Kaspııdiń tartylýy aınalasyndaǵy elderdiń ekonomıkasy men logıstıkaǵa qalaı áser etedi
ASTANA. KAZINFORM — Eýropa men Azııa arasyndaǵy tranzıtti qamtamasyz etýde Ortalyq Azııa men Kavkaz arqyly ótetin Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty, ıaǵnı «Orta dáliz» erekshe mańyzǵa ıe. Osyǵan oraı Kaspıı teńiziniń tartyla bastaýy búginde tek ekologııalyq qana emes, sonymen qatar ekonomıkalyq problemaǵa aınalyp otyr. Teńiz deńgeıiniń tómendeýi jaǵalaýdaǵy óńirlerdiń, sonyń ishinde Mańǵystaý oblysynyń turmysyna da áser etip jatyr.
Sarapshylar men teńiz jaǵasynda turatyndardyń aıtýynsha, Kaspıı teńiziniń deńgeıi tómendep keledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Ekologııa jáne tabıǵı resýrstar mınıstrliginiń málimetinshe, júz jyldan astam ýaqyt boıy júrgizilgen baqylaý barysynda teńiz deńgeıi birneshe ret ózgergenimen, sońǵy onjyldyqta onyń turaqty túrde tómendeý úrdisi baıqalady.
1990 jyldardyń ortasynda teńiz deńgeıi kúrt kóterilip, sodan keıin tartylý kezeńi bastaldy. Tek 2006–2024 jyldar aralyǵynda Kaspıı deńgeıi eki metrden astam tómendedi. 2025 jyldyń alǵashqy jartysynda Qazaqstan sektoryndaǵy ortasha deńgeı mınýs 29,3 metr boldy, al eń tómengi kórsetkishter Kaspııdiń shyǵys bóliginde tirkeldi. Al Soltústik jáne Orta Kaspııde sońǵy bes jylda teńiz deńgeıi shamamen bir metrge tómendegen.
Kaspıı nege tartylyp jatyr?
Ekologııa mınıstrliginiń túsindirýinshe, Kaspıı teńizi deńgeıiniń aýytqýy eń aldymen sý balansyna — teńizge qansha sý quıylyp, qanshasy joǵalatynyna baılanysty. Oǵan klımattyń ózgerýi de, adamnyń aralasýy da áser etedi.
— Teńizdiń tartylýyn NCOC kompanııasy men onyń merdigerleri D aralǵa júk jetkizý men keri tasymaldaýdy, sondaı-aq keme qatynasyn qamtamasyz etý maqsatynda júrgizgen túbin tereńdetý jumystary da jedeldete tústi. Búginde foto jáne beınematerıaldardan sýdyń jaǵalaýdan qanshalyqty alystap ketkeni anyq kórinedi. Kaspıı teńiziniń soltústik bóligi óte joǵary qarqynmen taıyzdanyp barady, — deıdi Tájirıbeshil ekologtar qaýymdastyǵynyń basqarma tóraǵasy Laýra Malıkova.
Ekologııa mınıstrliginiń málimetinshe, sońǵy onjyldyqtarda Kaspıı deńgeıiniń tómendeýiniń basty sebebi — klımattyń ózgerýi. Kaspıı mańyndaǵy óńirlerde jaýyn-shashyn mólsheri azaıyp, al teńiz betinen býlaný, kerisinshe, kúsheıgen.
Geografııalyq ornalasýyna, ıaǵnı, muhıttardan shalǵaı jatýyna ári kúrt kontınenttik klımat jaǵdaıyna baılanysty Kaspıı óńiri jahandyq jylynýǵa asa sezimtal.
1976–2024 jyldar aralyǵyndaǵy baqylaýlar boıynsha, Jer sharynda temperatýra ár onjyldyqta orta eseppen 0,19 gradýsqa kóterilse, Qazaqstanda bul kórsetkish 0,36 gradýsqa, al Kaspıı teńizi aýmaǵynda birden 0,51 gradýsqa artqan. Osylaısha, Kaspıı búkil jer sharymen salystyrǵanda shamamen úsh ese jyldam jylyp jatyr, bul teńizdiń tartylýyn jedeldete túsken.
— Búgingi tańda ekonomıkalyq qyzmettiń barlyq túrin — munaı óndirýden bastap basqa salalarǵa deıin — ekologııalyq jáne tehnologııalyq talaptardy, sondaı-aq qaýipsizdik standarttaryn qatań saqtaı otyryp damytý asa mańyzdy. Kaspııge atústi nemese salǵyrt qaraýǵa bolmaıdy. Teńizdi aldaǵy ondaǵan jyl boıy ornyqty paıdalaný úshin, ekologııalyq apatqa jol bermeı jáne Aral teńiziniń kebin kımeý úshin osyny este ustaý qajet, — deıdi ekolog Laýra Malıkova.
Infraqurylym, týrızm jáne densaýlyq: teńizdiń tartylýy óńir ekonomıkasyna qalaı áser etedi
Kaspıı mańyndaǵy óńirlerdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy áli de bolsa kóp jaǵdaıda logıstıka men munaı óndirý salasyna táýeldi. Budan júıeli qaıshylyq týyndaıdy, máselen sharýashylyqty ulǵaıtý Kaspıı teńiziniń ekojúıesine túsetin júktemeni arttyryp, onyń taıyzdanýyn jedeldetse, sý deńgeıiniń tómendeýi óz kezeginde ekonomıkalyq shyǵynǵa ákelip, óńirge uzaq merzimdi qaýip tóndiredi.
Kazinform tilshisiniń saýalyna Mańǵystaý oblysy ákimdigi jaýap berip, Kaspıı teńiziniń tartylýynan munaı-gaz óndirý, keme qatynasy jáne jaǵalaýdaǵy ınfraqurylym salalaryna eń úlken ekonomıkalyq shyǵyn kelip jatqanyn habarlady.
Ákimdiktiń málimetinshe, sý deńgeıiniń tómendeýi teńizdegi ken oryndaryna qoljetimdilikti qıyndatady, jaǵalaýdaǵy ınfraqurylymnyń jumysyn kúrdelendiredi ári nysandarǵa qyzmet kórsetý, tasymaldaý shyǵyndaryn arttyrady. Sonymen birge keme qatynasynda da másele bar: kemelerdiń júk kótergishtigi tómendeıdi, baǵyttardy qaıta qaraýǵa týra keledi jáne farvaterler men port akvatorııalaryn únemi tereńdetý qajettiligi týyndaıdy.
Aqtaý teńiz portynyń málimetinshe, qazirgi jaǵdaıda kemeler portqa tolyq júktememen kire almaı otyr: tankerler — 3,1 myń tonnaǵa deıin, fıderlik kemeler — 0,3 myń tonnaǵa deıin, al astyq tasymaldaıtyn júk kemeleri — 1,2 myń tonnaǵa deıin ǵana júk tıeıdi. Budan bólek, tasymaldaýshylar astyq tıegen kemelerdi qaıta shvartovkaǵa qosymsha shyǵyn jumsaıdy — árbir keme úshin shamamen 1 mln teńge. Al túbin tazalaý jumystaryna jylyna shamamen 0,4 mlrd teńge qajet.
Kólik mınıstrliginiń málimetinshe, Quryq portynda túbin tereńdetý jumystary aıaqtalǵan. Munda kireberis kanaldyń tereńdigi 5,5 metrden 7–8 metrge deıin ulǵaıtyldy.
Qazirgi ýaqytta Aqtaý portyndaǵy akvatorııanyń ortasha tereńdigi — 4,5 metr, al qalypty keme qatynasy úshin 6,5–7 metr qajet. Osyǵan baılanysty kemelerge tek 75% deıin ǵana júk artylady. Aqtaý portynda túbin tereńdetý 2025 jyly bastaldy. Jumys aıaqtalǵannan keıin kemelerdiń 100% júktememen qatynaýyna múmkindik týmaq.
— Sonymen qatar, teńiz deńgeıiniń tómendeýine porttardy beıimdeý sharalary qolǵa alynady: aılaqtar konstrýktsııasyn jańǵyrtý, soqqyǵa qarsy jańa qurylǵylar ornatý, port ınfraqurylymyn damytý, sondaı-aq shógimi az kemeler salý kózdelip otyr. Kaspıı mańyndaǵy memleketterdiń tıisti memlekettik organdarymen port akvatorııalarynda túbin tereńdetý jumystaryn júrgizý máselesi boıynsha mınıstrlik turaqty túrde kelissózder júrgizip keledi, — dedi vedomstvo ókilderi.
Eleýli ekonomıkalyq shyǵyn týrızm men rekreatsııa salasynda da bar.
— Kaspıı teńiziniń tartylýy mańyndaǵy aýmaqtardyń týrıstik ınfraqurylymyna áserin tıgizip jatyr. Sý deńgeıiniń tómendeýi saldarynan jaǵalaý syzyǵy birtindep keıin sheginip, jaǵajaılar men demalys aımaqtarynyń aýmaǵy qysqara bastady. Bul týrıster aldynda óńirdiń vızýaldy jáne rekreatsııalyq tartymdylyǵyn tómendetedi, — deıdi oblys ákimdigi ókilderi.
Osylaısha, Kaspıı teńizi deńgeıiniń tómendeýi týrıstik nysandar jobalaryn qaıta qaraýǵa májbúrleıdi, ınfraqurylym men tehnıkalyq qyzmet kórsetý shyǵyndaryn arttyrady jáne týrıster aǵynynyń azaıýyna ákelýi múmkin. Mamandar shyǵyndardy barynsha azaıtý úshin turaqty monıtorıng pen ýaqtyly basqarýshylyq sheshimder qabyldaý qajet degen pikirde.
Mundaı jaǵdaıda jaǵalaýǵa jaqyn ornalasqan demalys bazalary, jaǵajaı aımaqtary men glempıngterdi qamtıtyn dástúrli jaǵalaýlyq týrızm formattary birtindep óz tartymdylyǵyn joǵalta bastaıdy.
— Týrızm salasynda tabıǵı ózgeristerge táýeldilik tómen, anaǵurlym ornyqty baǵyttarǵa betburys úrdisi baıqalady. Ekotýrızmdi, mádenı-tarıhı baǵyttardy, ekstremaldy jáne shól týrızmin damytýǵa, sondaı-aq týrıstik nysandardy jaǵalaý aımaǵynan alys aýmaqtarda ornalastyrýǵa erekshe nazar aýdaryla bastady, — deıdi Mańǵystaý oblysy ákimdiginde.
Kaspııdiń tartylýy halyq densaýlyǵyna da áser etip jatyr. Oblys ákimdiginiń málimetinshe, teńizdiń sýy tartylyp, keýip qalǵan túbinen quramynda munaı ónimderi men aýyr metaldardy qosa alǵanda — túrli lastaýshy zattar shańdy jáne tuzdy daýyl arqyly aınalaǵa taralyp jatyr. Munyń bári tynys alý joldary aýrýlarynyń kóbeıýine ákelip, densaýlyq saqtaý júıesine qosymsha salmaq túsiredi. Sonymen qatar, shańdy jáne tuzdy daýyldar teńiz sýynyń sapasyn da nasharlatady.
Eger Kaspıı teńizi odan ári tartyla berse, kanaldarǵa keletin sý kólemi azaıyp, bul Aqtaý qalasyn aýyzsýmen, jylýmen jáne elektr energııasymen qamtamasyz etýge aıtarlyqtaı áser etedi.
— Qazirgi ýaqytta Aqtaý qalasyn aýyzsýmen qamtamasyz etý úshin «MAEK» JShS balansyndaǵy JEO-1 jáne JEO-2 kanaldary paıdalanylady. Kaspıı teńiziniń tartylýyna baılanysty bul kanaldarǵa keletin sý kólemi azaıyp, soǵan sáıkes óndiriletin sý kólemi de tómendegen. Osyǵan oraı JEO-1 jáne JEO-2 kanaldaryn tereńdetý jáne uzartý boıynsha birneshe joba júzege asyrylyp jatyr, — dep málimdedi ákimdikte.
Óńirdiń ekojúıesi men balyq sharýashylyǵy da zardap shege bastady.Ekolog Laýra Malıkovanyń aıtýynsha, Atyraý oblysynda NCOC kompanııasy júrgizgen Kaspıı teńiziniń soltústik bóliginiń túbin tereńdetý jumystary qoǵamda keń rezonans týdyrǵan.
— Bul jumy balyqtar men ıtbalyqtardyń qorektik bazasyn buzyp, teńizdiń soltústik bóliginiń tartylýyn jedeldetti. Al Quryq pen Aqtaý porttaryndaǵy jumystar keme qatynasyn jáne ınfraqurylymnyń jumysyn qamtamasyz etý úshin qabyldanǵan májbúrli sharalar bolyp otyr, — dep atap ótti ekolog.
Óz kezeginde, Mańǵystaý oblysynyń ákimdigi balyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirý jáne damytý maqsatynda keshendi sharalar qabyldaǵan. Olardyń qatarynda teńiz tor-qapshyqtaryn iske qosý, balyq fermalaryn salý, kásipti zamanaýı kemelermen qoldaý jáne Kaspıı teńizin jyl saıyn shabaqtandyrý bar. Bul sharalar óńirdiń balyq sharýashylyǵyn damytýǵa jáne ekojúıege teris áserdi azaıtýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi tańda qandaı sharalar qabyldanyp jatyr?
QR Ekologııa mınıstrliginiń málimetinshe, Qazaqstan Kaspıı teńiziniń teńiz ortasyn qorǵaý jónindegi Tegeran konventsııasy aıasynda Kaspıı mańy memleketterimen belsendi túrde yntymaqtasyp keledi.
Qazaqstan osy konventsııaǵa qosymsha tórt hattamany ratıfıkatsııalady. Bul qujattar Kaspıı mańy elderine teńizdi birlesip qorǵaýǵa jáne ekologııalyq zalaldy barynsha azaıtýǵa múmkindik beredi:
*Aqtaý hattamasy — munaımen lastaný jaǵdaılarynda elderdiń daıyndyq, áreket etý jáne ózara yntymaqtastyǵy týraly;
*Máskeý hattamasy — qurlyqtaǵy jumys saldarynan jáne jerústi kózderinen bolatyn lastanýdan Kaspıı teńizin qorǵaý týraly;
*QOÁB jónindegi hattama — transshekaralyq kontekste iri jobalardyń qorshaǵan ortaǵa áserin baǵalaý týraly;
*Ashhabad hattamasy — bıologııalyq ártúrlilikti saqtaý týraly.
Qazirgi ýaqytta Kaspıı teńiziniń jaı-kúıine monıtorıng júrgizýge, baǵalaýǵa jáne aqparat almasýǵa arnalǵan jańa hattama jobasy kelisilý ústinde. Sonymen qatar, Kaspıı mańy elderiniń teńizge júrgiziletin baqylaý jumystaryn úılestirýge múmkindik beretin Qorshaǵan ortany monıtorıngteý baǵdarlamasy (QOMB) ázirlenip jatyr.
Tegeran konventsııasy aıasynda bes Kaspıı mańy memleketi «Kaspıı teńizi deńgeıiniń aýytqýy boıynsha 2025–2035 jyldarǵa arnalǵan is-qımyl josparyn» daıyndap jatyr. Bul qujat óńirlerge teńiz deńgeıindegi ózgeristerge der kezinde den qoıýǵa jáne tartylýdyń ekologııalyq ári áleýmettik-ekonomıkalyq saldaryn eskerýge múmkindik beredi.
Sonymen qatar, Kaspııdegi ekologııalyq máselelerdi birlesip sheshý jáne óńirlik yntymaqtastyqty nyǵaıtý maqsatynda 2026 jylǵy 22-24 sáýir aralyǵynda Astanada Óńirlik ekologııalyq sammıt ótedi. Sammıt aıasynda teńiz deńgeıiniń tómendeýine arnalǵan paneldik sessııa uıymdastyrylady.
Sondaı-aq, 2025 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap Kaspıı teńizi ǵylymı-zertteý ınstıtýty óz jumysyn bastaǵanyn atap ótken jón. Instıtýttyń negizgi mindeti — teńizdiń ekologııalyq jaǵdaıyn baqylaý, Qazaqstan sektorynda ǵylymı zertteýler júrgizý, tabıǵı resýrstardy saqtaý jáne qalpyna keltirý. Sonymen birge, ınstıtýt Kaspıı mańy elderiniń ǵylymı uıymdarymen yntymaqtastyqty damytýdy kózdeıdi.
Qazir qandaı sharalar qabyldaý qajet?
Laýra Malıkovanyń pikirinshe, Kaspıı teńiziniń tartylýyn boldyrmaýdyń eń tıimdi sheshimderiniń biri — Reseı tarapymen nátıjeli kelissózder júrgizý.
— Sońǵy onjyldyqtarda Reseı aýmaǵynda kóptegen sý qoımalary salyndy, sonyń ishinde Irıklın sý qoımasy bar, nátıjesinde sýdyń edáýir bóligi sol aýmaqta qalady. Sondyqtan Kaspıı teńiziniń soltústik bóligin qorektendiretin Jaıyq jáne ózge de ózender arqyly sý kólemin arttyrý máselesin kelisý asa mańyzdy, — dep atap ótti sarapshy.
Kaspıı teńizi jónindegi 2019 jylǵy aqpanda qol qoıylǵan konventsııa men ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń qurylýy da osy máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan. Alaıda ekologtyń pikirinshe, bul baǵyttaǵy jumystar baıaý júrip jatyr.
— Reseı tarapymen tıimdi kelissózder júrgizý naqty nátıje berýi múmkin, óıtkeni bizdiń elderimizdiń ekonomıkalary ózara tyǵyz baılanysty. Negizgi másele — mundaı kelissózderge kóbine sý resýrstaryn paıdalaný erekshelikterin jetik bilmeıtin saıasatkerlerdiń qatysýynda, — dep sózin túıindedi ekolog.