Kaspıı taıyzdanyp barady: NCOC-diń tereńdetý jobasy kópti alańdatyp otyr
ATYRAÝ. KAZINFORM — Qashaǵan ken ornyndaǵy óndiris nysandary ornalasqan aımaq taıyzdanyp barady. NCOC (North Caspian Operating Company N.V.) 2022 jyly qazylǵan navıgatsııalyq arnalardyń túbin shógindilerden tazartý kerek dep joba usynsa, qoǵam belsendileri máseleni sheshýdiń balama jolyn taýyp, iske kirisetin ýaqyt jetti deıdi.
NCOC kompanııasynyń «Qashaǵan ken orny nysandaryn ornalastyrý. Teńiz kesheni. Tereńdetý túbin jóndeý» jobasyn qoǵam nazaryna usynǵanyna biraz boldy. Ótken jyly birneshe kezdesý bolsa, jýyqta taǵy bir dóńgelek ústel ótti. Jıyn barysynda kompanııa júrgizgen zertteýdiń nátıjesin bólisti.
Olardyń málimetinshe, 2021 men 2024 jyldar aralaǵynda Kaspıı teńiziniń deńgeıi 20 santımetrge túsken. 2025 jylǵy kórsetkish 14 santımetrdi quraǵan. Al 2005 pen 2020 jyl aralyǵynda teńiz deńgeıi jyl saıyn 10-11 santımetrge tómendep otyrǵan.
Kaspııdyń búgingi deńgeıi Qashaǵan ken ornyndaǵy munaı óndirý protsesine áser etpeı qoımaıdy. Teńiz nysandary ornalasqan aımaqtyń taıyzdanýy Qashaǵan ken ornyndaǵy keme qatynasyn edáýir shekteıdi. Óıtkeni, ken ornyna qajetti zattar men jumysshylar 2022 jyly qazylǵan navıgatsııalyq joldar arqyly kemelermen jetkiziledi.
Endi NCOC osy jolǵa túp tereńdetý jumysyn júrgizbek nıette. Joba boıynsha sý túbin tereńdetý jumysyn NCOC araldaryna tikeleı ótetin uzyndyǵy 32 km alańda jáne alańdar arasyndaǵy uzyndyǵy 24 km bolatyn aýmaqta júrgizý josparlanyp otyr.
Jumys aýdany 29 sharshy shaqyrym alańǵa áser etedi. Bul — Soltústik Kaspıı aýdanynyń 0,036 paıyzy ǵana.
— 2024 jyldyń jeltoqsan aıynda jáne 2025 jyly Kaspıı teńiziniń deńgeıi jeldiń áserinen (jelshegerme-jelkóterme qubylysy) eki ret kúrt tómendedi. Bul jaǵdaılar óndiristik jáne personaldyq qaýipsizdikti qamtamasyz etýge keri áser etip, teńiz kesheniniń toqtap qalý qaýpin aıtarlyqtaı arttyrdy. 2026 jylǵa arnalǵan boljam boıynsha sý deńgeıiniń ortasha jyldyq tómendeýi 15 santımetrden asady. Tipti odan da kóp bolýy múmkin. Bul Kaspıı júıesi boıynsha shamamen mınýs 1,5 metr belgisine sáıkes keledi. Ortasha jyldyq laılaný kólemi 20 santımetrden jáne odan da kóp bolady dep boljanyp otyr. Bul teńizdegi navıgatsııalyq joldardyń eń kóp laılaný baıqalatyn ýchaskelerinde Kaspıı júıesi boıynsha mınýs 3,8 metr belgisine sáıkes keledi, — dedi NCOC kompanııasy logıstıkalyq resýrstarmen qamtamasyz etý tobynyń jetekshisi Marǵulan Demesinov.
Osy jobaǵa jaýaptylar navıgatsııalyq joldaǵy laı shógindilerdi tazalaý jumysyn bıyl bastap ketýimiz kerek dep otyr. Jumys josparlaǵan ýaqytta bastalmasa keme qatynasy qıyndap, óndiristik jospar oryndalmaýy yqtımal.
Mamandardyń sózinshe, túp tereńdetý barysynda 1 mln 51 myń tekshe metr laı shógindi shyǵarylyp, jumys ádisi frezerli jersnarıadtar arqyly qazyp alynady. Keıin olardy qalqymaly ótkizgish qubyr arqyly teńiz navıgatsııalyq joldarynan 500 metr qashyqtyqta ornalasqan qoldanystaǵy úıindilerge tókpek.
Al qoǵam belsendileri 2021 jyldan bastap kompanııa navıgatsııalyq joldardy tereńdetýdiń ornyna balamaly sheshim izdeımiz degenin, alaıda kúni búginde eshqandaı nátıje bolmaǵanyn alǵa tartyp otyr.
— Biz bul túp tereńdetý máselesin úshinshi ret qarastyryp otyrmyz. 2021 jyly NCOC budan bylaı mundaı jumystarǵa oralmaıtynyn aıtyp, balama nusqalardy izdeıtinine ýáde etti. Sol kezde 2022 jyly bir ret arnalardy qazýǵa ruqsat berdik. Alaıda kórip otyrǵanymyzdaı, másele áli sheshilgen joq, balama nusqalardy qarastyrýǵa kóshpedi. Sizderde bes nusqa qarastyrylǵan, onyń ishinde estakada, kópir nemese jol salý bar, biraq jobada olardy negizsiz joqqa shyǵaryp otyrsyzdar. Teńiz taıazdanyp barady, al boljamǵa sáıkes ol 2054 jylǵa deıin, keıbir boljam boıynsha 2070 jylǵa deıin taıazdana beredi. Bul — obektıvti shyndyq jáne oǵan túbin tereńdetý arqyly emes, júıeli ári naqty tásildermen jaýap berý qajet, — dep pikir bildirdi «Globýs» ekologııalyq-quqyqtyq bastama ortalyǵynyń jetekshisi Galına Chernova.
Atyraýdaǵy qoǵam belsendilerin alańdatyp otyrǵan taǵy bir másele — teńizdiń túbinde tirshilik etetin, kózge kórinetin iri organızmder toby men sýda qalqyp júretin ósimdik tektes mıkroskopııalyq organızmder jáne olarmen qorektenetin qarapaıymdylar, usaq shaıantárizdiler, keıbir jándikterdiń dernásilder.
— Al endi laılylyqqa, makrobentos pen zoobentosqa qatysty aıtsaq, biz bala emespiz, bárin túsinemiz. Teńiz sýyndaǵy fotosıntezge qatysatyn zooplankton men fıtoplankton sýdyń tazarýyna yqpal etedi, bul oıynshyq emes. Al makrobentos pen usaq organızmderdiń túrleri — Kaspıı teńizinde áli de jetkilikti deńgeıde ártúrli ári mańyzdy qorektik nan. Al sizder osy «nandy» 2–3 jylǵa joıasyzdar. Osy kezeńde joǵary deńgeıdegi organızmder, balyqtar, jalpy ıhtıofaýna nemen qorektenedi? Ózderińiz de 2–3 jyldan keıin ǵana qalpyna keledi dep aıtyp otyrsyzdar, — dedi Galına Chernova.
Osy taqyryptyń basy-qasynda júrgen Galına Chernova kompanııa tereńdetý jumysynyń sý astyndaǵy aǵzalarǵa áserin óte tereń zerttep, naqty negizdeme áli usynǵan joq dep otyr.
Jobanyń flora men faýnaǵa áserin, ıaǵnı jalpy ekologııaǵa áserin zerdelegen «Ekoekspert» uıymynyń jetekshi ınjener-ekology Svetlana Chývarkovanyń aıtýynsha, atmosferadaǵy lastanýdyń ekologııalyq sezimtal aımaqtardaǵy deńgeıi mınımaldy, maksımaldy radıýs — 3,5 shaqyrym. Birinshi nusqa boıynsha áser tómen baǵalandy, sebebi jumys qysqa merzimde, kemeler az aýmaqty paıdalanyp jáne az ǵana tehnıkamen júrgiziledi.
— Sý resýrstaryna áseri de az. Jumys kezinde jabdyqtaý úshin teńiz sýy jáne jetkizilgen tuşy sý qoldanylady. Teńiz sýy qozǵaltqyshtardy salqyndatý, tuşylandyrý men pýlpa jasaýǵa paıdalanylady. Óndiristik jáne turmystyq sý bólek rezervýarlarda jınalyp, arnaıy uıymdarǵa beriletin bolady. Makrozoobentos pen zooplankton da ýaqytsha áserge ushyraıdy, degenmen jumys aıaqtalǵannan keıin qalpyna keledi. Pentoz organızmderiniń áser aımaǵy nusqa boıynsha ártúrli: 15 sharshy shaqyrym, 22 nemese 6 sharshy shaqyrym. Pentoz organızmderi 2-3 jylda qalpyna keledi dep boljanyp otyr, — dedi Svetlana Chývarkova.
Sonymen qatar, ekolog osyǵan deıin júrgizilgen tereńdetý jumysy kezinde ıtbalyqtardyń sany jumys aımaǵynda azaıǵanyn, degenmen basqa ýchaskelerde kóbeıgenin aıtty. Navıgatsııalyq arnalar qazylǵannan keıin ıtbalyqtar qaıta oralǵan.
Jalpy bul jobaǵa táýelsiz sarapshylar da tartylǵan. Sonyń biri Reseı ǵylym akademııasynyń Shırshov atyndaǵy Okeanologııa ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Petr Zavıalov. Ol Germanııa men Nıderlandtaǵy áriptesteriniń pikirimen kelispeıtinin aıtty.
— Olar Soltústik Kaspııdiń joǵalyp ketý qaýpi baryn kóńilge tıetin sýretterimen jarııalaǵan. Olar ǵasyr sońyna qaraı deńgeı 18 metrge tómendeıdi dep boljap otyr. Meniń oıymsha bul boljam — qate. Kaspııdiń deńgeıi bizdiń nemese balalarymyzdyń ómirinde 18 metrge tómendemeıdi. 8 metrge de tómendemeıdi. Osy saladaǵy beldi uıymdardyń biri klımattyń ózgerýi jónindegi halyqaralyq sarapshylar paneliniń málimetinshe, teńiz deńgeıiniń tómendeýi 2040 jylǵa deıin jalǵasady. Jalpy tómendeý deńgeıi 1-2 metrdi quraýy yqtımal. Meniń oıymsha Kaspııdiń deńgeıi 2040 jylǵa deıin turaqtanýy múmkin. Tipti odan da erte bastalyp, teńiz deńgeıi kóterile bastalýy yqtımal degen pikirdemin. Bul neni bildiredi? Teńiz jolymen ınfraqurylym men ken oryndaryn qamtamasyz etý ádisi aldaǵy birneshe onjyldyqta mańyzyn joǵaltpaıdy. Ol úshin tereńdetý jáne jóndeý jumysy únemi júrgizilýi kerek, — dedi Petr Zavıalov.
Táýelsiz sarapshy balamaly sheshim retinde estakada salý taqyrybyn qoldamaıtynyn aıtty. Onyń sózinshe, estakada qurylysy ekologııalaǵa aıtarlyqtaı zııan keltiredi.
Aıta keteıik, bul taqyrypqa áli núkte qoıylǵan joq. Ekologııa kodeksiniń talaptaryna sáıkes 30 qańtar kúni qoǵamdyq tyńdaý ótedi.
Osyǵan deıin ekologııa salasynyń ardageri Orynbasar Toǵjanovpen Kaspııdiń taǵdyryna qatysty buryn jasaqtalǵan, biraq iske aspaı qalǵan iri jobany qaıta kóterý kerektigi jóninde suhbattasqan edik.
Sondaı-aq Jaıyq ózeniniń Kaspııge quıar jeriniń 3 shaqyrymy qaıta qazylatyn boldy.