Qasiretti jyldar máńgi jadymyzda
ASTANA. QazAqparat - Búgin - HH ǵasyrdyń basyndaǵy myńdaǵan otaýdyń shańyraǵyn ortasyna túsirip, adamdaryn qaıǵy men qasiretke bóktirgen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni.
Bul kún Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń 1997 jylǵy Jarlyǵymen bekitilgen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni retinde keńinen atalyp keledi. Sondyqtan da etnostyq jáne dinı tegi bólek totalıtarlyq júıeniń dıirmenine túsip, ózgeshe oılaǵany úshin kúnásiz sottalyp, týǵan jerlerinen aıaýsyz aıdalyp, GÝLAG túrmelerinde jazyqsyz kóz jumǵan mıllıondaǵan adamdy eske alý ári este saqtaý Táýelsiz Qazaq eliniń árbir azamaty úshin qasıetti paryz bolyp qala bermek.
Iá, «Halyq jaýlaryn» anyqtaý degen búrkememen synyqtan syltaý taýyp, adamdardy qýǵyn-súrginge ushyratqan qatal saıasattyń azabyn jazyqsyz japa shekkender ǵana emes, olardyń týǵan-týystary da tartty. Sonaý zulmat jyldary Qazaqstanda 103 myńnan astam adam qýǵyn-súrginge ushyrasa, sonyń 25 myńnan astamy atý jazasyna kesildi. Olardyń arasynda Á.Bókeıhanov, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, O.Jandosov, S.Seıfýllın, І.Jansúgirov, B.Maılın, M.Tynyshbaev, M.Jumabaev. S.Asfendııarov syndy qazaq zııalylary boldy.
Saıası qýǵyn-súrgin Qazaqstanda 1928 jyldyń ortasynan Alash qozǵalysy qatysqan qaıratkerlerdi tutqyndaýdan bastaldy. Olarǵa «býrjýazııashyl-ultshyl» degen aıyp taǵyldy. Olar ártúrli merzimge túrmege qamaldy, atý jazasyna kesildi, eriksiz jer aýdaryldy. Ult qaıratkerlerine negizinen KSRO-ny qulatý úshin jasyryn kontrrevolıýtsııalyq uıymdar qurdy degen zańsyz jala jabyldy. Sonymen qatar moldalar men dindarlardy «basqasha, bóten oılaıtyndar» dep aıyptady.
Jalpy, tarıhı derekterge qaraǵanda, 1921-1954 jyldary aralyǵynda KSRO-da «kontrrevolıýtsııalyq» nemese «antısovettik» degen jalamen 3 mıllıon 777 myń adam sottalǵan eken.
Aıta keterligi, dál osy kúni Qazaqstanda asharlyqta qaza tapqandardy da eske alý kúni retinde atalyp ótiledi. 1920 jyldyń sońynda jáne 1932-1933 jyldar aralyǵynda qasaqana uıymdastyrylǵan jasandy zaýaldan, ásirese Qazaq halqy qatty zardap shekkeni tarıhtan málim. Máselen, Qazaqstan basylymdarynyń birine suhbat bergen Turar Rysqulov pýblıtsıstıkasyn zertteýshi Meıramhan Saǵynqyzy: «Biz bul kúndi qaraly data dep atap ótip, ońaı aıta salǵanymyzben, onyń túbinde úlken qaıǵy-qasiret jatyr. Árbir qazaqtyń balasy osy qaıǵy-qasiretti umytpaýy kerek. Kezinde osy jyldarǵa qatysty baspasózdiń bir sypyrasyn zerttegen bolatynmyn. Sol kezde biraz nárselerge kózim jetti. Tarıhqa úńilip qaraıtyn bolsaq, asharshylyq qazaq dalasynda 1929 jyly birinshi ret bolyp, keıin 1932 jyly qaıtalanǵan. Birinshi asharshylyqta birneshe mıllıon halyq qyrylǵan bolsa, ekinshisinde odan da kóp halyq ashtyqtan kóz jumdy. Al qyrylǵannan qalǵandary jan saqtaý maqsatynda basqa elderge bosyp, tozyp ketti. Bunyń barlyǵy qazaq dalasyna jasalǵan qııanat bolatyn», - deıdi.
Tarıhı derekterge qaraǵanda, tek 1932-1933 jyldary eń kemi 1,5 mln. qazaq ashtyqtan ajal qushty. Degenmen bul derekterdi áli de tyńǵylyqty zertteý kerek. Óıtkeni, ol kezdegi esepterdi basshylar ózi paıdasyna oraı burmalap bergen. Al aman qalǵan qandastarymyzdyń taǵy da 200 myńy josyp, basqa memleketterge kóship ketti. Sol jyldary náýbetke sharpylmaǵan, ashtyq taýqymetin tartpaǵan qazaq qalǵan joq. Keıbir aýyldar túgelimen joq bolyp ketti. Munyń barlyǵy sol kezdegi keńestik bıliktiń totalıtarlyq saıasatynyń qoldan jasaǵan zulmaty edi.
Táýelsizdiktiń aq tańy atqannan keıin ádildik saltanat quryp, 146,5 myń kúnásiz jazǵyrylǵan otandasymyzdyń attary jazylǵan 14 «Aza kitaby» jaryqqa shyqty. Zańnamaǵa sáıkes, 340 myńnan astam zańsyz qýǵyn-súrginge ushyraǵan azamattar aqtaldy. Totalıtarızm qurbandary jerlengen jerlerde ondaǵan eskertkish belgiler ornatyldy.
