Qasym-Jomart Toqaevtyń Jambyl oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesýde sóılegen sózi
TARAZ. KAZINFORM — Aqorda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jambyl oblysynyń jurtshylyǵymen kezdesýde sóılegen sózin jarııalady.
Ardaqty aǵaıyn!
Qurmetti jambyldyqtar!
Eń aldymen, barshańyzdy kórgenime óte rızamyn. Men búgin Tarazǵa jumys saparymen arnaıy keldim. Jalpy, Jambyl oblysynyń ahýaly ákim Erbol Qarashókeevtiń baıandamasyna qaraǵanda jaman emes. Biraq oblystyń aldynda mańyzdy, ózekti maqsattar tur. Bul maqsattardy tolyǵymen oryndaý – ákimniń jáne búkil qyzmetshilerdiń eń negizgi mindeti. Oblystyń ekonomıkasyn kúsheıtý kerek. Oǵan qajetti jaǵdaı da, múmkindik te bar. Belsendi jumys bastaldy. Jumystyń qarqynyn báseńdetýge bolmaıdy.
Taraz – ultymyzdyń asqaq rýhy, baı mádenıeti, eldik muraty jáne erlik dástúri toǵysqan qala. Bul – ejelgi órkenıettiń izi qalǵan jer. Shejireli shahardyń jurtymyz úshin orny erekshe. Biz Tarazdyń eki myń jyldyq tarıhyn maqtan etemiz. Áýlıeata jerinde memlekettigimizdiń tuǵyryn nyǵaıtqan talaı tarıhı oqıǵalar boldy. Qazaq handyǵy osy aımaqta qurylǵan. Kóne qala toǵyz joldyń torabynda tur. Ejelgi Uly Jibek joly qart Qarataýdyń etegin basyp ótken. Áıgili kerýen joly jańa zamanda jańa qarqynmen damyp keledi. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» kólik dálizi Jambyl jeri arqyly ótip jatyr. Sonyń arqasynda aımaqtyń strategııalyq mańyzy artýda. Jambyl oblysy kún ótken saıyn órkendep keledi.
Men jańa ǵana birneshe nysandy aralap kórdim. Aımaqtyń damý josparymen tanystym. Jalpy, aýqymdy jumys istelip jatyr. Biraq jumysty belsendi túrde jalǵastyrý kerek. Bıyl oblysqa 600 mıllıard teńgege jýyq ınvestıtsııa tartyldy. 63 myńnan astam jańa jumys orny ashyldy. 280-nen asa eldi mekenge kógildir otyn jetkizildi. Úsh jyldyń ishinde 13 myńǵa jýyq oqýshyǵa arnalǵan 37 mektep salyndy. Sondaı-aq 41 densaýlyq saqtaý nysany ashyldy. Elýden astam sport jáne mádenıet ortalyǵy boı kóterdi. Basqa da kóptegen ıgi ister jasalyp jatyr. Elimiz qýatty bolýy úshin eń aldymen, aımaqtar qýatty bolýǵa tıis.
Jahandaǵy ahýaldy kórip otyrsyzdar. Zaman kúrdeli, bolashaq bulyńǵyr bolyp barady. Soǵan qaramastan, elimiz beıtarap ustanymmen baısaldy syrtqy saıasatyn júrgizip keledi. Bul Qazaqstannyń damýyna qolaıly jaǵdaı jasaýda. Elimizde túbegeıli jańǵyrtýlar júzege asyrylyp jatyr. Konstıtýtsııalyq reforma jasaldy. Jalpyhalyqtyq referendým arqyly Ata zańǵa asa mańyzdy túzetýler engizildi. Parlamenttiń quzyreti keńeıdi, Úkimettiń jaýapkershiligi kúsheıdi. Saıası partııalardyń róli arta tústi. Konstıtýtsııalyq Sot quryldy. Azamattarymyz strategııalyq mańyzy bar sheshimder qabyldaýǵa belsene aralasa bastady.
Bir sózben aıtsaq, Qazaqstanda buryn-sońdy bolmaǵan tyń ózgerister jasaldy. Eń bastysy, halyq reformanyń ıgiligin kórip jatyr, ózgeristiń áserin naqty sezinip otyr.
Barshańyzǵa málim, men bıylǵy Joldaýymda Parlamenttik reforma jasaýdy usyndym. Osyǵan baılanysty kóptegen usynys kelip jatyr. Biz onyń bárin muqııat zerdeleımiz. Bastamany halyq qoldasa, bir palataly kásibı Parlamentti jasaqtaımyz. Osyndaı qadam memleketimiz úshin paıdaly jáne tıimdi bolaryna kúmánim joq. Sonymen qatar qazir ekonomıkamyzda túbegeıli ózgerister jasalýda. Biz el ekonomıkasynyń damýyna qosymsha serpin berý úshin mańyzdy jobalardy qolǵa aldyq. Búginde sol jumystyń nátıjesin de kóre bastadyq. Sońǵy bes jylda ulttyq ekonomıka 15,8 paıyzǵa ósti. Bıylǵy ósim 6 paıyzdan asty. Bul – 2012 jyldan bergi eń joǵary kórsetkish. Jan basyna shaqqanda ishki jalpy ónim 47 paıyzǵa artty. Altyn-valıýta rezervi jáne Ulttyq qor aktıvteriniń kólemi rekordtyq mejege jetip, 125 mıllıard dollardan asty. Bıyl «Dostyq – Moıynty» temirjolynyń ekinshi jelisi merziminen buryn iske qosyldy. Bul – Táýelsizdik kezeńindegi eń iri temirjol qurylysy. Birneshe aıda osy jolmen qosymsha 6 mıllıon tonna júk tasymaldandy. Qazir «Moıynty – Qyzyljar» baǵytynda temirjol salynyp jatyr.
Qazaqstan – shyǵys pen batystyń arasyndaǵy altyn kópir. Biz bul múmkindikti utymdy paıdalanýymyz qajet.
Osy jyly 13 myń shaqyrym avtokólik joly salynyp, jóndelýde. Áýe qatynasyn damytý isine de basa mán berilip jatyr. Álemniń iri qalalarymen tikeleı qatynas ornatylyp jatyr, 36 jańa áýe reısi ashyldy. Osylaısha, Qazaqstan Eýrazııa qurlyǵyndaǵy tranzıt haby retinde qalyptasýy ábden múmkin. Bul – strategııalyq mańyzy bar maqsat.
Sondaı-aq ınternet elimizdegi azamattardyń 90 paıyzyna qoljetimdi boldy. Qazaqstan – Starlink jelisine ıe bolǵan Ortalyq Azııadaǵy alǵashqy memleket.
Elimiz qurylys salasynda zor tabysqa jetti. Bıyl 19 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı salyndy. Myńdaǵan otbasy baspanaly boldy. Kásipkerlerge barynsha jaǵdaı jasalýda.
Birinshi qańtardan bastap jańa Salyq kodeksi kúshine enedi. Salyq júıesi baqylaý-jazalaý tásilinen bıznes ókilderimen senimdi seriktestik ornatý tásiline kóshýi kerek. Bul – Úkimettiń aldynda turǵan mindet.
Oblystardaǵy iskerlik ahýaldy jaqsartý úshin «Іsker aımaq» baǵdarlamasy júzege asyrylady. Bul joba, eń aldymen, aýyldar men shaǵyn qalalarda kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan. Bıznesi myqty memlekettiń halqy baqýatty, qoǵamy turaqty bolady. Búginde shaǵyn jáne orta bıznestiń ekonomıkadaǵy úlesi 40 paıyzǵa jaqyndady. Kásipkerler 4,5 mıllıonǵa jýyq adamdy jumyspen qamtyp otyr. Bul – elimizdegi eńbekke jaramdy azamattardyń jartysyna jýyǵy degen sóz. Óndiris salasy tyń serpinge ıe boldy. Elimizde belgili sheteldik jáne otandyq kompanııalar oıdaǵydaı jumys istep jatyr, iri óndiris oryndary ashylýda. Bıyldyń ózinde 33 zaýyt iske qosyldy.
Aýyl sharýashylyǵyndaǵy jalpy ónim sońǵy on jylda 2,5 ese ósti. Dıqandarymyz eki jyl qatarynan rekordtyq deńgeıde mol astyq jınap, qambany toltyrdy. Memleket sharýalarǵa qarjylyq qoldaý kórsetýdiń ońtaıly joldaryn usynyp jatyr. Kóktemgi egis jáne kúzgi jıyn-terin jumystary úshin dıqandarǵa jeńildikpen nesıe beriletin boldy. Bıyl osy maqsatqa 1 trıllıon teńge qarjy bólindi. Bul – osydan bes jyl burynǵy jaǵdaımen salystyrǵanda 10 ese artyq kórsetkish. Degenmen Úkimet aýyl sharýashylyǵynyń tıimdiligi boıynsha belsendi túrde jumys isteýi kerek, qomaqty qarajatty sýbsıdııa retinde berý eń jaqsy tásil dep aıtýǵa bolmaıdy. Osy aımaqtaǵy kórshi elderde mundaı kómekti eshkim bermeıdi. Tegin degen uǵym múldem joq.
Biz órkenıetti el bolý úshin naqty sharalar qabyldap jatyrmyz. 2019 jyldan beri 1289 jańa mektep salyndy. Sonyń 130-dan astamy osy jyly boı kóterdi. Bilim berý salasyna bólinetin qarajat úsh ese kóbeıdi. Ǵylymǵa salynǵan ınvestıtsııa bes jylda 5 ese ósti. Qazaqstanda sheteldiń 33 ýnıversıtetiniń fılıaldary ashyldy. Jas ǵalymdarǵa baspana berilip jatyr.
Sondaı-aq ult saýlyǵyn jaqsartý úshin aýqymdy jumys atqaryldy. Azamattardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 75,4 jasqa jetti. Muny rekordtyq kórsetkish deýge bolady. «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» jobasy tabysty júzege asyrylyp jatyr. Sonyń aıasynda 646 ambýlatorııa jáne feldsherlik-akýsherlik pýnkt ashyldy. Buǵan qosa, 32 aýdandyq aýrýhana zaman talabyna saı kópbeıindi ortalyq aýrýhana retinde jańǵyrtylyp jatyr. Memleket erekshe kútimdi qajet etetin balalar máselesine aıryqsha mán beredi. Keshe men Astanadaǵy Inklıýzıvti sport ortalyǵynda boldym. Sondaı ortalyqtardy elimiz boıynsha basqa aımaqtarda salý qajet dep sanaımyn. Úkimetke ákimdermen birlesip, bul máseleni jan-jaqty pysyqtap, shuǵyl sharalar qabyldaýdy tapsyramyn. Shyn máninde, mundaı nysandardyń tek elordada ǵana bolǵany durys emes, árbir oblysta salý kerek. Bul ákimderdiń jumysyndaǵy olqylyq dep aıtýǵa bolady. Biz – áleýmettik memleketpiz. Sondyqtan áleýmettik mindettemelerdi oryndaý árdaıym elimizdiń aıryqsha nazarynda turatyn másele. Bıyl zeınetaqy jáne járdemaqy tóleýge 5,9 trıllıon teńge bólindi. Kelesi jyly bul kórsetkish taǵy 10 paıyzǵa ósedi.
Qazaqstan qaýipsiz el retinde qalyptasýda. Qoǵamda «Zań men tártip» qaǵıdaty ornyǵyp jatyr. Eki kún buryn AQSh Prezıdenti Donald Tramppen telefon arqyly áńgimelestim, ol da zań men tártip saıasatyn júzege asyrýda, qylmysqa, tártipsizdikke jol bermeımiz dedi. Osyndaı saıasattyń nátıjesinde sońǵy bes jylda elimizde asa aýyr qylmystar edáýir azaıdy. Turmystyq zorlyq-zombylyq oqıǵalary boıynsha kórsetkishter de tómendedi. Qoǵamda janashyrlyq pen qamqorlyqty, tazalyq pen jaýapkershilikti arqaý etken jańa mádenıet qalyptasyp keledi.
Osy oraıda, «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq aktsııasyn aıryqsha atap ótkim keledi. Bıyl elimizde 335,6 mıllıon aǵash egildi. Rasynda, osy biregeı joba halyqtyq sıpatqa ıe boldy, elimizdiń bolmysyn, sana-sezimin ózgertýge zor yqpal etti. Men ózim osy jalpyulttyq qozǵalysqa erekshe mán berip otyrmyn. Taza bolý degenimiz, bul – óte tereń, mańyzdy uǵym. Bul – eń aldymen, kóshelerimiz, úılerimiz, páterimiz taza bolýy kerek degen sóz. Nıetimiz de árqashan taza bolýy qajet. Keń dalamyzda jasyl jelek, aǵash kóp ósýi kerek. Túptep kelgende, tazalyq – ulttyq bolmysymyzdyń ajyramas bóligine aınalýy qajet. Jalpy, osy jyl Qazaqstan úshin naǵyz órleý jyly boldy dep aıtsaq, artyq bolmaıdy. Oqýshylarymyz túrli bilim dodasynan 1 myńnan astam medal aldy. Sportshylarymyz el mereıin ósirip, kók baıraǵymyzdy bıikte jelbiretti. Ónerli órenderimiz tól mádenıetimizdi tórge ozdyrdy. Jer júzi halqymyzdy rýhy bıik ári ozyq oıly ult retinde tanı bastady.
Qazaqstan kórshilermen jáne barlyq múddeles memlekettermen dáıekti túrde dostyq qarym-qatynas pen jan-jaqty yntymaqtastyq ornatyp keledi. Bizdiń maqsatymyz – aıqyn. Ol – eldiń egemendigin nyǵaıtý, Qazaqstannyń qaýipsizdigi men áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etetin mindetterdi sheshý. Árbir sammıt, joǵary deńgeıdegi ár kezdesý, bıznes-forým elimizdiń halyqaralyq bedelin arttyryp, ekonomıkalyq áleýetin kúsheıtedi.
Qazir búkil álemde ınvestıtsııa úshin qyzý báseke júrip jatyr. Bizge budan qalys qalýǵa bolýǵa bolmaıdy. Ortalyq Azııadaǵy jáne Kavkaz aımaǵyndaǵy ekonomıkasy eń iri el sanalamyz. Alaıda Úkimetke sapaly ósimdi qamtamasyz etý mindeti júkteldi. Úkimet pen Ulttyq bank ózara kelise otyryp, qazirgideı kúrdeli, tipti, erekshe jaǵdaıda akademııalyqtan jáne ásiresaqtyqtan ada, naqty sheshim qabyldaýy qajet.
Tek bıyldyń ózinde halyqaralyq kezdesýlerdiń nátıjesinde jalpy quny 70 mıllıard dollardan asatyn kommertsııalyq kelisimderge qol qoıyldy. Sonyń arqasynda elimizde zamanaýı kásiporyndar ashylyp, sapaly jumys oryndary qurylýda.
«Ortalyq Azııa plıýs» formatyna suranys artyp keledi. Bıyl aımaq elderi Eýropa Odaǵymen, Italııamen, Qytaımen, Reseımen, AQSh-pen jáne Japonııamen birlesken kelissózder júrgizdi.
Aımaqqa tartylǵan ınvestıtsııanyń 60 paıyzdan astamy Qazaqstanǵa tıesili. Investıtsııamen birge jańa tehnologııa, bilim keledi, birlesken ǵylymı-tehnıkalyq ortalyqtar men sheteldik joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary ashylady. Qazaqstan taýarlary men otandyq bızneske kez kelgen shekara ashyq. Sondyqtan barsha sheteldik seriktestermen ózara tıimdi yntymaqtastyq qurý – zaman talaby, tipti, ómirlik qajettilik.
Osylaısha, Qazaq eli jańǵyrýdyń jańa kezeńine qadam basyp keledi. Biz osy baǵyttan taımaı, áli de kóp jumys isteýimiz kerek.
Men úsh jyl ishinde Qazaqstan tsıfrlyq el bolý kerek degen maqsatty aıqyndadym. Jasandy ıntellekti men tsıfrlyq ekonomıka – damyǵan elderge tán basty úrdis. AQSh jáne Qytaı – bul saladaǵy eń ozyq elder. Qazaqstan da órkenıettiń dańǵyl jolynan shet qalmaýy kerek. Sondaı jaǵdaı bolsa, keler urpaq bizdi keshirmeıtini sózsiz. Ondaı qatelikke jol bermeımiz. Joldaýymda men osy taqyrypqa kóp zeıin qoıdym. Qazirgi tańda Úkimet belsendi jumysqa kiristi, biraz joba iske asyryldy, biraq aldymyzda aýqymdy jumys bar.
Aldaǵy jyl shyn máninde úlken betburys jyly bolady. Túbegeıli ózgeristerdiń jańa kezeńi bastalady. Bul týraly keıinirek jarııalap aıtamyn. Bárimizdiń maqsat-múddemiz – ortaq. Bul – Ádiletti, Qaýipsiz, Kúshti jáne Taza Qazaqstandy qurý. Eń bastysy, elimizdiń yntymaq-birligi myqty bolýy kerek. Memleket pen qoǵam birlesip, tyǵyz baılanysta jumys isteýi qajet. Bir el, bir halyq bolyp, jumyla bilsek, mindetti túrde maqsatymyzǵa jetemiz.
Qadirli qaýym!
Men búgin Tarazda jańadan ashylǵan áskerı mektep-ınternatqa bardym. Bul – ońtústik aımaqtarda ashylǵan osyndaı alǵashqy oqý orny. Men mektep-ınternatqa osy ólkeniń týmasy, áıgili batyrymyz Baýyrjan Momyshulynyń esimin berýdi usynamyn. Osyndaı Baýyrjan mektepteri barlyq aımaqta ashylýy kerek. Úkimet bul máseleni pysyqtaıdy. Biz jas urpaqqa sapaly bilim berip, olardy otanshyldyqqa tárbıeleýimiz qajet. Keshe Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 115 jyl toldy. Dańqty qolbasshynyń naǵyz erlik joly elimizben qatar, shetelderde óte tanymal. Halqymyz ony qaharman tulǵa retinde qurmet tutady. Biraq áıgili batyrǵa resmı túrde «Halyq qaharmany» ataǵy berilmegen. Oblys jurtshylyǵy, zııaly qaýym ókilderi, tipti, jastarymyz da osy máseleni kóterip júrgenin bilemiz. Tarıhı ádildikti qalpyna keltirýimiz kerek. Sondyqtan men Memleket basshysy retinde Baýyrjan Momyshulyna «Halyq qaharmany» ataǵyn berý týraly sheshim qabyldadym. Tıisti Jarlyqqa búgin qol qoıdym, bul qujat mindetti túrde jarııalanady. Batyrdyń esimi naǵyz otanshyldyq pen óshpes erliktiń sımvoly retinde árdaıym kópke úlgi-ónege bolýǵa tıis.
Baýkeńniń erligi jaı ańyz emes, bul – naqty qujattarmen dáleldengen, Uly Otan soǵysyna qatysqan batyrlar moıyndaǵan sózsiz erlik. Elge erligimen tanylǵan, eńbegi sińgen azamattaryn baǵalaı bilgen jurt eshqashan utylmaıdy.
Ózderińiz bilesizder, bıyl bir el bolyp «Jumysshy mamandyqtary jylyn» atap óttik. Jyl boıy eńbek adamdaryna aıryqsha qurmet kórsettik. Osy jaqsy dástúr aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady. Óz isine jaýapkershilikpen qarap, qyzmetin minsiz atqarǵan adam qashanda qadirli bolady. Men muny únemi aıtyp júrmin. Bul turǵydan alǵanda, Jambyl jurtynyń el damýyna qosqan úlesi mol, eńbegi eren ekeni belgili. Áýlıeata – naǵyz eńbekqor adamdardyń mekeni. Qazir ortamyzda jumysyn adal atqaryp, halqymyzǵa aıanbaı qyzmet etip júrgen azamattar otyr. Barshańyzǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.