyq arenadaǵy dıplomatııalyq qyzmeti týraly oı bildirdi, dep habarlaıdy QazAqparat.
«Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń ýákildik qyzmetiniń alǵashqy jylyndaǵy halyqaralyq is-áreketi syrtqy saıasat jáne bul salada oryn alatyn mindetterdi sheshý turǵysynan Azııa baǵytynda eń kúrdeli boldy. Kóz aldymyzda sońǵy jyldary Azııa (Azııa-Tynyq muhıt aımaǵy, Soltústik-Shyǵys Azııa, Ońtústik-Shyǵys Azııa) geosaıası shıelenisý aýmaǵyna aınalyp otyr. Halyqaralyq qatynastar jáne syrtqy saıasat – bul Q.K. Toqaev óziniń búkil ómirin arnaǵan sala. Óziniń uzaq dıplomatııalyq jáne saıası mansap jolynda, qaı jerde qyzmet etse de onyń ómiri qashan da halyqaralyq saıasat pen tájirıbeniń eń iri ári qyzyq oqıǵalardyń ortasynda ótýde», - deıdi sarapshy.
2020 jyly naýryz aıynyń basynda Prezıdent Q.K. Toqaev Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna qol qoıdy. Qazaqstan Respýblıkasynyń syrtqy saıasatyn júzege asyrýdyń negizgi qaǵıdattaryna Tuńǵysh Prezıdent – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń el damýynyń jańa kezeńindegi syrtqy saıası ustanymynyń sabaqtastyǵy jatady.
«Ol degenimiz QR syrtqy saıasatyn azııalyq vektordyń kúnnen kúnge mańyzy artyp kele jatqan baǵytynda jalǵastyrý degen sóz. Bul baǵyttaǵy óziniń belsendigin jańa Prezıdent qyzmetke kirisken kúnnen bastap tanytty. 2019 jylǵy 27 naýryzda onyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Elshisi Chjan Sıaomen kezdesýi ótti. Kezdesý barysynda suhbattasýshylar Qazaqstan men QHR arasyndaǵy tatý kórshilik qatynastardy ary qaraı nyǵaıtýdyń jáne ózara tıimdi yntymaqtastyqty damytýdyń mańyzdylyǵyn atap kórsetti», - deıdi M. Laýmýlın.
2019 jyly sáýirde Prezıdent Q.Toqaevtyń Tashkent qalasyna barýy aıtýly saparlardyń birine aınaldy. Qazaqstan Prezıdenti Q.Toqaev óziniń Ózbekstan Respýblıkasyna memlekettik saparynyń Ózbekstandaǵy Qazaqstannyń Jylyn ashýmen tuspa tus kelgenin jáne bul oqıǵalardyń elder arasyndaǵy ekijaqty qatynastardyń ary qaraı nyǵaıtýda oń septigin tıgizetinin aıtty. Eki eldiń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵynyń joǵary deńgeıine erekshe toqtalyp, Qazaqstan Prezıdenti osyndaı joǵary kórsetkishti ustap turý maqsatynda túrli sharalardyń qoldanylatynyn aıtyp ótti. Qasym-Jomart Toqaevtyń Ózbekstanǵa memlekettik sapary barysynda prezıdentter birlesken málimdeme jasady.
2019 jyly 29 mamyrda Nur-Sultan qalasynda Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń sammıti ótti. Sammıttiń mánmátininen túsinikti bolǵandaı, EAEO taza eýrazııalyq (postkeńestik) qurylym bolýdy jáımen toqtata bastap, azııalyq vektordyń arqasynda jańa sapalyq deńgeıge óte bastaǵan.
«2019 jyly qyrkúıektiń basynda Prezıdent Q.K. Toqaevtyń Beıjińge sapary ótti, onda Qazaqstan basshysy Qytaıdy álemniń ekinshi ekonomıkasy, dostyǵymyz jarasqan el dep atap, Qytaı Halyq Respýblıkasymen strategııalyq seriktestiktiń ary qaraı jalǵasatynyna sendirdi. Qytaıǵa sapary barasynda Q.Toqaev ekonomıkalyq kún tártibin jańa salaǵa aýdarýǵa bet burdy. Beıjińde ótken Qazaqstan-Qytaı Іskerlik keńesiniń otyrysynda Prezıdent respýblıkamyzdyń ınnovatsııa men zamanaýı tehnologııaǵa negizdelgen jańa ekonomıkany, sondaı-aq joǵary tehnologııalyq óndirister men elementterdi damytýǵa basa mán berip otyrǵanyn atap ótti», - dedi spıker.
2019 jyly qyrkúıekte BUU Bas Assambleıasy 74-sessııasynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Ortalyq Azııa memleketteri men Aýǵanstan úshin Ornyqty damý ortalyǵyn qurý jóninde usynys bildirdi, ol da Qazaqstan Respýblıkasynyń azııalyq saıasatynyń mańyzdy elementi bolyp sanalady. Qazaqstan Ortalyq Azııanyń asa iri ekonomıkasy retinde bolashaqta ásirese Azııa kontınentindegi memlekettermen ózara tıimdi qarym-qatynasty nyǵaıtýǵa asa múddeli ekeni erekshe aıtyldy.
«2020 jyldyń basyndaǵy mańyzdy syrtqy saıası oqıǵalardyń biri 14-16 aqpanda Prezıdent Q.Toqaevtyń qaýipsizdik jónindegi 56-shy Mıýnhen konferentsııasyna qatysýy boldy. Onyń sóılegen sózinde qaýipsizdik, Qazaqstannyń syrtqy saıasaty men Ortalyq Azııanyń geosaıası jaǵdaıy sekildi halyqaralyq sıpattaǵy máseleler mańyzdy oryn aldy. Óńirlik qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri pikir almasýdyń bólek taqyrybyna aınaldy. Osylaısha, Memleket basshysynyń sózi onyń álemdegi eń iri halyqaralyq alańdardyń birindegi elimizdiń basshysy retine prezıdenttiginiń ózindik bir jolashary boldy. Shamasy, Q.K.Toqaev batys jáne álemdik qoǵamdastyq pen strategııalyq ısteblıshment ókilderine álemniń búginde ótpeli kezeńde turyp jatqany týraly oıdy jetkizgisi kelgen sııaqty. Bul ózgerister eń aldymen qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselelerimen tikeleı baılanysty. Osy maǵynada Azııa kontınentiniń bir bóligin quraıtyn Qazaqstan jáne Ortalyq Azııanyń búkil óńiri bul úrdisten tys qalmaıtyny anyq. Onyń ústine bul bizdiń elge jáne bizdiń óńirge tikeleı qatysty», - dedi M. Laýmýlın.
Sarapshynyń aıtýynsha, Ortalyq Azııada túbegeıli geosaıası qozǵalystar bolyp jatyr. Sonyń nátıjesinde Qytaı, Eýropa, Iran, Reseı, Ońtústik Azııa jáne AQSh jańa rólge ıe bolyp, olarmen jańa qarym-qatynas ornatýǵa týra keledi. Bul ózgerister óńirdiń Eýropa men AQSh-tan Azııaǵa qaraı geosaıası qaıta baǵdarlanýyna alyp keledi.
«2025 jylǵa qaraı bul úrdis ózin tolyqtaı kórsetedi. Birqatar sarapshylardyń pikirinshe, óńirde odaqtar men alıanstarǵa qatysý arqyly emes, dál ekijaqty formatta sheshilýi qajet máseleler jetkilikti. Kórshilerimizdiń róli týraly pikir bildire otyryp, Q.Toqaev Reseı men Qytaıdyń Ortalyq Azııadaǵy yntymaqtastyǵy úshin eki taraptyń da kóp jaǵdaıda strategııalyq jáne geosaıası múddeleriniń sáıkes kelýiniń jáne úılesimdi kelisiminiń bolýy mańyzdy ekenin atap kórsetti. Qazaqstan óz egemendiginiń 30 jylǵa jýyq uzaq jolyn júrip ótti. Memleket basshylyǵy áserli ekonomıkalyq damýdy, turaqtylyqty, nyǵaıǵan egemendikti jáne «Qazaqstan» brendiniń halyqaralyq arenadaǵy bedelin maqtan ete alady. 2025 jyldan ári qaraı kóz júgirtsek, Tuńǵysh Prezıdent N.Nazarbaevtyń jetekshiligimen Qazaqstan basshylyǵy memleketti álemdegi damyǵan elderdiń birine aınaldyrý boıynsha órshil tujyrymdamany qalyptastyrdy. Qazaqstan Reseı, Qytaı jáne Orta Azııa arasynda strategııalyq mańyzdy pozıtsııada turǵandyqtan, geografııasymen jáne geosaıasatymen uzaqqa baratyn damý strategııasyn daıyndaýǵa májbúr boldy. Ekonomıkalyq damý salasynda uzaq merzimdi ekonomıkalyq damý Qazaqstannyń ekonomıkalyq qurylymyn jáne basqarý júıesin transformatsılaýdy talap etetinin boljaýǵa bolady. Teorııalyq jaǵynan qaraǵanda eger Batys ózi úshin asa shyǵynsyz Ortalyq Azııaǵa qatysty tipten beıtarap ustanymdy tańdaı alsa, Reseı men Qytaı aıqyn áskerı-strategııalyq sebepterge baılanysty bundaı qadamǵa bara almaıtyny aıqyn», - dedi ol.
Q.Toqaev Memleket basshysy retindegi óz prezıdenttiginiń bastalǵanyna týra bir jyldan keıin mańyzdy problema – jappaı (pandemııa) indettiń taralýy qaýpine tap boldy. El basshysy retinde 2020 jylǵy 12 naýryzda Prezıdent birqatar memlekettik organ basshylarymen keńes ótkizdi, onda Qazaqstan azamattarynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselesin kóterip, tapsyrmalar berdi.
«Memleket basshysy Úkimetke jáne basqa memlekettik organdarǵa el azamattarynyń densaýlyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan koronavırýstyń taralýyna jol bermeý boıynsha bergen tapsyrmalary oryndy ári ýaqtyly boldy. Іndetpen kúreste Qazaqstannyń Azııa elderimen, eń aldymen – koronavırýs shyqqan el dep esepteletin QHR-men qatynasy mańyzdy bolyp tabylady. Sondyqtan Memleket basshysy 24 naýryzda QHR Tóraǵasy Sı Tszınpınmen telefon arqyly sóılesip, koronavırýs pandemııasynyń taralýyn aýyzdyqtaý jónindegi Qytaı basshylyǵynyń batyl ári júıeli is-qımyldaryn joǵary baǵalady. Qazaqstan kóshbasshysy Qytaı medıtsınasynyń zor áleýeti men dárigerleriniń joǵary kásibıligine búkil álemniń tánti bolǵanyn atap kórsetti», - dedi M. Laýmýlın.
Q.Toqaev Qazaqstannyń strategııalyq seriktestik baǵytyn odan ári nyǵaıta berýge nıetti ekenin jetkizdi. Onyń pikirinshe, osy oraıda byltyr qyrkúıekte Beıjińde qol qoıylǵan Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy uzaq merzimdi jáne jan-jaqty strategııalyq seriktestik týraly deklaratsııanyń máni zor. Prezıdent eki eldiń BUU-daǵy, Shanhaı yntymaqtastyq uıymyndaǵy, Azııadaǵy Ózara Yqpaldastyq jáne Senim sharalary jónindegi Keńestegi tabysty yntymaqtastyǵyn oń baǵalap, «Bir beldeý - bir jol» jobasy aıasynda Uly Jibek joly tujyrymdamasyn odan ári iske asyrýdyń mańyzy zor ekenin atap ótti.
QHR tóraǵasy Qazaqstan Prezıdentiniń tótenshe jaǵdaı kezindegi kóshbasshylyq qasıetin joǵary baǵalap, onyń batyl ári der kezinde qabyldanǵan sharalaryna toqtaldy. Onyń pikirinshe, Qytaı men Qazaqstan barlyq saladardaǵy, ásirese qarjy, ındýstrııalyq jáne tsıfrlyq tehnologııalar sııaqty mańyzdy baǵyttardaǵy yntymaqtastyqty arttyra alady.
Pandemııamen kúrestegi Qazaqstannyń kúsh-jigerin halyqaralyq sharalarmen úılestirý aıasynda Memleket basshysy birqatar sheteldik derjavalardyń kóshbasshylarymen jáne halyqaralyq uıymdar ókilderimen telefon arqyly sóılesti. Sóıtip, 18 naýryzda Ózbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzıeevpen sóılesti. Prezıdentter joǵary deńgeıde yqpaldastyq ornatý jáne eki el Úkimetteriniń jumystaryn úılestirý jaıynda kelisti. 2020 jylǵy 19 naýryzda Qyrǵyzstan Prezıdenti S.Jeenbekovpen telefon arqyly sóılesip, koronavırýstyń taralýyna qarsy kúreste ózara is-qımyl máselelerin talqylady.
2020 jylǵy 20 naýryzda QR basshysy Reseı Prezıdenti Vladımır Pýtınmen telefon arqyly sóılesip, shekaralas elderdegi koronavırýstyń taralýyna tosqaýyl qoıý jónindegi is-qımyldarǵa qatysty máselelerdi talqylady. 27 naýryzda QR basshysy taǵy da Qyrǵyz Respýblıkasynyń Prezıdenti S.Jeenbekovpen telefon arqyly sóılesip, koronavırýs indetiniń taralý jaǵdaıynda saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqtyń joǵary qarqynyn saqtaýǵa baǵyttalǵan sharalardy talqylady.
«Búkil álemdi jaýlaǵan jáne bir ýaqytta densaýlyq saqtaý salasyna da , álemdik ekonomıkaǵa jáne óńirlik qaýipsizdikke de (sonyń ishinde NATO, ShYU, EQYU jáne AÓSShK) qatysty epıdemıologııalyq daǵdarys buryn-sońdy bolmaǵan. Álem elderi ózara táýeldiliktiń jáne jahandanýdyń mundaı joǵary deńgeıine jetpese, indet barlyq álemge taralmas edi. Qazaqstannyń Azııadaǵy orny men rólin, AÓSShK, ShYU, EAEO, Bir beldeý, bir jol, IYU jáne basqalary tárizdi azııalyq, eýrazııalyq qurylymdarda jáne uıymdardaǵy Nur-Sultannyń qatysýyn túsinbeı, QR syrtqy saıasatynyń qazirgi kúrdeli damýy kezeńinde azııalyq vektordy túsiný múmkin emes. AQSh pen QHR arasynda ulǵaıyp otyrǵan teketires jáne Qytaı bastamashylyq jasaǵan «Bir beldeý, bir jol» aýqymdy geosaıası jáne geoekonomıkalyq jobasyn iske asyrý keleshegi Azııada (al keńirek - Eýrazııada) oryn alyp jatqan ortaq úderister bolyp sanalady. Ótken kezeńde Taıaý jáne Orta Shyǵys, Ońtústik Azııa, Azııa-Tynyq muhıt aımaǵy, Ońtústik-Shyǵys Azııa jáne Soltústik-Shyǵys Azııa tárizdi problemalyq óńirlerdegi, arab-ızraıldik qaqtyǵys, DAISh, Sırııa, ırandyq atom baǵdarlamasy, Aýǵanstan, úndi-pákistan teketiresi tárizdi problemalyq núktelerdegi jaǵdaı aıtarlyqtaı ózgerdi. Japonııa, QHR, Úndistan, Reseı, Túrkııa jáne basqa kóptegen azııalyq jáne eýrazııalyq memleketterde qaýipsizdik salasyndaǵy áskerı saıasat pen strategııa ózgeriske ushyrady», - deıdi sarapshy.
Onyń aıtýynsha, AQSh ta azııalyq qaýipsizdik júıesiniń mańyzdy «bóligi» bolyp tabylady. Aýǵanstan men Irakta áskerı áreketterdi týdyrǵan basty tarap bola otyryp, Amerıkanyń azııalyq óńirde biraz áskerı odaqtastary bar. Sondaı-aq, AQSh Koreı túbegi aınalasyndaǵy jaǵdaıdy retteýge qatysady, onyń ústine Vashıngton Taıvan buǵazy máselesi jáne Ońtústik-Qytaı teńizi araldarynyń aınalasyndaǵy janjaldarǵa beı-jaı qaramaıdy.
«Aq úıge D.Tramptyń ákimshiligi kelgennen keıin qytaı-amerıkalyq qatynastar aıtarlyqtaı ýshyǵyp ketti. Bul saýda-ekonomıkalyq salada ǵana emes, Qytaıdyń Ońtústik-Qytaı teńiziniń daýly araldaryn ıgerýi saldarynan áskerı-strategııalyq salada da oryn alyp otyr. Sondaı-aq qytaı-japondyq qatynastar da nasharlap ketti. Koreı túbegin Beıjińniń bastamasymen ıadrolyq qarýsyzdandyrý problemasy tolyqtaı sheshimin tapqan joq, ony Vashıngton Phenıanmen kelissózder úderisinen shyn máninde yǵystyryp jiberdi. Odan bólek, Vetnammen qatynasta shıelenis saqtalyp otyr, olar Úndistanmen birge AQSh-tyń strategııalyq orbıtasyna tartylyp jatyr. Úndistan túbeginde Úndistan men Pákistan arasyndaǵy áskerı teketires údep otyr. Beıjińge azshylyq ulttardyń quqyqtary jelisimen qysymdy údete otyryp, Shyńjań Uıǵyr avtonomııalyq ólkesindegi jaǵdaıdy turaqsyzdandyrý talpynysy jalǵasýda. Qytaıdy Aýǵanstannan jáne (Reseımen birge) Ortalyq Azııadan yǵystyrý boıynsha Batystyń jelisi baıqalady. DAISh belsendiligin Taıaý Shyǵys óńirinen Orta Shyǵysqa (Aýǵanstan, Iran, Ortalyq Azııa) kóshirý josparlary aıqyndalýda», - dedi Murat Laýmýlın.
Sarapshy áldebir geosaıası kúshterdiń Qytaıdyń «Bir beldeý, Bir jol» orasan zor tujyrymdamasyn iske asyrýdy boldyrmaýǵa múddeli ekenin aıtty. Osy faktorlardyń barlyǵy qalyptasyp kele jatqan azııalyq qaýipsizdik júıesine qater tóndiredi jáne AÓSShK, ShYU tárizdi óńirlik uıymdardyń odan ári qyzmet etýin mánsizdendirip jiberedi.
«Qytaı Batys tárizdi óz sebepterine baılanysty Ortalyq Azııany oqshaýlanǵan óńir retinde emes, Aýǵanstan jáne Pákistanmen birge óziniń «batys qaqpasy» tárizdi bóligi retinde jáne kóp úmit kúttiretin ekonomıkalyq dálizi retinde qaraıdy. Sońǵy jyldary ǵalamdyq teketirestiń ortalyǵy Azııa-Tynyq muhıty elderine qaraı aýysqany aıqyn bolyp otyr. Amerıka-Qytaı básekelestigi bul teketirestiń osine aınaldy, munda Japonııa, Ońtústik Koreıa, Taıvan, Gonkong, Avstralııa, Fılıppın, Vetnam, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderi jáne Ońtústik Shyǵys Azııa elderi qaýymdastyǵy, Úndistandy tartýda. AQSh-tyń QHR-ǵa júrgizip otyrǵan ashyq saýda-ekonomıkalyq soǵysymen qatar áskerı-muhıttyq teketires bólshekteri baıqalýda (súńgýir flot qurylysyn kúsheıý jáne basqalary). B.Obamanyń ekinshi merziminde jarııalanǵan «Azııaǵa betburysy» D.Tramp ákimshiliginiń «erkin jáne ashyq» Úndi-Tynyq muhıty óńiriniń mańyzdylyǵy týraly rıtorıkasyna aýysty. Ortalyq Azııa geografııalyq jáne geosaıası turǵysynan qaraǵanda strategııalyq, transporttyq jáne ekonomıkalyq sıpattaǵy iri kontınentaldyq jobalardyń barlyǵyn derlik iske asyrýdyń ózegi bolyp otyr. Demek, AÓSShK-niń odan ári taǵdyry uly jáne orta oıynshylar men halyqaralyq uıymdar - Reseı, QHR, Úndistan, Iran, Túrkııa, Qazaqstan jáne basqalardyń erkine, kúsh-jigerine jáne yqpalyna táýeldi bolady», - dedi spıker.
Sonymen birge, sarapshy Qazaqstannyń aldaǵy AÓSShK-degi tóraǵalyǵyn eskere otyryp, jaqyn ýaqytta Keńesti qaıta retke keltirýge keńes berdi. Osy kúrdeli protsestegi sheshýshi ról elimizdiń prezıdenti Q.Toqaevqa tıesili bolmaq.
«Qazaqstan kózdep otyrǵan AÓSShK-niń Azııadaǵy qaýipsizdik jáne damý jónindegi uıymǵa transformatsııalanýy Keńes formatynyń keńeıýin jáne jańa mindetterdi sheshýge betburysty bildiredi. Ol úshin EQYU-ǵa uqsas yntymaqtastyqty barlyq bes ólshemde de keńeıtý ǵana emes, eń aldymen, áskerı-saıası saladaǵy qyzmetti edáýir jandandyrý kútip tur. Qazirgi ýaqytta AÓSShK-niń ózekti mindeti syndarly dıplomatııa men janjaldardy boldyrmaý tárizdi yntymaqtastyqtyń sapaly jańa deńgeıine aýysý bolyp otyr. Qazaqstan bastamashy el retinde osy máseleni AÓSShK-niń qatysýshylyry arasynda talqylaýdy jandandyrýy tıis. Bul mindet qazaqstandyq syrtqy saıasattyń basym baǵyttarynyń birine aınalýy tıis. AÓSShK-ni transformatsııalaý boıynsha qazaqstandyq bastamany birtindep damytý tutas eýrazııalyq keńistiktegi beıbitshilik pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý úshin mańyzdy maǵynaǵa ıe. Ony iske asyrý birinshi kezeńde Azııa men Eýropadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etý úderisterin sáıkestendirýge, al keıinnen – birtutas Eýrazııalyq qaýipsizdik júıesin qurýǵa septigin tıgizýi múmkin», - dedi M. Laýmýlın.
Onyń aıtýynsha, Azııadaǵy geosaıası jaǵdaıdyń joǵary serpini jáne turaqsyzdyǵy Qazaqstannan qaýipsizdiktiń jalpyeýrazııalyq júıesin qalyptastyrý múddesinde AÓSShK, ózge halyqaralyq uıymdar jáne óńirlik birlestikter aıasyndaǵy óz seriktesterimen kóp deńgeıli jumysty talap etedi. Azııaǵa jáne álemge jańa kóshbasshy emes, ashyq, teń jáne bólinbeıtin qaýipsizdiktiń qaǵıdattaryna negizdelgen halyqaralyq qarym-qatynastyń bloktan tys jańa arhıtektýrasy kerek. Al osyndaı uıymnyń róline AÓSShK tolyqtaı úmittene alady.
«Osylaısha, qazirgi tarıhı syn saǵat sátinde jáne ulttyq aýqymdaǵy qaterdiń aldynda Q.Toqaev Qazaqstanǵa basshylyq jasap otyr, ol bizdiń elimizdiń aldynda turǵan qaýip-qaterdiń deńgeıine tolyqtaı sáıkes keletin saıasatker. Osy jaǵdaıda ol tereń adamgershilik qasıetterin tanyta bilgen tarıhı sátke laıyqty jaýapkershiligi mol jáne durys oılaıtyn memlekettik qaıratker jáne tulǵa retindegi óziniń shynaıy sapalaryn kórsete aldy», - dedi Murat Laýmýlın.
