QR Prezıdentiniń Parlament palatalarynyń birlesken otyrysynda sóılegen sóziniń tolyq mátini

Qymbatty otandastar!

Qadirli depýtattar jáne Úkimet músheleri!

Búgingi Parlamenttiń qos Palatasynyń birlesken otyrysynyń tarıhı mán-mańyzy aıryqsha dep aıtsaq, durys bolar. Bul dúıim halqymyz úshin de aıqyn nárse, aqıqat. Búgin biz memleketimizdiń zań shyǵarýshy organy – Parlamenttiń kezekti sessııasyn aıaqtap, Táýelsiz Qazaqstannyń damýyndaǵy tutas bir dáýirdi qorytyndylap otyrmyz. Osylaısha, tereńnen tamyr tartqan memlekettigimizdiń jańa kezeńine qadam basqaly turmyz.

Erteń Qazaqstan Respýblıkasynyń jańa Konstıtýtsııasy zańdy kúshine enedi. Ult zańymen qatar, memlekettik bılik júıesi de túbegeıli jańa sıpatqa ıe bolmaq. Qos palataly Parlamenttiń ornyna Quryltaı keledi. Jalpy, bul ózgeris Qazaqstanda tarıhı sabaqtastyq bar ekenin anyq kórsetedi.

Osydan otyz jyldan astam ýaqyt buryn elimizde tuńǵysh kásibı Parlament quryldy. Múlde jańa ınstıtýtsıonaldyq úlgige kóshken zań shyǵarýshy organ memlekettigimizdi nyǵaıtýǵa eleýli úles qosty, sondaı-aq elimizdiń quqyqtyq negizin qalyptastyrý jáne naryqtyq ekonomıkany ornyqtyrý isinde mańyzdy ról atqardy.

Qysqasha aıtsaq, otyz jyldyń ishinde 3,5 myńǵa jýyq asa qajetti zań qabyldandy. Al árbir onynshy zańǵa depýtattar ózderi bastamashy boldy. Zań shyǵarý júıesiniń qaınar bastaýynda búkil halqymyzǵa jáne halyqaralyq qaýymdastyqqa tanymal saıasatkerlerimiz, kórnekti memleket qaıratkerleri, belgili qoǵam qaıratkerleri turdy. Olardyń jemisti eńbegi Parlament tarıhynda óshpes iz qaldyrdy. Qajyrly qyzmet halqymyzdyń jadynda máńgi saqtalyp qalaryna kúmán joq.

Parlament árdaıym ýaqyt talabyna tez beıimdelip, qoǵam suranysyna laıyqty jaýap bere alatyn jasampaz qurylym boldy. Parlament – memleketimizdiń basty ókildi organy, qoǵamnyń túrli salasyndaǵy kásibı mamandardy bir maqsatqa toǵystyrdy. Elimizde saıası jáne zańnamalyq turǵydan sapasy joǵary parlamenttik mádenıet qalyptasty. Bul – Qazaqstandy damyǵan el retinde aıqyndaıtyn eń mańyzdy kórsetkishtiń biri. Túptep kelgende, Parlamenttiń árbir shaqyrylymy Qazaqstannyń alǵa qaraı nyq senimmen qadam basýyna zor serpin berdi, basqasha aıtsaq, ultymyzdyń evolıýtsııalyq órleý jolynyń jarqyn úlgisine aınaldy.

Men Parlamenttegi qaınaǵan eńbektiń, onda qabyldanǵan árbir zańnyń Táýelsiz elimizdiń keleshegi úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin jaqsy túsinemin. Osy tarıhı sátke oraı, ult múddesin bárinen bıik qoıyp, elge minsiz ári adal qyzmet etkeni úshin barlyq shaqyrylymdaǵy Májilis pen Senat depýtattaryna shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.

Ásirese, Parlamenttiń qazirgi quramyna, ıaǵnı sizderge alǵysym zor. Bul shaqyrylymdy Qazaqstannyń jańa tarıhyndaǵy eń myqty quramnyń biri dep senimmen aıtamyn. Sebebi sizder memleketimizdiń damýyndaǵy óte kúrdeli jáne sheshýshi kezeńde jumys istedińizder. Barshańyz el ómirinde bolyp jatqan aýqymdy ózgeristerdiń bastaýynda turdyńyzdar. Qanshalyqty qıyn bolsa da, túbegeıli ózgeristerdi júzege asyrý jolynda tabandy eńbek ettińizder. Syn saǵatta jaýapkershilikten jaltarmaı, memleketimiz úshin asa qajetti reformalardy júrgizýge uıytqy boldyńyzdar.

Tek keıingi úsh jyldyń ózinde 300-den astam óte mańyzdy zań qabyldandy. Olardyń qatarynda elimizdiń aldaǵy bıik belesteriniń senimdi arqaýy bolatyn, tarıhı máni zor konstıtýtsııalyq zańdar men kodekster bar. Biz birtutas ult bolyp memleketimizdi túbegeıli jańǵyrtý isin qolǵa aldyq. Ekonomıkadan bastap qoǵamdyq qundylyqtar júıesine deıin – el ómiriniń barlyq salasynda aýqymdy ózgerister jasaldy. Árıne, dáýirlik aýqymdaǵy mundaı reformalardyń bel ortasynda júrý – zor mártebe ári úlken jaýapkershilik.

Osy turǵydan alǵanda, sizder ózderińizge júktelgen mindetti abyroımen atqaryp shyqtyńyzdar. Ádiletti ári Qýatty Qazaqstandy qurý úshin qajyrly eńbek ettińizder. Sizderdiń tabandy, mardymdy eńbekterińiz elimizdiń jylnamasynda qalatynyna kúmán bolmaýy kerek. Degenmen ýaqyt bir orynda turmaıdy, zymyrap ótip jatyr. Kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerip jatqan qazirgi kezeńde shyn máninde jańashyl ári batyl qadamdar jasalýǵa tıis. Osy ózekti máseleni men buryn da birneshe ret aıtqam. Bul – zaman talaby.

Halyqaralyq ahýal ýaqyt ótken saıyn kúrdelenip, qubylyp, turaqsyzdyq beleń alǵanyn kórip, bilip otyrsyzdar. Bul jaǵdaı jahandyq ekonomıkaǵa orasan zardabyn tıgizip jatyr. Halyqaralyq valıýta qory men Birikken Ulttar Uıymynyń quzyrly agenttikteriniń boljamy boıynsha aldaǵy eki jylda álem qaýymdastyǵy, sonyń ishinde jekelegen memleketter ekonomıkalyq josparlaryn júzege asyrý kezinde edáýir qıyndyqqa tap bolýy múmkin.

Biraq eńseni túsirip, úreıge boı aldyrýǵa bolmaıdy. Úkimet eldiń ornyqty damýyn qamtamasyz etý úshin barynsha belsendi jáne shıraq jumys isteýge tıis. Inflıatsııany tejep, ony meılinshe tómen deńgeıge jetkizgen jón, sondaı-aq ekonomıkanyń qarqynyn tómendetpeı, kerisinshe, onyń kórsetkishterin ulǵaıtý qajet.

Bárińizge belgili, erteń memlekettik basqarý júıesin túbegeıli jańǵyrtý jumysy resmı túrde bastaý alady. Muny kezekti ákimshilik reforma dep túsinýge bolmaıdy. Sebebi, bul – elimiz úshin múlde jańa tarıhı kezeń bastalady, ıaǵnı maqsaty da, maǵynasy da múlde bólek, buryn-sońdy bolmaǵan ózgerister iske asady degen sóz. Basqasha aıtsaq, biz qazaq memlekettiginiń «ǵımaratyna» kúrdeli jóndeý júrgizýdi kózdep otyrmyz.

Biz el Táýelsizdiginiń myzǵymas tuǵyry men irgetasyn kózdiń qarashyǵyndaı saqtap, memlekettik basqarý júıesin jetildire túsýge mindettimiz. Bul – asa mańyzdy mindet. Oǵan memlekettik qyzmette, akademııalyq ınstıtýtta, ǵylymı jáne saıası zertteýler ortalyqtarynda, úkimettik emes sektorda, halyqaralyq uıymdarda qyzmet etetin, osy iske qatysy bar azamattardyń barlyǵy atsalysýy qajet.

Byltyrǵy Joldaýymda Qazaqstandy úsh jyldyń ishinde damyǵan tsıfrlyq memleketke aınaldyrý jóninde mindet qoıǵanymdy bilesizder. Elimizdiń keleshegi osy maqsatty qalaı iske asyratynymyzǵa baılanysty. Biz Qazaqstannyń Táýelsizdigi men Egemendigin senimdi túrde qorǵaý máselesin áli túbegeıli sheshken joqpyz. Muny eshqashan esten shyǵarmaıyq. «Jaý joq deme jar astynda» degen támsildi árqashan qaperde ustaǵan jón. Bizdiń basty muratymyz – halyqtyń ál-aýqatyn arttyryp, qaýipsizdigin qamtamasyz etý, azamattardyń turmys sapasyn jaqsartý. Bul kórsetkishterdi udaıy kóterip, osy úrdisti úzdiksiz jalǵastyra berýimiz qajet.

Sondyqtan bizdiń mundaı kezde qol qýsyryp otyrýǵa quqymyz joq. Aldymyzda turǵan asa aýqymdy ári kúrdeli mindetterdi tabysty júzege asyrý úshin tabandy, nátıjeli eńbek etýimiz kerek.

Osy tusta birlesip atqarǵan jumysty qorytyndylap, aldaǵy damý josparymyzdy aıqyndap alý qajet dep sanaımyn.

BІRІNShІ. Memlekettik bıliktiń jańa qurylymyn qalyptastyrý.

Álginde aıtyp ótkenimdeı, osy shaqyrylymdaǵy Parlament depýtattary zań shyǵarý isinde sapaly jumys atqarýymen este qalady. Depýtattar korpýsy óz qyzmetinde buryn-sońdy bolmaǵan nátıje kórsetti. Sizder Ádiletti Qazaqstannyń negizin qalaý úderisine, sondaı-aq Konstıtýtsııany ázirlep, qabyldaýǵa zor úles qostyńyzdar. Kez kelgen depýtat saıasatkerler men qoǵam qaıratkerleriniń kelesi býynyna, balalary men nemerelerine: «Men 2026 jyly qabyldanǵan Konstıtýtsııany daıyndaýǵa tikeleı qatysqanmyn» dep esh uıalmaı aıta alady.

Jalpy, depýtattyq korpýs parlamenttik reformany tolyq qoldady. Sol arqyly saıası jáne azamattyq jaýapkershilik tanytyp, ult múddesi bárinen bıik turatynyn búkil álemge pash etti. Osynda otyrǵan biraz depýtat Konstıtýtsııalyq komıssııa quramynda boldy. Sizder azamattarmen kezdesip, memleketimizdiń turpatyn ózgertetin, ekonomıkalyq áleýetin kúsheıtetin reformalardyń mán-mańyzyn jurtshylyqqa jan-jaqty túsindirip berdińizder.

Sizder jalpyhalyqtyq referendýmda Ata zańymyz qabyldanǵan soń memleketimizdiń quqyqtyq júıesin jedel ári sapaly jańartý jumysyn júrgizdińizder. Óte qysqa merzimde elimizdiń zańnamasyn jańa Konstıtýtsııa normalaryna saı ózgertý jumysyn atqardyńyzdar. Atap aıtqanda, Parlament 9 zań toptamasyn, sonyń ishinde 6 konstıtýtsııalyq zańdy shuǵyl ázirlep, qabyldady. Nátıjesinde memlekettik bıliktiń «Kúshti Prezıdent – yqpaldy Quryltaı – esep beretin Úkimet» degen bazalyq formýlasy tolyqqandy ınstıtýtsıonaldyq mánge ıe boldy.

Jańarǵan bılik tarmaqtarynyń teńgerimdi júıesinde Prezıdent Táýelsizdik pen memleket tutastyǵynyń sımvoly, Konstıtýtsııany jáne azamattardyń zańdy quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaýdyń kepili retinde burynǵydaı basty ról atqarady.

Qazaqstan prezıdenttik respýblıka bolyp qala beredi. Muny túsiný, eskerý óte mańyzdy. ıAǵnı Prezıdent – memlekettiń eń joǵary laýazymdy tulǵasy, Qarýly kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy, barlyq quqyq qorǵaý organdarynyń basshylaryn taǵaıyndaıdy, eldiń ishki jáne syrtqy saıasatynyń negizgi baǵyttaryn aıqyndaıdy, Qazaqstan atynan halyqaralyq arenada ókildik etedi.

Sonymen qatar jańǵyrtý jumystary parlamenttik júıeni odan ári transformatsııalaý tetikterin de qarastyrady. Quryltaıdyń aldynda barlyq bıýrokratııalyq rásim túrindegi kedergilerdi joıý, zań shyǵarý isiniń jedeldigi men sapasyn arttyrý, bilikti sarapshylardyń jáne konsýltanttardyń qyzmetin tıimdi uıymdastyrý mindeti tur.

Jappaı tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt dáýirinde Quryltaıǵa ulttyq zańnamany tez ózgerip jatqan tsıfrlyq matrıtsa jaǵdaıyna shuǵyl beıimdeý úshin qarqyndy jumys isteýge týra keledi. Bul – óte mańyzdy. Qazaqstannyń jahandyq básekege qanshalyqty daıyn ekeni osydan kórinedi.

Quryltaı tehnologııalyq progrestiń jetekshi faktory bolady dep úmittenemin.

Byltyr qazan aıynda ótken Parlamenttik reforma jónindegi jumys tobynyń alǵashqy otyrysynda men tolyqqandy e-Parlament júıesin engizý máselesin kótergen edim. Qazaqstan e-Government, ıaǵnı Elektrondyq úkimettiń damý deńgeıi boıynsha jahandyq reıtıngte álemdegi úzdik 25 eldiń qataryna kirdi. Endi Elektrondyq Parlamentti qalyptastyrýǵa jáne damytýǵa kóp kúsh-jiger jumsaýymyz qajet.

Jańadan saılanǵan depýtattar zań shyǵarý isinde boljamdy saraptamaǵa, Úlken derekqordy basqarý arqyly kez kelgen sheshimniń ekonomıkalyq saldary men áleýmettik táýekelderin modeldeýge basa mán berýi kerek. Mańyzdy zań jobalaryn sarapshylarmen jáne jaýapty qoǵam belsendilerimen birge talqylaǵan jón. Tsıfrlyq quraldardy paıdalaný qajet. Bul pikirtalasqa qatysýshylar sanyn kóbeıtip, máseleni naǵyz qoǵamdyq talqyǵa salýǵa múmkindik beredi.

Quryltaı jalpyulttyq deńgeıdegi ashyq dıalog alańy retinde qyzmet etip, qoǵamdy tolǵandyrǵan ózekti máselelerge der kezinde nazar aýdarýy qajet. Bul – azamattardyń dáıekti ótinishteri mindetti túrde eskerilip, naqty normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi qabyldaý arqyly memlekettik mekemelerge tıisti tapsyrmalar berilýi kerek degen sóz.

Shyn máninde, tıimdi jumys isteıtin qoǵamdyq ınstıtýttary bolsa ǵana, Ozyq jáne Ádiletti memleket qalyptasady. Sol sebepti, men jańa konstıtýtsııalyq organ – Qazaqstan Halyq Keńesin qurýdy usyndym. Qazaqstan Halyq Keńesi máslıhattardyń, qoǵamdyq keńesterdiń, sarapshylar alańy men azamattyq qoǵam uıymdary ókilderiniń basyn biriktiredi. Buryn Qazaqstan halqy assambleıasyna tıesili bolǵan qyzmettik mindetter endi Halyq Keńesine ótedi. Osylaısha, qurylym formaty ózgergenimen, jalpyulttyq birligimizdiń máni ishki saıasatymyzdyń mańyzdy baǵyty retinde saqtalady.

Halyq Keńesi – tarıhymyzda alǵash ret konstıtýtsııalyq deńgeıde qurylǵan dıalog alańy. Kópultty jáne áralýan Qazaqstanymyzdyń sımvoly. Buryn shashyrańqy bolǵan qurylymdar zań shyǵarý bastamasyn kóterý quqyǵyna ıe bolatyn Joǵary konsýltatıvtik organnyń aıasyna birigedi. Demek halyqtyń únine qulaq asý memlekettik saıasattyń ajyramas bóligine aınalady.

Elimizde júrgizilgen reformalardyń eń basty nátıjesi – azamattardyń mańyzdy memlekettik sheshimderdi qabyldaý úderisine qatysa alýy. Halyqtyń óz yqtııaryn tikeleı bildirý tetigi otyz jylǵa jýyq ýaqyt boıy qoldanylmaı keldi. Tek sońǵy jyldary ǵana saıası tájirıbemizge endi. 2022 jyldan beri el taǵdyryna áser etetin mańyzdy máseleler boıynsha úsh ret jalpyulttyq referendým ótti.

Bul oraıda meniń ustanymym burynǵydaı: eldegi ózgeristerdiń ıesi halyq bolýǵa tıis. Alaıda bılik naqty bastamalar kótere alady ári solaı bolýy kerek. Qazirdiń ózinde elimizde júzege asyrylǵan reformalar bılik ınstıtýttarynyń ornyqty tejemelik jáne teńgerim júıesin qalyptastardy, memlekettik basqarý sapasyn arttyrdy dep senimmen aıta alamyz. Al reformalardyń basty maqsaty – halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý, óńir turǵyndarynyń turmys sapasyn jaqsartý. Bul úshin Úkimet, zań shyǵarýshy organ, tutas qoǵam jumyla eńbek etýi qajet.

EKІNShІ másele. Qazaqstan ekonomıkasyn jańa úlgige kóshirý.

Bul – asa mańyzdy strategııalyq mindet. Oǵan jedel túrde qol jetkizý úshin jańa kózqaras, jańa ustanym qajet. Burynǵy jumys tásilderi men ádisteri tıimdi bolmaıtyny anyq. Buǵan deıin de aıttym: jahandaǵy jaǵdaı, jalpy halyqaralyq ahýal jyl ótken saıyn ýshyǵyp barady. Túrli qaqtyǵystar men syn-qaterler az emes. Biraq biz soǵan qaramastan, salıqaly saıasat júrgizip, nyq senimmen alǵa qadam basyp kelemiz. Biz bul saıasatty berik ustanýymyz qajet. Byltyr ekonomıkamyz 6,5 paıyzǵa ósti. Muny álem elderiniń damý qarqynymen salystyrǵanda joǵary kórsetkish deýge bolady.

Jalpy ishki ónim el tarıhynda alǵash ret 300 mıllıard dollardan asty. Onyń jan basyna shaqqandaǵy úlesi 15 myń dollardan asyp, 2019 jyldan beri bir jarym ese artty. Bul – Táýelsiz memleketter dostastyǵy elderi arasyndaǵy eń joǵary nátıjeniń biri.

Inflıatsııa baǵamy tómendedi: bıylǵy bes aıdyń qorytyndysy boıynsha onyń deńgeıi 10,4 paıyzǵa deıin tústi. Biraq bul kórsetkishti áli de tómendetý kerek. Qazaqstannyń qarjy júıesi turaqty. Ulttyq valıýtamyz da óz tuǵyrynda nyq tur, syrtqy qaýip-qaterlerden senimdi túrde qorǵalǵan dep aıtsaq, qate bolmaıdy.

Jalpy, Parlament Úkimetpen jáne Ulttyq bankpen birlesip, tıimdi jumys atqardy. Qazirgi tańdaǵy eń ózekti másele – Ulttyq banktiń negizgi paıyzdyq stavkasy. Bul máseleni paıymdap sheshý kerek. Ózderińiz qabyldaǵan Bıýdjet jáne Salyq kodeksterine sáıkes elimizdiń ekonomıkalyq júıesi tolyǵymen qaıta jańǵyrdy jáne memleket qarjysyn basqarýǵa qatysty ustanym túbegeıli ózgerdi. Osylaısha, Qazaqstan ekonomıkasynyń jańa kelbetine jol ashýǵa qajetti negiz qalyptasty.

Elimizde kólik, turmystyq tehnıkalar, júk vagondaryn, qurylys materıaldaryn jáne basqa da sapaly ónimder shyǵaratyn zamanaýı zaýyttar ashylyp jatyr. Tek 2023-2025 jyldardyń ishinde 540 ındýstrııalyq joba júzege asyryldy. Olardyń jalpy quny 3,7 trıllıon teńge boldy. Aldaǵy eki jylda taǵy 200-den astam óndiris orny iske qosylmaq. Osy maqsatqa shamamen 3 trıllıon teńge ınvestıtsııa tartylady. Bul – qazynaǵa túsetin salyq kólemi artady, óndiriske ozyq tehnologııalar engiziledi jáne eń bastysy, jańa jumys oryndary ashylady degen sóz. Іske qosylǵan jobalardyń arqasynda qazirdiń ózinde 50 myńǵa jýyq turaqty jumys orny paıda boldy. Qalǵan jobalar júzege asqan soń taǵy 20 myńnan astam adam jumyspen qamtylady.

Memleket otandyq kásipkerlerdi qoldaýǵa basa mán berýde. Osy maqsatqa qomaqty qarjy bólinip jatyr. Jalpy, Qazaqstandaǵy jumysqa jaramdy azamattardyń jartysyna jýyǵy tabysyn shaǵyn jáne orta bıznesten taýyp otyr. Sońǵy bes jylda osy sektorda eńbek etetin adam sany 4,5 mıllıonǵa jetti. Jalpy ishki ónimniń 40 paıyzdan astamy shaǵyn jáne orta bıznes salasyna tıesili. Muny rekordtyq kórsetkish dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Byltyr «Báıterek» holdıngi arqyly kásipkerlerge 8 trıllıon teńge kóleminde qoldaý kórsetildi.

Sonymen qatar elimizde túbegeıli jańa Qurylys jáne Sý kodeksteri qabyldandy. Strategııalyq mańyzy aıryqsha salalardy retke keltirý úshin qabyldanǵan qujattardyń mańyzy zor.

Byltyr Qazaqstanda 20 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı salyndy. Bul da – tarıhymyzdaǵy eń joǵary kórsetkish. Eń basty nátıje – myńdaǵan otbasy baspanaly boldy.

Biz qalalardy abattandyrýmen qatar, aýyldardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa basymdyq berip kelemiz. Bıyl shalǵaı eldi mekenderde turatyn jarty mıllıonnan astam adamdy aýyz sýmen qamtamasyz etýge múmkindik beretin 12 iri joba iske qosylady.

Memleket aýyl sharýashylyǵy taýarlaryn óndirýshilerge buryn-sońdy bolmaǵan aýqymda qoldaý kórsetip jatyr. Ótken jyly agroónerkásip salasyna jeńildetilgen nesıe berý úshin 1 trıllıon teńge qarjy tartyldy. Osylaısha, sharýalar alǵash ret jylyna 5 paıyzdyq mólshermen «uzaqmerzimdi» qarajat alý múmkindigine ıe boldy. Mundaı qadam aýyl sharýashylyǵy salasyn jańǵyrtýǵa yqpal etkeni sózsiz.

Osyndaı sharalardyń arqasynda agroónerkásip keshenine tıesili jalpy ónim quny shamamen 10 trıllıon teńgege jetti. Al eksport kólemi 1,3 ese artyp, 7 mıllıard dollar tabys tústi. Bul – sońǵy on jyldaǵy eń joǵary kórsetkish.

Ozyq tehnologııalar salasy da qarqyndy damyp keledi. Ásirese, otandyq farmatsevtıka baǵytynda biraz jetistikterimiz bar. Farmatsevtıka ındýstrııasyna senim deńgeıi boıynsha Qazaqstan Táýelsiz memleketter dostastyǵy elderi arasynda kósh bastap tur. Mundaı baǵany Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy berip otyr. Otandyq dári-dármek naryǵynyń kólemi 1 trıllıon teńgeden asty. Keıingi úsh jylda bul salaǵa tartylǵan sheteldik ınvestıtsııa kólemi úsh eseden astam ulǵaıdy. Alaıda, buǵan máz bolyp otyra berýge bolmaıdy, aldymyzda turǵan mindet az emes, qoıylǵan maqsattarǵa mindetti túrde jetýimiz kerek.

Men osyǵan deıin elimizde jańa ıvestıtsııalyq kezeń bastalatynyn aıtqan edim. Biz sol arqyly ekonomıkamyzdy ártaraptandyrýdy kózdep otyrmyz. Ártaraptandyrý, ıaǵnı, dıversıfıkatsııa degenimiz, bul – jaı ǵana uran nemese jaǵymdy sóz emes, bul – óte kúrdeli jáne jaýapty mindet, oǵan ústirt qaraýǵa bolmaıdy. Byltyr Qazaqstanǵa tartylǵan tikeleı shetel ınvestıtsııasynyń kólemi 14 paıyzǵa artyp, 20 mıllıard dollardan asty. Eń bastysy, kapıtal negizinen óńdeý ónerkásibi, kólik-logıstıka, qarjy jáne tsıfrlyq ınfraqurylym syndy keleshegi zor salalarǵa baǵyttalýda. Bul el damýy úshin óte jaqsy úderis ekeni sózsiz.

Osy oraıda, men mamyr aıynda qol qoıǵan «Alataý qalasynyń arnaýly quqyqtyq rejımi týraly» Konstıtýtsııalyq zańnyń mańyzy zor. Atalǵan zań sheteldik jáne otandyq bıznes úshin tyń múmkindikterge jol ashady. Sondyqtan bul biregeı zańnamalyq aktiniń áleýetin durys paıdalanǵan jón.

Damýy qarqyndy tsıfrlyq megapolıster, ınnovatsııalyq klasterler jáne ónimdiligi joǵary ındýstrııa qalyptastyrý Qazaqstandy Eýrazııadaǵy tehnologııalyq turǵydan órkendegen iskerlik habqa aınaldyrýdy kózdeıdi. Keń baıtaq óńirimizde buryn-sońdy bolmaǵan bul joba tabysty iske asqan jaǵdaıda (Al biz muny sátti júzege asyrýǵa mindettimiz), ornyqty ekonomıkalyq ósimniń múldem jańa modeli paıda bolady.

ÚShІNShІ mindet. Elimizdiń energetıkalyq jáne ınfraqurylymdyq negizin nyǵaıtý.

Ekonomıkanyń jańa úlgisine kóshý úshin aldymen energetıkalyq, ınjenerlik jáne kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymdy tolyqqandy damytý qajet. Bul mańyzdy úshtaǵan kez kelgen eldiń, sonyń ishinde Qazaqstannyń da negizgi tiregi sanalady. Sondyqtan biz energetıkalyq jáne kommýnaldyq salalardy jan-jaqty jańǵyrtý jumysyn qolǵa aldyq. Osy maqsatta buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdaǵy Ulttyq jobany iske asyrý týraly sheshim qabyldandy. Ony júzege asyrý úshin tek bıyldyń ózinde 1 trıllıon teńgeden astam qarjy bólý josparlanyp otyr.

Artyq shyǵynǵa ákep soǵatyn tıimsiz «árleý, ıaǵnı jóndeý» tásilinen bas tartyp, ómir súrý sapasyna tikeleı áser etetin barlyq nysandar men júıelerdi túbegeıli jańǵyrtý jumysy júrgiziletin boldy.

Qazaqstannyń energetıkalyq balansynda kómir, munaı, gaz sekildi otyn túrleri basym. Kómirsýtegi ulttyq ekonomıkanyń negizin qurap, bıýdjetke valıýtalyq túsimniń qomaqty bóligin qamtamasyz etedi. Munaı-gaz shıkizaty – eksporttan paıda ákelýimen qatar qalalarymyz ben aýyldarymyzdy qamtamasyz etetin baǵasy qoljetimdi jylý men qýat kózi. Sondyqtan biz eldi mekenderge gaz qubyryn tartýdy jedeldetýdi josparlap otyrmyz. Kógildir otynmen qamtý kórsetkishin (qazir 65 paıyzǵa jýyq) 80 paıyzǵa deıin arttyrý mindeti qoıyldy.

Úkimet dástúrli qýat kózderimen birge «jasyl» energetıkaǵa basa mán berip otyr. Onyń energetıkalyq teńgerimdegi úlesi 7 paıyzǵa jetti. Qarqyndy ósip kele jatqan ekonomıkany qamtamasyz etý úshin 2029 jylǵa qaraı 13 gıgavattan astam jańa qýat kózderin iske qosý josparlanǵan. Osy oraıda, olardyń keminde tórtten biri jańartylatyn energııa kózderi esebinen júzege asyrylmaq. Áıtse de paıdaly qazbalarymyz, sonyń ishinde kómirdiń mol qory – tabıǵat syılaǵan artyqshylyǵymyz sanalady. Muny tolyq paıdalanýymyz kerek. Sondyqtan bıyl naýryz aıynda Taza kómir generatsııasy jónindegi ulttyq joba qabyldandy.

Aldaǵy úsh jylda Kókshetaý, Semeı jáne Óskemen qalalarynda joǵary ekologııalyq standarttarǵa saı keletin tehnologııalardy paıdalanatyn úsh jylý elektr stantsııasyn salýymyz kerek. Muny sozýǵa bolmaıdy. Áıtpese isten góri sóz kóbeıip ketti.

Qazaqstan álemde ýran óndirý boıynsha kóshbasshy jáne ıadrolyq ınfraqurylymy bar el sanalady. Sondyqtan atom generatsııasyn óte durys tańdadyq. 2024 jylǵy tarıhı referendým kezinde halyq qabyldaǵan sheshim, shyn máninde, órkenıetti sıpatqa ıe. Bul – eldiń energetıkalyq derbestiginiń kepili, qýatty kóp tutynatyn keleshek tsıfrlyq ekonomıkanyń senimdi tiregi. Kelesi jyly alǵashqy atom elektr stantsııasynyń qurylysy bastalady.

Biz elimizdiń ınfraqurylymdyq arqaýynyń taǵy bir myzǵymas tiregi – kólik-logıstıka salasyna basa nazar aýdarýymyz kerek. Bul sala strategııalyq mańyzǵa ıe. Bizdiń aımaqtaǵy barlyq elder de osy baǵytqa den qoıyp jatyr, sondyqtan, báseke kúsheıýde.

Temirjol salasynyń júk tasymalyndaǵy rólin eskere otyryp, memleket jańa magıstraldar men vokzaldar salýǵa jáne olardy jańǵyrtýǵa basa mán berip otyr. Byltyr Dostyq – Moıynty baǵytynyń ekinshi jelisi jáne Almaty qalasyn aınalyp ótetin temirjol iske qosyldy. Bıyl Moıynty – Qyzyljar jáne Darbaza – Maqtaaral, kelesi jyly Baqty – Aıagóz temirjoldarynyń qurylysy aıaqtalady.

Elimizdegi avtokólik joldarynyń sapasyn jaqsartý mindetin de oryndaýymyz kerek. Byltyr 13 myń shaqyrym avtokólik jolyn jóndeý jumysy bastaldy. Onyń 6 myń shaqyrymy qoldanysqa berildi. Mundaı aýqymdy jumys el tarıhynda birinshi ret jasaldy. Kelesi jyly avtokólikterdi ótkizý beketterin jańǵyrtý isi aıaqtalýy kerek.

Sońǵy bes jylda el aýmaǵy arqyly avtokólikpen tasymaldanatyn júk kólemi eki ese artyp, 6 mıllıon tonnaǵa jetti. Byltyr avtokólikpen júk tasymaldaýshylardyń tabysy 1,5 trıllıon teńge boldy. Bul – temirjol salasyndaǵy kirispen shamalas kórsetkish. Osynyń ózi otandyq avtokólik tasymaly salasynyń áleýeti zor ekenin kórsetedi. Demek mundaı kásipkerlerdi barynsha qoldaý kerek.

Avıatsııa salasyndaǵy tabysymyz da kóbeıýde. Elimizde jańa ushý baǵyttary ashylyp jatyr. Tolyqqandy áýe habtaryn qalyptastyrý úshin naqty jumys júrgizilýde. Árıne, osy turǵydan alǵanda, Astana qalasynda jańa áýejaı salý – kezek kúttirmeıtin mindet. Kóp uzamaı onyń qurylysy bastalýy qajet. Áýe keńistigi arqyly júk tasymaldaıtyn arnaıy kompanııa qurý óte oryndy sheshim boldy dep sanaımyn. Bul mańyzdy qadam halyqaralyq logıstıkadaǵy áleýetimizdi kúsheıtýge yqpal eteri sózsiz.

Biz aımaqtaǵy munaı-gaz óndiretin jetekshi memleket retinde avıaotynǵa qatysty máselelerdi tolyq sheshýge múmkindik beretin myqty ınfraqurylym qalyptastyrýymyz qajet. Bul – asa mańyzdy jáne shuǵyl mindet.

Bárińizge málim, men jaqynda Brıýsselge jumys saparymen baryp, Eýropalyq Odaqtyń basshylarymen kelissózder júrgizdim. Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytý máselesine basa mán berildi. Orta dáliz arqyly tasymaldanatyn júk kólemi keıingi alty jylda bes ese ulǵaıyp, bir jylda 4 mıllıon tonnadan asty. Bul, negizinen, teńiz tasymalyn damytý jáne port ınfraqurylymyn jańǵyrtýdyń arqasynda múmkin boldy.

Árıne, Parlament tarapynan jasalǵan zańnamalyq qoldaý osy salanyń qarqyndy damýyna kúshti serpilis berdi. Atap aıtqanda, 2023 jyldan beri kólik-logıstıka sektoryn jan-jaqty damytýǵa baǵyttalǵan 8 zań qabyldandy. Birqatar halyqaralyq kelisim de ratıfıkatsııalandy. Osyndaı naqty sharalardy qabyldaý arqyly Qazaqstan aımaqtaǵy senimdi energetıka donoryna aınalmaq. Sondaı-aq elimiz aldaǵy ýaqytta aımaqtaǵy jetekshi kólik-logıstıka toraby retinde joǵary qarqynmen damıtyn bolady. Bul – Úkimet aldynda turǵan aıryqsha mańyzdy mindet. Jalpy, bizdiń aldymyzda asa mańyzdy, óte jaýapty jáne shuǵyl mindet bar: bul – keń aýqymdy qurylys júrgizý. Elimizde neǵurlym qurylys kóp bolsa, Qazaqstan da soǵurlym órkendeı beredi. Eń aldymen, bul – negizgi ınfraqurylymǵa qatysty maqsat. Biz temirjoldardy, avtojoldardy, áýejaılardy, vokzaldardy, sýmen qamtamasyz etetin iri qurylǵylardy, óndiris jáne ónim kásiporyndaryn, qala ǵımarattaryn jáne taǵy basqa nysandardy joǵary qarqynmen salýymyz kerek. Qarajat degen ýaqytsha dúnıe, onyń quny jyl saıyn tómendep bara jatyr, al ony tıimdi paıdalaný, bul – naqty nátıjelerge qol jetkizý, tıisti nysandardy óskeleń urpaqtarǵa amanat etip qaldyrý degen sóz.

Áleýmettik memleket bolamyz dep, qarajatty talan-tarajǵa salýǵa bolmaıdy. Osyndaı qysqa, sholaq oıly saıasatty bizdiń urpaqtarymyz túsinbeıdi de, keshirmeıdi de. Basqa sózben aıtqanda, Qazaqstandy úlken qurylys alańyna aınaldyrýymyz kerek.

TÓRTІNShІ. Aldymyzda tolyqqandy tsıfrlyq memleket qurý mindeti tur.

Sizderdi tyńnan túren salyp, tsıfrlyq dáýirge jol ashqan depýtattar deýge bolady. Bizdiń elimizde bolsyn, álemde bolsyn – jalpy esh jerde jasandy ıntellektini zań turǵysynan retteıtin daıyn úlgi nemese tásil bolǵan joq. Soǵan qaramastan, sizder elimizdiń osy saladaǵy ósip-órkendeýine berik negiz bolatyn tıimdi quqyqtyq júıeni qurýǵa eleýli úles qostyńyzdar. Men Memleket basshysy retinde muny joǵary baǵalaımyn.

Jańa Konstıtýtsııa azamattardyń kıberkeńistiktegi derbes derekterin qorǵaýǵa kepildik beredi. Bul – Tsıfrlyq Qazaqstandy qurýdyń negizgi alǵysharty. Qazaqstan múldem jańa sıpattaǵy Tsıfrlyq kodeks pen «Jasandy ıntellekt týraly» Zań qabyldaǵan jahandaǵy alǵashqy elderdiń biri. Bul qadam tolyqqandy Tsıfrlyq el bolý úshin zamanaýı ınfraqurylymdyq negiz qalyptastyrýǵa múmkindik berdi. Biz qazirdiń ózinde osy jumystyń naqty nátıjesin kórip otyrmyz.

Búginde elimiz «Úkimettiń jasandy ıntellektige daıyndyq ındeksine» sáıkes Ortalyq Azııada aldyńǵy qatarda tur. Biraq bul – úlken joldyń basy ǵana. Aldaǵy aýqymdy jumystyń negizgi baǵyt-baǵdary «Digital Qazaqstan» jalpyulttyq strategııasynda aıqyndaldy. Men bul qujatty maýsym aıynyń basynda bekittim.

Biz jasandy ıntellektini ekonomıkanyń barlyq negizgi salasyna engizip, memlekettik basqarýdyń sapasyn túbegeıli jaqsartýymyz kerek. Osy baǵytta alǵashqy mańyzdy sharalar qolǵa alyndy. Men qańtar aıynda bank qyzmeti salasyna qatysty jańa zańdarǵa qol qoıdym. Sol arqyly tsıfrlyq qarjy aktıvterin aınalymǵa engizýdiń naqty sharttary aıqyndaldy.

Sondaı-aq meniń tapsyrmammen elimizdiń quqyqtyq negizin júıelep, tolyqqandy jańǵyrtýǵa múmkindik beretin Retteý jónindegi ıntellekt ortalyǵy quryldy. Bul qadam kásipkerlerdiń jumysyn edáýir jeńildetpek. «Bir tereze» qaǵıdaty boıynsha qyzmet kórsetetin «e-Government Business» ekojúıesin damytý arqyly bıznes úshin qolaıly orta qalyptastyrýǵa múmkindik týady.

Elimizdegi tsıfrlyq bankter men fınteh-kompanııalar tutynýshylarǵa jáne kásipkerlerge arnalǵan qolaıly ekojúıeniń negizin qalady. Qarjy, saýda júıeleri jáne memlekettik qyzmetter arasynda kedergisiz tsıfrlyq keńistik qalyptasty. Sonyń nátıjesinde sońǵy bes jylda elektrondy kommertsııa naryǵy shamamen segiz ese ulǵaıyp, 3,7 trıllıon teńgege jetti. Bul – elimizdegi bólshek saýda kóleminiń shamamen 15 paıyzy.

Munyń bári azamattarymyzdyń tsıfrlyq júıelerge degen senimi joǵary ekenin jáne olardyń tutynýshylyq mádenıeti ózgere bastaǵanyn kórsetedi. Osy qarqyndy báseńdetpeý úshin memleket tıisti ınfraqurylymdy úzdiksiz damytyp otyrýy kerek. Qýatty sýperkompıýterlerdi iske qosý bul baǵyttaǵy mańyzdy qadam boldy. Ol jasandy ıntellekt jónindegi teorııalyq tujyrymdardy memlekettik basqarýǵa, ekonomıkaǵa jáne ulttyq qaýipsizdikke arnalǵan qoldanbaly sheshimderge ulastyrdy. Degenmen jasandy ıntellekt mol qýat pen esepteý keńistigin qajet etedi. Dál osy sebepti «Derekterdi óńdeý ortalyqtarynyń alqaby» megajobasyn qolǵa alýdyń máni zor. Atalǵan joba álemdegi jetekshi BigTech-korporatsııalardy tartatyn joıqyn gravıtatsııalyq alańǵa aınalady. Úkimet bul mindetti aıryqsha baqylaýda ustaýy kerek. Onyń oryndalýyn udaıy qadaǵalap otyramyn.

Shyn máninde, qazir Jańa Jibek jolynyń joǵary tehnologııalyq haby retinde elimizdiń tsıfrlyq derbestiginiń irgesi qalanyp jatyr. Bul rette eń qýatty kompıýterlerde, ozyq data-ortalyqtarda jumys isteıtin maman bolmasa, qarjy jelge ushatynyn umytpaýymyz kerek. Sondyqtan bolashaq arhıtektorlary men baǵdarlama ázirleýshilerin mektep partasynan bastap daıarlaýǵa kiristik. Alem.ai halyqaralyq jasandy ıntellekt ortalyǵynyń janynan eki ınnovatsııalyq mektep ashyldy. Osy oqý jylynda Jasandy ıntellekt ýnıversıteti ashylady. Bul – atalǵan salaǵa maman daıarlaıtyn Ortalyq Azııadaǵy tuńǵysh arnaýly oqý orny bolmaq.

Tsıfrlyq transformatsııa degenimiz – joǵarydan tómen qaraı barlyq basqarý tarmaqtaryn, tipti halyqtyń basym bóligin qamtıtyn ashyq ári qarqyndy úderis. Qazirdiń ózinde joǵary laýazymdy basshylardan bastap aýyl ákimderine deıin on myńdaǵan memlekettik qyzmetshi osy salalyq bilim berý baǵdarlamasyna qatysyp jatyr. Biz memlekettik basqarýdyń logıkasy men fılosofııasyn túbegeıli ózgertýimiz kerek. Ádettegi bıýrokratııadan arylyp, tıimdiligi joǵary «Memleket-platforma» (GovTech) servıstik paradıgmasyna batyl túrde kóshýimiz qajet. Túpki maqsatymyz – jahandyq tehnologııalyq landshaftta ornyqqan, ulttyq múddeni tabandy túrde qorǵap, ilgeriletetin, azamattaryna múltiksiz qyzmet etetin ozyq tsıfrlyq memleket qurý.

BESІNShІ másele. Bul – adam kapıtalyn damytý.

HHІ ǵasyrda shıkizatqa nemese halyq sanyna ǵana senip otyra berýge bolmaıdy. Mundaı ustanym kez kelgen memleketti jarǵa jyǵady. Men bul týraly únemi aıtyp kelemin. Qazir de qaıtalaımyn: ınflıatsııaǵa táýeldi emes bir ǵana kapıtal bar: bul – adam áleýetiniń sapasy.

Sondyqtan biz áleýmettik salaǵa birden-bir strategııalyq baǵyt retinde qaraımyz. Búginde memleket azamattardy jan-jaqty damytýdy kózdeıtin negizgi salalardyń barlyǵyna qomaqty qarajat bólip otyr. Sonyń ishinde ǵylym men bilim, mádenıet pen densaýlyq, sport jáne áleýmettik qoldaý salasyn erekshe atap ótken jón. Bıyldyń ózinde osy strategııalyq maqsatqa 19 trıllıon teńgeden astam qarjy bólý josparlanyp otyr. Bul – memleket bıýdjetiniń jartysynan kóbi degen sóz.

Rasynda, Qazaqstan – áleýmettik salaǵa aıryqsha mán berip, júıeli ári baıypty saıasat júrgizip kele jatqan álemdegi az ǵana memlekettiń biri. Osy oraıda, Parlamenttiń áleýmettik bastamalardy júzege asyrýǵa jáne qoǵamda ádildik qaǵıdatyn ornyqtyrýǵa erekshe úles qosqanyn atap ótken jón. Biraq biz myna nárseni durys túsinýimiz kerek: shynaıy ádilettilik degenimiz el ıgiligin bárine birdeı bólip bere salý emes. Naǵyz ádilettilik – árbir azamatqa teń múmkindik beretin tıimdi ári muqııat oılastyrylǵan júıe qurý degen sóz. Eń bastysy, barlyǵy zań aldynda teń bolýǵa tıis. Bul – Ádiletti Qazaqstannyń myzǵymas qaǵıdaty.

Parlamenttiń «Zańsyz ıemdelgen aktıvterdi memleketke qaıtarý týraly» zańdy qabyldaýy – osy qaǵıdattyń naqty kórinisi. Atalǵan Zań aıasynda elge trıllıon teńgeden astam qarajat qaıtaryldy. Qazirdiń ózinde osy qarjynyń jartysynan kóbi halyq ıgiligine jumsaldy. Sonyń esebinen 450 asa mańyzdy áleýmettik jáne kommýnaldyq nysan salyndy.

Biz arnaıy konstıtýtsııalyq normaǵa súıene otyryp, tabıǵı baılyqty azamattardyń bastapqy kapıtaly retinde bekittik. Qazaqstan – osyndaı biregeı bastamany iske asyrǵan aımaqtaǵy alǵashqy memleket. «Ulttyq qor – balalarǵa» baǵdarlamasy – sonyń aıqyn dáleli. Bul jobanyń tıimdiligi joǵary: úsh jyldyń ishinde 6,5 mıllıon balanyń esepshotyna 2,3 mıllıard dollar aýdaryldy. Sondaı-aq biz qamqorlyq sharalarynyń naqty jalǵasy retinde «Keleshek» jınaqtaý júıesin iske qostyq. Daryndy balalarǵa, sonyń ishinde halyqaralyq olımpıada jeńimpazdaryna júıeli túrde qoldaý kórsete bastadyq. Bolashaqqa ınvestıtsııa salý degenimiz de – osy. Al, aınalamyzda, ıaǵnı Eýrazııa qurlyǵynda qaı memleket áleýmettik maqsattarǵa osynshama qomaqty qarajatty bólip berip jatyr? Jaýap belgili sııaqty.

Biz qazir bilim ekonomıkasy ústemdik qurǵan dáýirde ómir súrip jatyrmyz. Osyndaı kezeńde tehnologııalyq derbestigimizdi kúsheıte túsý úshin ǵylym salasyn jáne joǵarǵy mektep júıesin damytýǵa basa nazar aýdarýymyz qajet. Soǵan sáıkes biz elimizdegi ýnıversıtetterdi jańǵyrtý jumysyn qolǵa aldyq. Budan bólek, sheteldik jetekshi joǵary oqý oryndarynyń fılıaldary ashylyp jatyr.

Ózderińiz maquldap, qabyldaǵan «Ǵylym jáne tehnologııalyq saıasat týraly» zań ǵylymı ınfraqurylymdy jaqsartyp, jas ǵalymdarǵa mol múmkindikter berýge zor yqpal etýde. Jalpy, aldymyzda ǵylym deńgeıin, onyń tıimdiligin barynsha kóterýge qatysty mańyzdy maqsat tur.

Árıne, kez kelgen ulttyń zııatkerlik áleýeti sol eldegi orta bilimniń deńgeıimen ólshenetini aqıqat. Sońǵy úsh jylda respýblıka boıynsha 584 zamanaýı mektep salyndy. Árbir úshinshi mektep ınnovatsııalyq úlgidegi «Keleshek mektepteri» jobasy aıasynda boı kóterdi. Bıyl taǵy 84 mektep ashylady. Onyń jartysynan kóbi aýyldyq jerlerde salynyp jatqanyn atap ótý qajet.

Otandyq medıtsına salasy da damyp keledi. Jalpy, 2019 jyldan beri elimizde shamamen 1300 densaýlyq saqtaý nysany ashyldy. Azamattardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 76 jasqa jýyqtady. Dúnıejúzilik banktiń málimetine sáıkes, osy kórsetkish boıynsha Qazaqstan osy aımaqta kósh bastap tur. Bul el damýynyń naqty kórinisi ekeni sózsiz.

Azamattardyń bárine saqtandyrý mártebesine qaramastan bazalyq medıtsınalyq kómek alýǵa kepildik berilgen. Budan bólek, otandastarymyzǵa neırohırýrgııadan bastap reprodýktıvti medıtsınaǵa deıingi eń joǵary tehnologııalyq medıtsınalyq em-sharalardyń barlyǵy qoljetimdi.

Sonymen qatar qoǵamǵa qyzmet etý jolyn tańdaǵandardyń alańsyz eńbek etýine laıyqty jaǵdaı jasap jatyrmyz. Naqty qadamdar arqyly ustazdar men dárigerlerdiń bedelin arttyra beremiz. Muǵalimderdiń, medıtsınalyq jáne áleýmettik qyzmetkerlerdiń jalaqysy kezeń-kezeńimen kóterilip keledi. Sońǵy úsh jylda 1,2 mıllıonnan astam adamnyń eńbekaqysy 50 paıyzdan 100 paıyzǵa deıin artty.

Qazaqstanda ataýly áleýmettik kómektiń kóp deńgeıli júıesi jolǵa qoıylǵan. Bul kómek shyn muqtaj adamdarǵa berilýge tıis. Kómek «Otbasynyń tsıfrlyq kartasy» tehnologııalyq sheshimi arqyly kórsetiledi.

Parlament depýtattarynyń tabandylyǵy arqasynda zııandy óndiriste eńbek etetinderdiń máselesi sheshildi. Bul jıi kóterilip, ábden jaýyr bolǵan túıtkil edi. Endi óndiris eńbekkerleri arnaıy áleýmettik tólem alýǵa, 55 jastan bastap zeınetke shyqqanǵa deıin jeńilirek jumysqa aýysýǵa zań júzinde qaqyly.

Áıelder men balalardyń quqyǵyn qorǵaýǵa, halyqtyń shamadan tys kredıt alýyn azaıtýǵa, oıynqumarlyqqa, esirtki qylmysyna jáne kıberalaıaqtyqqa qarsy kúres sharalaryna qatysty qabyldanǵan zańnamalyq sheshimderińiz jurtshylyqtyń keń qoldaýyna ıe boldy.

Bizdiń basty strategııalyq maqsatymyz – joǵary konstıtýtsııalyq qaǵıdattardy iske asyra alatyn bilimdi, deni saý, zııatker ári ozyq oıly urpaq tárbıeleý. Qashanda jańashyldyqqa umtylatyn jasampaz el bolý úshin biz eń aldymen myzǵymas qundylyqtarymyzǵa, baı tarıhymyz ben mádenı muramyzǵa arqa súıeýimiz qajet.

Birneshe kúnnen keıin bárimiz bir el bolyp «Ulttyq dombyra kúnin» atap ótemiz. Bul – bolmysymyzdy aıshyqtaıtyn, jurtymyzdyń, ásirese, óskeleń urpaqtyń rýhyn kóteretin aıryqsha mereke. Kórnekti aqyn Qadyr Myrza Áliniń «Naǵyz qazaq – dombyra» dep jyrlaýy tegin emes. Rasynda, dombyrany ulyqtaý arqyly biz tól ónerimizdi tórge ozdyramyz. Dombyra qasterli qundylyǵymyz retinde ultymyzdy álemge tanytatyn biregeı brendke aınalýy kerek.

Jalpy, memleket rýhanııat salasyn damytýǵa árdaıym basa nazar aýdaryp keledi. Bul taǵylymdy iske depýtattar korpýsy – sizder de zor úles qostyńyzdar. Árıne, sizder atqarǵan aýqymdy jumystyń mán-mańyzyn bir ǵana jıynnyń aıasynda jetkizý múmkin emes.

Parlament men atap ótken zańnamalyq jumystan bólek, kóptegen ózekti máseleni aıryqsha nazarda ustady. Segizinshi shaqyrylym depýtattary Úkimetke 2 myńnan astam saýal joldady. Sondaı-aq 31 Úkimet saǵatyn jáne 9 Parlament tyńdaýyn ótkizdi. Qos palatanyń komıtetteri belsendi ári jemisti jumys istedi.

Bir palataly Quryltaı júıesine kóshken soń zań shyǵarýshy organnyń komıtetteri de memleket saıasatynyń basym baǵyttaryn negizge ala otyryp, qurylǵany jón. Osy jyldar ishinde depýtattyq korpýs azamattarmen ashyq ári tıimdi baılanys júıesin qalyptastyrdy. Atap aıtqanda, partııa jobalaryn tabysty júzege asyrdy. Sondaı-aq turaqty túrde aımaqtarǵa baryp, jurtshylyqpen kezdesip otyrdy. Qoǵamdyq qabyldaýlar kezinde azamattardyń talap-tilekterin nazarǵa alyp, ózekti máselelerdiń sheshim tabýyna yqpal etti.

Parlament bedeldi ǵalymdardy, baıypty sarapshylardy jáne qoǵam belsendilerin ortaq múddege biriktirgen ortalyqqa aınaldy. Senat janyndaǵy sarapshylar klýby men Májilis janyndaǵy qoǵamdyq palata osy biregeı zııatkerlik ekojúıeniń berik tiregi boldy. Bul qurylymdar syndarly dıalogti damytyp, zań jobalaryn jan-jaqty taldaýǵa jol ashty.

«Adal azamat» tujyrymdamasy men «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq aktsııasy qoǵamda jańa etıkany qalyptastyrýǵa arqaý boldy. Depýtattar osy jalpyulttyq bastamalardyń mán-mańyzyn halyqqa túsindirýge jáne iske asyrýǵa belsene atsalysty. Parlamenttiń qajyrly qyzmetiniń arqasynda «Zań men tártip» qaǵıdaty memleket saıasatynda túbegeıli ornyǵyp, ult bolmysynyń ajyramas bóligine aınala bastady.

Sonymen qatar Parlament depýtattary Qazaqstannyń halyqaralyq bedelin nyǵaıtýǵa eleýli úles qosty. Sol arqyly elimizdiń jaýapty ári yqpaldy «orta derjava» retindegi róli kúsheıe tústi. Depýtattar parlamentaralyq assambleıalardyń, sheteldik saparlar men forýmdar aıasynda sheteldik áriptesterimen jáne jahandyq ınstıtýttarmen senimdi ári nátıjeli baılanys ornata bildi. Osy tusta Álemdik jáne dástúrli dinder seziniń jumysyn aıryqsha atap ótý qajet. Bedeldi dıalog alańynyń hatshylyǵy uzaq jyl boıy Senat aıasynda tabysty jumys istep keldi.

Quryltaı basty zań shyǵarýshy organ retinde barlyq baǵyt boıynsha sabaqtastyqty jáne ınstıtýtsıonaldyq dástúrdi saqtap, jyldar boıy qalyptasqan biregeı parlamenttik mádenıetti joǵaltpaı, ony odan ári damytýǵa basa mán berýge tıis. Elimizdiń joǵary ókildi organy – Quryltaıdyń negizgi maqsaty – barshaǵa birdeı múmkindik beretin Ádiletti Qazaqstandy qurý isine atsalysý jáne osy baǵytta belsendi jumys isteý. Bir palataly ókildi organ óziniń zańnamalyq mıssııasyn tabysty oryndaı otyryp, qoǵamda Zań men Tártip, Eńbeksúıgishtik, Tazalyq, Qorshaǵan ortany qorǵaý syndy myzǵymas qundylyqtardy ornyqtyra túsýge barynsha yqpal etedi dep senemin.

Qurmetti depýtattar!

Jańa Konstıtýtsııanyń zańdy kúshine enýi – ult taǵdyryna tikeleı áser etetin tarıhı oqıǵa. Tuǵyryna qonǵan Ata zańymyz asa aýqymdy qoǵamdyq-saıası úderister kezeńine jol ashady. Osyǵan oraı, men birqatar mańyzdy qujatqa, sonyń ishinde Quryltaı saılaýyn ótkizý týraly arnaıy Jarlyqqa qol qoıamyn. Soǵan sáıkes partııalar arasyndaǵy báseke de jandana túsedi. Biz jasampaz el retinde osy saıası naýqandy da joǵary deńgeıde ótkizýimiz kerek. Aldaǵy saılaýda ashyq, adal jáne ádil báseke bolýǵa tıis.

Qazaqstan halqy – qoǵamda jasalyp jatqan túbegeıli ózgeristerdiń negizgi qozǵaýshy kúshi. Azamattarmyz eldiń erteńine beı-jaı qaramaı, sheshýshi sátte tańdaý jasaýǵa qabiletti ekenin aıqyn kórsetip keledi. Bul – jaýapkershiligi joǵary, birligi bekem, rýhy jáne mádenıeti bıik ulttarǵa ǵana tán qasıet. Saılaýǵa qatysý – eldik isten shet qalmaý degen sóz. Osy rette jurtymyz aldaǵy saıası naýqanǵa belsene atsalysady dep senemin.

Quryltaı – jańa turpatty Qazaqstannyń mańyzdy sımvoly. Sondyqtan onyń quramyna naǵyz otanshyl, bastamashyl ári memleketshil tulǵalar, ıaǵnı tek úzdikter ǵana kirýi kerek. Sebebi halyq reformalardyń qanshalyqty nátıjeli bolǵanyn dál osy Quryltaıdyń qyzmetine qarap baǵalaıdy. Osyndaı mańyzdy sátte men taǵy bir márte Senat pen Májilistiń basshylyǵyna jáne depýtattaryna shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin. Sebebi sizder memleketimizdiń ıgiligi úshin adal ári qajyrly eńbek ettińizder. Jurttyń muń-muqtajyn batyl kóterip, ult múddesin bárinen bıik qoıa bildińizder.

Jańa kezeń – jańa múmkindikter ýaqyty. Depýtattardyń birqatary Quryltaıǵa ótip, el ıgiligi jolynda eńbek ete beredi dep oılaımyn. Qazaqstan Halyq Keńesinde de ózderińiz sekildi bilikti azamattar bolýy kerek dep sanaımyn.

Sondaı-aq búgin men «AMANAT» partııasynyń fraktsııasyna jáne barlyq múshelerine belsendi, baısaldy jáne jasampaz ustanymdary úshin alǵys aıtamyn. Sizder shynaıy otanshyldyq pen azamattyq jaýapkershiliktiń ozyq úlgisin kórsetip kelesizder. Saıası uıymnyń taıaýda ótken sezinde «ÁDІLET» partııasyna qosylý týraly strategııalyq sheshim qabyldandy. Men bul tarıhı sheshimdi qoldaımyn. Búgingi tańda barlyq ozyq ári jasampaz kúshter jalpyulttyq qundylyqtar men ortaq maqsattarǵa birigýde. Mundaı qadam elimizde qolǵa alynyp jatqan túbegeıli reformalarǵa tyń serpin bereri sózsiz.

Túptep kelgende, barshamyzdyń muratymyz – bir. Bul – jas urpaqtyń jarqyn bolashaǵyna jol ashatyn órkenıetti ári ozyq memleket qurý. Bizdiń Qazaqstannan basqa Otanymyz joq. Elimizdiń oıdaǵydaı damýy bizge ǵana kerek. Ult bolyp uıysyp, jurt bolyp jumyla bilsek, biz kez kelgen belesti baǵyndyramyz, kózdegen maqsatymyzdyń bárine qol jetkizemiz. Qasterli Táýelsizdigimizdiń tuǵyryn nyǵaıtyp, Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz, Taza ári Ozyq Qazaqstandy quramyz. Men buǵan kámil senemin! Osy jolda aıanbaı eńbek etý – ár azamattyń perzenttik paryzy.

Elimiz aman, jurtymyz tynysh, birligimiz bekem bolsyn!

Qazaq eli máńgi jasasyn!

Aıta keteıik, búgin segizinshi saılanǵan QR Parlamentiniń tórtinshi sessııasy jabyldy.