Qasym-Jomart Toqaevtyń máslıhat depýtattarynyń ІІІ respýblıkalyq forýmynda sóılegen sózi

Qurmetti depýtattar!

Eń aldymen, barshańyzǵa jáne jańa ǵana sóz sóılegen azamattarǵa rızashylyǵymdy bildiremin. Salmaqty, paıdaly oı-pikirler aıtyldy. Onyń bári Parlamenttiń, Úkimettiń aldaǵy jumysynda eskeriletin bolady. Shyn máninde, bul basqosýdyń elimiz úshin mán-mańyzy aıryqsha. Búgingi forýmǵa barlyq aımaqtan jergilikti bılik ókilderi arnaıy keldi. Qazir osy zalda mıllıondaǵan azamattarymyzdyń múddesin qorǵap júrgen eki myńǵa jýyq depýtat otyr. Sizder halyqpen tyǵyz jumys istep júrsizder. Jurttyń muń-muqtajyn, talap-tilegin jaqsy bilesizder. Sondyqtan men Memleket basshysy retinde Sizder atqaryp jatqan jumysty udaıy basty nazarda ustaımyn. Jalpy, mundaı jıyn óńirlik saıasattyń tıimdiligin baǵalap, ózekti máselelerdi talqylaýǵa múmkindik beredi.

Ózderińizge málim, Qazaqstanda keń aýqymdy, tarıhı ózgerister júzege asyrylyp jatyr. Igi bastamalardyń bári de halyqtyń ál-aýqatyn arttyrý úshin qolǵa alyndy. Biz memlekettik basqarý júıesin, ekonomıkany jáne áleýmettik salany túbegeıli jańǵyrtýǵa kiristik. Bul oraıda, máslıhattardyń aldynda turǵan mıssııa – aıryqsha. Ókildi organdardy kúsheıtý memlekettik saıasattyń negizgi basymdyǵy bolyp qala beredi.

Biz buǵan deıin biraz sharýa atqardyq. «Qýatty aımaqtar – qýatty el» qaǵıdatyna sáıkes, máslıhattardyń bedelin kóterdik. Sonyń arqasynda osy qurylymdar memlekettik basqarý júıesindegi basty ınstıtýttyń birine aınaldy. Degenmen máslıhattardyń áleýetin odan ári kúsheıtý úshin birqatar mindetti oryndaýymyz kerek. Aldymen sol mindetterge qysqasha toqtalaıyn.

BІRІNShІ mindet. Aımaqtar óz bıýdjetin muqııat josparlap, tabysyn arttyrýǵa basa mán berýge tıis.

Biz jergilikti bıliktiń áleýetin jáne aımaqtardyń qarjylyq derbestigin birtindep kúsheıtip jatyrmyz. Byltyr aýyldyq okrýgterdiń bıýdjeti 442 mıllıard teńgeden asty. Bul qarajattyń úshten biri – eldi mekenderdiń óz tabysy. Onyń ústine, elimizdegi aýyldyq okrýgterdiń ortasha bıýdjeti 190 mıllıon teńgege jetti. Bul – jaqsy kórsetkish.

Bıyldan bastap aýyldyq okrýgter qosymsha tabys kózine ıe bolmaq. Atap aıtqanda, keń taralǵan paıdaly qazbalar óndirisine, jerasty sýlary men emdik balshyqtardy paıdalanýǵa salynatyn salyqty ózderi jınap, qajetine jaratady.

Meniń tapsyrmama sáıkes, qazir Úkimet zańdy tulǵalarǵa jáne jeke kásipkerlerge salynatyn múlik salyǵynyń bir bóligin tórtinshi deńgeıdegi bıýdjetterge berý máselesin pysyqtap jatyr. Sondaı-aq aımaqtarǵa jekelegen qyzmet túrimen aınalysýǵa arnalǵan lıtsenzııalyq alymnan, ekologııalyq aıyppuldardan túsetin qarajat ta berilýi múmkin. Bul – óte durys ustanym. Túsken tabys, eń aldymen, sol aımaqty damytýǵa jumsalýy kerek. Bir sózben aıtqanda, jergilikti jerde qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin múmkindik te, resýrs ta arta túspek. Máslıhattarǵa júkteletin mindet – osy qarajattyń tıimdi jumsalýyn qatań baqylaý.

Aımaqtarda bıýdjetti josparlaý jáne oryndaý jumysynyń sapasyn arttyrý aıryqsha mańyzdy. Men muny Úkimettiń jaqynda ótken keńeıtilgen otyrysynda aıttym. Qazirgi tártipke sáıkes jergilikti bıýdjet bekitiletin kezde depýtattarǵa jalpy málimet qana usynylady, tıisti túsiniktemeler berilmeıdi. Sondaı-aq bıýdjet jobasy máslıhattyń qaraýyna sońǵy sátte joldanady. Sol sebepti ony depýtattar ústirt qarap, qysqa merzim ishinde qabyldaýyna týra keledi. Sonyń saldarynan qarajat halyqtyń naqty qajettiligin ótemeıdi, tıimsiz jobalarǵa jumsalyp ketetin jaǵdaılar paıda boldy. Eshkimge naqty jaýapkershilik júktelmegen soń, másele suraýsyz qalady. Demek jergilikti deńgeıde tıisti baqylaý júrgizilmeıdi degen sóz. Sonyń bári jergilikti turǵyndardyń narazylyǵyn týǵyzady. Mundaı keleńsizdikke tosqaýyl qoıý úshin ókildi organ bıýdjetti josparlaý úderisine áýel bastan atsalysýy kerek. Biraq bıýdjet boıynsha barlyq talqylaý tek memleket pen óńirlik múddelerge negizdelýge tıis, lobbızmge nemese popýlızmge jol bermeý kerek. Basty ustanym – bári de halyq úshin.

Ákimdiktegi bıýdjettik komıssııanyń quramyna bilimdi, bedeldi máslıhat depýtattaryn qosqan jón. Osylaısha, jumystyń sapasyn arttyryp, qarajattyń tıimdi jumsalýyn qadaǵalaýǵa bolady. Qyrýar qarjyny ońdy-soldy shashyp, paıdasy joq bastamalarǵa jumsaýdy doǵarý qajet.

Ákimder respýblıkalyq bıýdjetten beriletin túrli dotatsııaǵa senip otyra bermeýi kerek. Masyldyq uǵymynan birjola arylý qajet. Jergilikti bılik ókilderi tabysty kóbeıtý úshin belsene jumys isteýge tıis. Bıýdjet qabyldanatyn kezde «Qansha jumys orny ashylady, jeke ınvestıtsııa tartyla ma, bıznestiń damýyna qandaı jaǵdaı jasalady, qansha salyq tólenedi?» degen saýaldarǵa naqty jaýap berilýi kerek. Kúrishti kúrmekten ajyrata bilý qajet. Bul – barlyq deńgeıdegi ákimder men máslıhattar depýtattary, eń aldymen, memleket múddesine qyzmet etetin bir ujym, bir komanda degen sóz. Barlyq aımaqtyń máslıhattary men ákimdikteri birlesip, bıýdjettiń ár teńgesiniń el ıgiligine jumsalýyn qamtamasyz etýge mindetti.

EKІNShІ másele. Máslıhattardyń ókilettigin odan ári keńeıtip, naqtylaı túsý qajet. Bul – aıryqsha mańyzy bar mindet.

Olardyń jergilikti bılik júıesindegi rólin kúsheıtý qajet. Ákimder halyqpen kezdeskende azamattardyń kóbi naqty máselelerdi aıtyp, birneshe suraq qoıady. Sondaı túıtkilder durys sheshimin tabýy úshin depýtattyq korpýs belsendi túrde baqylaý jasap, ákimdermen birge jumys isteýi kerek. Sondaı-aq máslıhattardyń ishki jumys tártibin retke keltirip, qaıta qaraǵan abzal. Olardyń kóptegen quzyreti áli kúnge deıin aıqyn emes. Bul ahýal memlekettik basqarý úderisine kedergi keltirip otyr.

Sondyqtan óz mindetin oryndamaǵan nemese etıkany buzǵan máslıhat depýtattarynyń jaýapkershiligin kúsheıtetin naqty sharalar qabyldaý qajet. Mundaı qadam halyqtyń saıası mádenıetin damytýǵa jáne ókildi bılik ınstıtýtyna degen senimin nyǵaıtýǵa múmkindik beredi.

Biz basqarýdyń rotatsııalyq tártibin memlekettik bıliktiń barlyq deńgeıine birtindep engizip jatyrmyz. Qazirgi tańda saılanatyn ákimderdiń ókilettigi eki merzimmen shektelgen. Endi máslıhat tóraǵalaryn rotatsııa tártibimen aýystyrý qaǵıdatyn engizý kerek dep sanaımyn. Buryn máslıhattardy basqaratyn hatshylary boldy, endi tóraǵalar basqaryp otyr. Bul, menińshe, durys sheshim boldy. Alaıda, olardyń ókilettigi de eki merzimnen aspaýy qajet. Osyndaı ádis arqyly kásibı depýtattyq korpýs qalyptastyryp, onyń tıimdiligin arttyrýǵa bolady. Bul ustanym elimizde júzege asyrylyp jatqan reformalardyń logıkasyna saı keledi.

Barlyq deńgeıdegi bılik ókilderi halyqpen ashyq ári túsinikti áńgime, suhbat ornata bilýi kerek. Shaǵymdanatyn azamattardyń arasynda túrli adam bolady, bul – belgili nárse. Desek te, shyn máninde, muqtaj adamdar az emes, olarǵa qolǵabys etýimiz kerek. Búginde ortalyqqa aımaqtardan joldanatyn aryz-shaǵymdar kóbeıip ketti. Bul másele týraly men Joldaýymda aıtyp óttim. Byltyr Prezıdent Ákimshiligine shamamen 83 myń ótinish kelip túsken. Bul – aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 30 paıyzǵa kóp.

Shaǵymdardyń basym bóligin jergilikti deńgeıde qarap, der kezinde sheshýge bolatyn edi. Eshkim de múlde múmkin emes máseleni aıtpaıtyny belgili. Ashyǵyn aıtqanda, jurt óńirdegi bılikten eń qarapaıym degen máselelerge qatysty túsinikteme ala almaıdy, qınalady. Sodan soń azamattar elordaǵa hat joldap, tikeleı Prezıdentke júginip jatady. Shyn mánisinde, olardyń arasynda únemi aryz jazatyn «kásibı» shaǵymdanýshylar bar, biraq kóbi óz muń-muqtajyn aıtyp, Aqordaǵa shaǵymdanýǵa májbúr. Máslıhat depýtattary halyq pen bılik arasyndaǵy kópir bolýǵa tıis. Olar turǵyndardyń máselesin sheshýge kómektesýi kerek. Osy mańyzdy jumysqa olardyń quzyreti tolyq jetedi.

Byltyr oblystyq deńgeıde atqarýshy organdarǵa 6 myńǵa jýyq depýtattyq saýal joldandy. Biraq onyń sany emes, sapasy mańyzdyraq, ıaǵnı, máslıhattar osy múmkindikti tıimdi paıdalanýǵa tıis. Túptep kelgende, aımaqtardyń damýy, turmys sapasynyń jaqsarýy, jurttyń bılikke zor senimmen qaraýy Sizderdiń qyzmetterińizge tikeleı baılanysty. Osyny árdaıym basty nazarda ustaǵan jón.

Taǵy bir másele – tolyq tsıfrlyq memleket qurý. Bul maqsattyń elimiz úshin mańyzdylyǵyn jaqsy bilesizder. Máslıhattar bul úderisten tys qalmaýǵa tıis. Ozyq tehnologııalar men jasandy ıntellektini memlekettik basqarý júıesiniń barlyq salasyna engizý strategııalyq mańyzy bar maqsatqa aınaldy. Elimizdiń jarqyn bolashaǵy osy maqsattyń tabysty iske asýyna tikeleı baılanysty. Bul turǵydan alǵanda, máslıhattardyń osy jumysqa belsendi atsalysqany abzal.

Sondaı-aq depýtattardyń kásibı biligin arttyryp, tsıfrlyq quzyretin keńeıtý óte mańyzdy, onsyz istelgen jumystyń bári bos bolmaq. Bul sharýamen Memlekettik basqarý akademııasy belsendi jáne tıimdi túrde aınalysýǵa tıis. Meniń bilýimshe, taıaý arada nátıjeler de belgili bolmaq. Búginge deıin 1200-ge jýyq depýtat arnaıy oqý kýrsyna shaqyrylyp, kásibı turǵydan shyńdaldy. Endi bıyl bastalǵan AI Governance 500 baǵdarlamasynyń aıasynda oblystyq máslıhattardyń apparat basshylaryn oqytý qajet.

Jalpy, elimizde jasalyp jatqan tsıfrlyq ózgerister ortalyq pen aımaqtar arasyndaǵy alshaqtyqty meılinshe azaıtýy qajet.

ÚShІNShІ mindet. Máslıhattar joǵary zań shyǵarýshy organǵa qajetti kadrlardy daıarlaýǵa belsene atsalysýy kerek.

Referendýmǵa shyǵarylǵan Konstıtýtsııa jobasynda jańa bir palataly Quryltaıdyń depýtattary proportsııaly ókildik júıe negizinde saılanady dep kórsetilgen. Bul qadam saıası partııalardyń rólin kúsheıtip, zań shyǵarý jumysynyń sapasyn arttyratyny kúmánsiz. Mundaı ustanym ozyq halyqaralyq tájirıbege tolyq saı keledi. Biz kóptegen memleketterdiń proportsııaly saılaý júıesine kóship jatqanyn kórip otyrmyz. Damyǵan elderde de osyndaı júıe bar. Sebebi bul tásil óz tıimdiligin kórsetti.

Konstıtýtsııa jobasyn ázirleý kezinde keıbir partııa barlyq deńgeıdegi máslıhattardy da osy júıemen jasaqtaýdy usyndy. Biraq meniń bul máselege qatysty kózqarasym – naqty. Aımaqtarda majorıtarlyq, ıaǵnı bir mandatty júıe saqtalady. Bul – óte mańyzdy. Sebebi dál osy máslıhat depýtattary jergilikti jerde saılaýshylarmen únemi baılanysta bolyp, qoıan-qoltyq jumys isteıdi. Sonymen birge mundaı júıe eshqandaı partııaǵa kirmeıtin, biraq halyq senetin isker azamattar úshin taǵy bir tıimdi saıası baspaldaq bolmaq. Sol arqyly máslıhattardyń róli arta túsedi.

Azamattar referendýmda Konstıtýtsııa jobasyn qoldap jatsa, elimizdiń saıası qurylymy túbegeıli ózgeredi. Biz múldem jańa konstıtýtsııalyq úlgige nemese modelge kóshemiz. Bul qadam proportsıonaldyq jáne majorıtarlyq júıe arasyndaǵy tepe-teńdikti qamtamasyz etedi. Buǵan qosa, saılaý úderisin barynsha júıelep, saılaýǵa túsetin azamattardyń jaýapkershiligin arttyra túsedi. Osylaısha, máslıhattar Quryltaıǵa qajetti bilikti mamandar daıarlaýǵa belsendi túrde atsalysady.

Aýqymdy reformalardy sapaly júzege asyrý úshin meılinshe tıimdi ári kásibı zań shyǵarý qyzmetin jolǵa qoıýymyz kerek. Al elimizdegi ókildi bılik júıesiniń negizi aımaqtarda qalyptasady. Sondyqtan máslıhattardyń qyzmeti aıryqsha mańyzdy ekenin únemi este ustaǵan jón. Sebebi jurt óz máselesin eń aldymen depýtattarǵa aıtady. Al halyqtyń senimin aqtaýdan artyq abyroı joq. Túptep kelgende, depýtat bolý – el adamy bolý degen sóz. Bul – mártebesi bıik, jaýapkershiligi zor qyzmet. Ult múddesin bárinen bıik qoıyp, el ıgiligi úshin eńbek etetin azamattar naǵyz depýtat degen atqa laıyq, osyndaı azamattar mindetti túrde halyqtyń senimi men qurmetine ıe bolady. Depýtat halyqtyń senimine syzat túsiretin áreketten aýlaq bolýy qajet. Óıtkeni mundaı áreket búkil memlekettik apparattyń, tutas bılik júıesiniń bedeline nuqsan keltiredi. Sizder osy jaýapkershilikti durys túsinip, tereń sezinip, qyzmetterińizdi adal atqara beresizder dep kámil senemin.

Qymbatty otandastar!

Qurmetti forýmǵa qatysýshylar!

Jer sharyndaǵy barsha adamzat «týrbýlenttilik» degen sózdi jaqsy biledi. Áýe kemesi «týrbýlentti» aımaqqa engen sátte jolaýshylardy sabyrǵa shaqyratyn ushqyshtarǵa qaraǵanda, saıasatkerler men sarapshylar halyqaralyq ahýaldy sıpattaýda osy sózdi jıi qoldanyp júr.

Shynynda, búkil álem turaqsyz ári baǵdarsyz shaqta ómir súrýge májbúr. Sońǵy on jyl ishinde bolǵan oqıǵalar birinen biri asyp túsedi. Bul úderis áleýmettik jelidegi talqylaýlardyń ózegine aınaldy. Onda aqıqat pen ańyz, konspırologııa men jalǵan málimet, qaıǵy-qasiret pen qýanysh qatar kórinis tabýda. Jasandy ıntellekt dáýirine qadam basqan álemniń búgingi keıpi osyndaı. Ótken eki apta álemdik qoǵamdastyqqa dúrbeleńniń shyn máninde qanshalyqty qaýipti ekenin ári tutqıyldan keletinin anyq kórsetti. Planetamyzdyń tirshiliginde turaqsyzdyq beleń aldy. Tipti, ekonomıkasy ilgeri, ornyqty memleketterdiń ózi áp-sátte jahandyq qaqtyǵystyń, eger ár nárseni óz atymen aıtar bolsaq, soǵystyń ortasynda qaldy. Soǵys órti irgemizden, ıaǵnı Kaspıı mańyndaǵy kórshiles eldiń aýmaǵynan shyqty.

Taıaý Shyǵystaǵy ahýaldyń ýshyǵýy qazirdiń ózinde jahandyq qaýipsizdiktiń irgesin shaıqap, álem ekonomıkasyna zardabyn tıgizgeni anyq. Kóshbasshy memleketter jetekshileri arasyndaǵy senim daǵdarysynyń kúsheıýi, iri elder men bloktardyń jik-jikke bólinýi, yntymaq-birlikte ómir súrý psıhologııasy men prıntsıpteriniń toqyraýǵa ushyraýy, halyqaralyq quqyqtyń saqtalmaýy, BUU bedeliniń buryn-sońdy bolmaǵan deńgeıge tómendeýi búgin bastan keship otyrǵan qaterli jaǵdaıǵa sebep boldy.

Osydan on jyl buryn saıasatkerler álemniń jolaıryqta turǵanyna, kimniń qalaı baǵyt alatynyn bilmeıtinine alańdaýshylyq tanytatyn. Al qazir jurttyń bári dúnıejúzilik soǵys tabaldyryǵymyzda turǵanyn aıtyp otyr. Bul barlyq memlekettiń múddesine zııan keltirmek.

Geosaıası, áskerı, ekonomıkalyq, tehnologııalyq jáne klımattyq syn-qaterler órshı túsip, álemdi ábigerge saldy. Osyndaı kúrdeli kezeńde Qazaqstan azamattary sabyr saqtap, el ishindegi jáne tysqary jerlerdegi arandatýlarǵa boı aldyrmaýy kerek. Eń bastysy, Jaratqan bergen batyldyq, ar-namys, aqyl-parasat sııaqty qasıetterimizdi tanytqan jón. Prezıdent retinde saıası-dıplomatııalyq tásilderdiń bárin qoldana otyryp, el qaýipsizdigin qamtamasyz etýge bar kúshimdi salamyn. Álem tehnologııalyq, ekonomıkalyq, saıası turǵydan túbegeıli ózgergenin moıyndaýymyz kerek. Al ol jaqsy jaqqa ózgerdi me, álde keri ketti me? Oǵan órkenıet bolashaqta jaýap beredi. Biraq Qazaqstan azamattarynyń álemdik damý kóshinen shet qalýǵa qaqysy joq.

Eger álem ózgergen bolsa nemese jańarýdy bastan ótkerip jatsa biz de soǵan saı beıimdelip, jaqsysynan úırenip, jamanynan jırenýimiz qajet. Sondyqtan Qazaqstan ulttyq múddesin qorǵaı otyryp, strategııalyq ustamdylyq tanytady.

Eń bastysy, elimiz halyqaralyq keńistikte beıbitshilikti nyǵaıtýdy, Qazaqstannyń tóńiregindegi qaýipsizdikti saqtaýdy kózdeıtin utymdy, teńgerimdi syrtqy saıasat júrgizip keledi ári osy baǵytynan aınymaıdy. Bul el ishindegi reformalardy jalǵastyrý úshin óte qajet.

Latyn Amerıkasyndaǵy, Taıaý Shyǵystaǵy oqıǵalar geosaıasatqa ózgerister ákelgenine qaramastan, elimiz jaqyn jáne alys ornalasqan múddeles memleketterdiń barlyǵymen jan-jaqty yntymaqtastyqty udaıy damyta beredi. Qazir syrtqy saıasat pen dıplomatııanyń róli arta tústi. Bul Qazaqstan úshin de mańyzdy. El ishindegi ahýalǵa, ekonomıkaǵa nemese saıası reformalarǵa belgili dárejede halyqaralyq jaǵdaılar yqpal etedi. Osy oraıda Qazaqstannyń tabysty damýyna birlik pen turaqtylyq negiz bolmaq. Bul – bizdiń buljymas qaǵıdattarymyz.

Degenmen atalǵan faktorlardyń ornyqtylyǵy – ótkenniń murasy emes, otandastarymyzdyń joǵary azamattyq jáne saıası jaýapkershiliginiń jemisi. Іshki saıasattyń osynaý názik salasynda bıliktiń de, qoǵamnyń da qatelesýge quqy joq. Onyń saldary óte aýyr bolýy múmkin. Bul arada quıtyrqylyq pen bos maqtanǵa oryn joq.

Búginde eskilikti ańsaıtyn, dinı ári ulttyq qundylyqtar men eldik múdde týrasynda qate túsinikke negizdelgen ásire konservatıvti saıası júıe zaman talabyna saı kelmeıtinine, sátsizdikke ushyratatynyna kóz jetkizip otyrmyz. Alǵa qadam basqannyń aıaǵynan shalý – keri ketý, tipti, tirshilik zańyna qarsylyq sanalady. Alaıda asyǵys, sarapqa salmaı qabyldanǵan ózgerister men sheshimderdiń saldary tym aýyr. Sondyqtan men qur uranmen reforma jasaýǵa túbegeıli qarsymyn. Barlyq bastama aqylǵa qonymdy bolǵany jón. Eger ózenniń arǵy jaǵasyna ótkiń kelse, tereńge boılaı alatynyńa senimdi bolýyń kerek.

Turaqtylyqty birer kúnde, tipti sanaýly saǵatta buzýǵa bolady. Al ony qalpyna keltirýge ondaǵan jyldar qajet. Sol sebepti Zań men tártip tujyrymdamasyn ustaný óte ózekti dep bilemin. Bul tujyrymdama saıası júıemiz ben ómir saltymyzdyń negizi. Esh popýlızm emes.

Ortaq Otanymyz, Qazaqstan Respýblıkasynyń taǵdyry tek ózimizdiń qolymyzda ekenin eshqashan umytpaǵanymyz abzal. Shynyn aıtqanda, bizdiń jahandyq dúrbeleńderge tótep berýge daıyn ne daıyn emes ekenimiz, qoǵamymymyzdyń qandaı máselege bas qatyratyny eshkimge mańyzdy emes.

Jańa dáýirge qadam bastyq. Ozyq oıly ult retinde qazirgi syn-qaterlerge beıimdelip, oǵan jasampazdyqpen jaýap berýimiz qajet. Elimizde aýqymdy reformalar júrgizýde bir ǵana maqsatty kózdeımiz. Bul – memleketimizdiń Táýelsizdigi men egemendigin nyǵaıtý, azamattarymyzdyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý, halqymyzdyń ál-aýqatyn jaqsartý.

Qazir álemdegi saıası-ekonomıkalyq ahýal asa kúrdeli bolyp ketkenin kórip otyrsyzdar. Áskerı qaqtyǵystar, «saýda soǵysy» jyldan jylǵa ýshyǵyp barady. Bul álemdegi iri memleketter arasyndaǵy ózara senim daǵdarysynyń, olardyń halyqaralyq qaýymdastyq aldyndaǵy jaýapkershilikti elep-eskermeýiniń nátıjesi dep aıtýǵa negiz bar. Munyń bári elimizdiń múmkindikterin shektep otyr. Biraq soǵan qaramastan, biz ulttyq strategııamyzdy tabandy túrde ári birtindep júzege asyryp jatyrmyz. Barlyq syn-qater men qıyndyqty eńserip, turaqty damyp kelemiz.

Byltyr Qazaqstannyń jalpy ishki ónimi 306 mıllıard dollar boldy. Bul – Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderi arasyndaǵy ekinshi oryn, al osy aımaqtaǵy elder arasyndaǵy eń úlken kórsetkish. Sonyń nátıjesinde biz bıyl álemdegi ekonomıkasy asa iri 50 eldiń qataryna qosyldyq. Bedeldi halyqaralyq uıymdar men qarjy ınstıtýttarynyń boljamyna sáıkes, bıyl osy kórsetkish 320 mıllıard dollar bolady.

Shetelden tartylǵan taza ınvestıtsııa kólemi boıynsha Qazaqstan Ortalyq Azııada kósh bastap tur, ıaǵnı 150 mıllıard dollardan astam qarajat tartyldy. Bul – Ortalyq Azııadaǵy tikeleı shetel ınvestıtsııasynyń 69 paıyzy degen sóz.

Elimizdiń altyn-valıýta qory – 74 mıllıard dollarǵa, al jalpy jınaqtalǵan qor 139 mıllıard dollarǵa jetti. Bir sózben, ulttyq ekonomıkamyz jalpy turaqty túrde ósip keledi. Eń mańyzdysy, muny sapaly ósim deýge bolady.

Ondaǵan jyldar boıy ekonomıkamyzda tapshylyq, birjaqtylyq kóp bolǵanyn bilesizder. Bul elimizdiń odan ári damýyna úlken kedergi boldy, áli kúnge deıin osyndaı keleńsiz úrdis bar. Óndiris jáne aýyl sharýashylyǵy salasy baıaý damydy. Kommýnaldyq-sharýashylyq, energetıka, sý, jol ınfraqurylymynyń ábden tozyǵy jetti. Qazir ahýal Úkimettiń naqty maqsattarǵa saı jumysynyń arqasynda birtindep ózgerip jatyr.

Biz memleketimizdiń jańa ındýstrııalyq, energetıkalyq jáne ınfraqurylymdyq arqaýyn, ıaǵnı karkasyn jasaýǵa kiristik. Mysaly, óńdeý ónerkásibiniń damý qarqyny eki jyl qatarynan 6 paıyzdan asyp otyr. Bul úderis aımaqtardyń myqty ekonomıkalyq negizin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

Byltyrdyń ózinde elimizdiń ár túkpirinde jalpy quny 1,5 trıllıon teńge bolatyn 190 óndiris orny iske qosyldy. 22 myńnan astam turaqty jumys orny ashyldy. Al bıyl Úkimettiń boljamy boıynsha quny 1,7 trıllıon teńge bolatyn 200 kásiporyn qyzmetin bastaıdy. Onda 20 myńǵa jýyq jumys ornyn ashý josparlanǵan. Osylaısha, Qazaqstannyń burynǵy ındýstrııalyq qýaty jandana túsedi.

Ónerkásiptiń múlde jańa salalary paıda boldy. Mysal retinde mashına qurastyrý jáne elektr tehnıkasynyń jabdyqtaryn jasaý salasyn aıtýǵa bolady. Agroónerkásip sektoryn jan-jaqty damytý memleket saıasatyndaǵy negizgi basymdyq bolyp qalady. 7,4 mıllıon azamatymyzdyń turmys-tirshiligi, ıaǵnı, turǵyndardyń 36 paıyzy jáne elimizdiń azyq-túlik qaýipsizdigi osy salanyń órkendeýine tikeleı baılanysty. Sońǵy jyldary bul salaǵa bólingen qarjy kólemi eselep artty. Atap aıtqanda, byltyr sharýalarǵa jeńildetilgen nesıe berý úshin 1 trıllıon teńgeden astam qarajat bólindi. Aýyl sharýashylyǵy eńbekkerlerine buryn-sońdy dál osyndaı orasan zor qoldaý kórsetilmegen. Muny sharýalardyń ózderi de aıtyp júr.

Biraq óndiris kólemin ulǵaıtýmen shektelýge bolmaıdy. Biz zaman talabyna saı keletin, ozyq tehnologııaǵa negizdelgen agrarlyq-ındýstrııalyq ekonomıka qurýymyz kerek. Bul – asa mańyzdy mindet. Ónimderimiz ishki naryqtyń suranysyn tolyq ótep, shetelge de turaqty shyǵarylýǵa tıis. Byltyr aýyl sharýashylyǵy salasynda 250 óndiris ashyldy. Sonyń arqasynda aımaqtar tyń serpinmen ósip-órkendep, halyqtyń ál-aýqaty arta túsedi.

Memlekettiń júıeli jumysynyń nátıjesinde aýyl sharýashylyǵy salasyna álemdegi ozyq kompanııalar qyzyǵýshylyq tanyta bastady. Mysaly, shetel ınvestorlarynyń atsalysýymen Almaty, Aqmola, Jambyl, Soltústik Qazaqstan oblystarynda jáne Shymkent qalasynda shıkizatty tereń óńdeıtin jáne azyq-túlik shyǵaratyn iri kásiporyndar iske qosylady. Bul jobalarǵa 1 mıllıard dollardan astam qarajat salyndy. Osylaısha, ondaǵan myń adam jumyspen qamtylady.

Kelesi mańyzdy másele. Memleket el ómirine qajetti asa mańyzdy ınfraqurylymdy jańǵyrtý úshin buryn-sońdy bolmaǵan aýqymdy sharalardy qolǵa aldy.

Sý – tirshilik kózi ekenin barshańyz jaqsy bilesizder. Qazaqstan jer kólemi jaǵynan iri memleket bolǵanymen, elimizde sý kózderi az, tipti, tapshy deýge bolady. Sondyqtan halyqqa sapaly aýyz sý berý, ekonomıka salalaryn sý resýrsymen qamtamasyz etý elimizdiń aldynda turǵan strategııalyq mańyzy bar mindetter sanalady. Byltyr Kendirlide sý tushytý zaýyty iske qosyldy, sonyń arqasynda Jańaózen qalasy turaqty aýyz sýmen qamtyldy. Bıyl kúzde Shardara sý qubyry jumys isteı bastaıdy, ıaǵnı, qalanyń 30 myń turǵynyna taza aýyz sý beriledi.

Jalpy, memleket elimizdegi búkil sý ınfraqurylymy júıesin damytý úshin naqty sharalar qabyldaýda. Atap aıtqanda, Túrkistan oblysyndaǵy Kóksaraı sý qoımasynda jańǵyrtý jumystary bastaldy, sondaı-aq Qyzylorda, Jambyl oblystarynda sý qoımalary salynyp jatyr. Aýyl sharýashylyǵyna orasan zor paıda ákeletin osy jobalar kelesi jyly aıaqtalyp, el kádesine jaraı bastamaq.

Bıyl sý sharýashylyǵy nysandaryn salý jáne jańǵyrtý jumystary boıynsha 220-dan astam joba júzege asyrylyp jatyr. Úkimet kommýnaldyq jáne energetıkalyq ınfraqurylymdardy keń aýqymda modernızatsııalaýǵa kiristi.

Jumys istep turǵan 37 jylý elektr stansasy jóndeldi, keıbirine jóndeý júrgizý josparlanyp otyr. Kókshetaý, Semeı jáne Óskemen qalalaryna tezdetip jańa jylý elektr ortalyqtaryn salý mindeti qoıyldy. Túrkistan men Qyzylorda oblystaryndaǵy bý-gaz qondyrǵylary bazasynda jańa elektr stantsııalary iske qosylmaq. Bıyl 440-tan asa qosalqy stantsııany jáne 17 myńnan astam shaqyrymdy quraıtyn elektr jelisin jańǵyrtý qarastyrylǵan.

Qazaqstandy qýat kózimen jetkilikti qamtamasyz etýdiń jáne ekonomıkany ártaraptandyrýdyń basty faktory retinde atom energııasy óndirilmek. Elimizdiń azamattary 2024 jyly ótken referendýmda Qazaqstandaǵy alǵashqy atom elektr stantsııasyn salý jóninde strategııalyq sheshim qabyldady. Beıbit atom, sondaı-aq taza kómir óndirisi – elimizdiń energetıkalyq derbestigin qalyptastyratyn sala.

Taǵy bir mańyzdy mindet – kólik-tranzıt salasyna qatysty. Biz elimizdiń osy baǵyttaǵy áleýetin birtindep nyǵaıta beremiz. Bul sharýa kommýnaldyq, energetıkalyq jáne sý salasyndaǵy ınfraqurylymdy jańǵyrtý jumysymen qatar júredi. Mysaly, byltyr 1500 shaqyrym temir jol salynyp, jóndeýden ótti. Bul da – rekordtyq kórsetkish. Bıyl 3700 shaqyrymnan astam jańa temirjol jelileri tóselip, paıdalanýǵa beriledi. Qazirgi tańda jolaýshylar úshin jańa baǵyttar ashylyp, vagondar parki jańartylyp jatyr.

Sondaı-aq vokzaldar qaıta jóndeýden ótýde. Sebebi olar ortasha eseppen alǵanda 60 jyldan beri jumys istep tur. Tipti, elimizdegi on vokzal osydan bir ǵasyr buryn salynǵan. Jalpy, biz byltyr Qazaqstandaǵy 124 vokzaldy túgel jańǵyrta bastadyq. Bul jumys osy jyldyń sońyna deıin aıaqtalady. Mundaı aýqymdy bastama alǵash ret qolǵa alyndy.

Aldyńǵy jyly kópten kútken Astana – Almaty kúre jolyn jóndeý jumystary tolyq bitti. Men buǵan deıin Astanany elimizdiń batys aımaqtarymen baılanystyratyn múlde jańa avtokólik jolyn salýdy tapsyrdym. Qazir bul baǵytta naqty jumys júrgizilip jatyr.

Árıne, keń jolaqty joldar elimiz úshin asa qajet. Degenmen jergilikti joldar da nazardan tys qalmaıdy. Sebebi mıllıondaǵan azamatymyz, sonyń ishinde aýyldaǵy aǵaıyn úshin avtokólik joly, shyn máninde, «ómir joly» sanalady. Sapaly jol bolsa, jurt turmys-tirshiligin jaqsartyp, bıznesin damyta alady. Byltyr jalpy uzyndyǵy 13 myń, onyń ishinde jergilikti mańyzy bar 3 myń shaqyrym tas jol jóndeýden ótti. Bıyl taǵy 2300 shaqyrymǵa sozylatyn jergilikti joldar jańǵyrtylady. Aldaǵy úsh jyldyń ishinde osyndaı 32 myń shaqyrym jol normatıvtik talapqa saı jóndeledi. Bul – Qazaqstannyń qurlyq shekarasynan úsh ese kóp qashyqtyq. Alaıda Úkimet jáne tıisti memlekettik mekemeler jol ınfraqurylymynyń sapasyna erekshe mán berýge tıis.

Turǵyn úı qurylysy da turaqty ári qarqyndy damyp keledi. Sońǵy úsh jyldyń ishinde elimizde 57 mıllıon sharshy metr turǵyn úı salyndy. Basqa irgeles eldermen salystyrsaq, bul, rasynda, jan basyna shaqqanda eń joǵary qurylys aýqymy. Qaladaǵy 520 myńnan astam, al aýyldaǵy 70 myńǵa jýyq otbasy baspanaly boldy.

Sonymen qatar áleýmettik ınfraqurylym da damyp jatyr. Sońǵy jyldary myńdaǵan zamanaýı mektep jáne medıtsına, mádenıet, sport nysandary salynyp, kúrdeli jóndeýden ótti. Shyn máninde, qazirgi tańda elimiz úlken bir qurylys alańyna aınaldy deýge bolady. Qaı jaqqa qarasańyz da qurylys, jóndeý jumystary júrip jatyr. Muny aımaqtarǵa jıi baratyn, elimizdi jıi aralaıtyn azamattar kórip, bilip júr.

Men elimizdiń eń basty baılyǵy – adamdar ekenin únemi aıtamyn. Ózderińizge málim, halqymyzdyń sany turaqty túrde ósip keledi. Búginde biz 20,5 mıllıonnan astyq. Biraq másele turǵyndardyń sanynda emes, adam kapıtalynyń sapasynda. Qazaqstan óz azamattaryna árdaıym qamqorlyq tanytyp, áleýmettik memleket retindegi mártebesin nyǵaıtyp keledi. Qazirgi tańda memlekettik bıýdjettiń 50 paıyzdan astamy áleýmettik salaǵa tıesili.

Al adam kapıtalyn damytýǵa arnalǵan ınvestıtsııa kólemi jyl saıyn shamamen bir trıllıon teńgege ósýde. Bul kóp qarajat dep aıtsaq, qate bolmas. Sondyqtan munyń bárin qalypty nárse dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Sebebi osyndaı aýqymdy áleýmettik qamqorlyq, bul – eń aldymen, el azamattarynyń tabandy eńbeginiń jemisi jáne nátıjesi.

Mysaly, ana men balany qoldaý sharalaryn alaıyq. Kóptegen damyǵan memlekette, sonyń ishinde Eýropa elderinde áıelder balany dúnıege ákelgen soń birneshe aıdyń ishinde jumysqa shyǵýǵa mindetti. Al Qazaqstanda jaǵdaı múldem basqasha. Memleket ata-analarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Túrli járdemaqylar, jeńildikter qarastyrylǵan. Olarǵa jumys ornyn saqtaı otyryp, úsh jylǵa deıin eńbek demalysyn alýǵa múmkindik berilgen. Bir sózben, ata-analar bala tárbıesimen alańsyz aınalysa alady.

Meniń bastamammen «Ulttyq qor – balalarǵa» jobasy júzege asyrylyp jatqanyn bilesizder. Búginge deıin 18 jasqa tolmaǵan 7 mıllıonǵa jýyq balanyń arnaıy esepshotyna 2,5 mıllıard dollardan astam qarjy aýdaryldy.

Kóptegen elderge qaraǵanda Qazaqstanda barlyq deńgeıde aqysyz bilim alýǵa múmkindik bar. Bul qaǵıdat jańa Konstıtýtsııa jobasynda ózgerissiz saqtaldy. Bizdiń balalarymyz memlekettik mektepterde aqysyz oqıdy. Qazir elimizdegi kolledjderde 150 myń stýdent memleket qarjysy esebinen bilim alýda. Іzdenip-talaptansa, kez kelgen jas azamat joǵary oqý ornyna grant arqyly túse alady. Memleket mundaı grant sanyn jyl saıyn arttyryp jatyr.

Elimizde ómir súrý uzaqtyǵy alǵash ret 75,9 jasqa jetti. Bul – osy aımaq elderi arasyndaǵy eń joǵary kórsetkish. 2023 jyldan beri ana ólimi 35 paıyzǵa azaıdy. Al sábı ólimi 20 paıyzǵa qysqaryp, tarıhı turǵydan eń tómen deńgeıge tústi.

Sońǵy jeti jylda 1259 densaýlyq saqtaý nysany salyndy. Sonyń ishinde «Aýylda densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý» ulttyq jobasy aıasynda 655 nysan boı kóterdi.

Byltyr Astanada naýqastardy emdeıtin Protondyq terapııa ortalyǵy ashyldy. Bul – bizdiń aımaqtaǵy teńdessiz nysan. Sondaı-aq ótken jyly «Analar saýlyǵy» baǵdarlamasy iske qosyldy. Áıelderdiń densaýlyǵyn qorǵaýǵa arnalǵan bul baǵdarlamanyń da mán-mańyzy aıryqsha.

Meniń tapsyrmammen 2021 jyldan bastap «Ańsaǵan sábı» baǵdarlamasy júzege asyrylyp jatqanyn bilesizder. Sonyń aıasynda jyl saıynǵy bólinetin kvota sany 7 ese artty (ıaǵnı 1 myńnan 7 myńǵa deıin kóbeıdi). Búginde 11 myńnan astam sábı osy EKO tásilimen dúnıege keldi.

Men medıtsına qyzmetkerlerine kúsh kórsetken adamdardy qylmystyq jaýapkershilikke tartý týraly zańǵa jyl basynda qol qoıdym. Táýelsiz Memleketter Dostastyǵy elderiniń kóbinde mundaı zań men norma joq. Sonymen qatar basqa eldermen salystyrǵanda Qazaqstan halqyna aqysyz medıtsınalyq kómek alýǵa zańmen kepildik berilgen.

Tek byltyrdyń ózinde 3,6 mıllıon adam memleket esebinen aqysyz dári-dármek alǵan. Elimizde Áleýmettik saqtandyrý júıesi tıimdi jumys istep tur. Jumyssyz qalǵan, asyraýshydan aırylǵan jáne eńbekke jaramsyz adamdarǵa arnaıy kómek beriledi. Bıyl osyndaı áleýmettik tólemderdiń kólemi 10 paıyzǵa ulǵaıdy. Búginge deıin 660 myńnan astam adamǵa shamamen 70 mıllıard teńge qarjylaı qoldaý kórsetildi. Osy jyly járdemaqynyń barlyq túriniń, bazalyq jáne ortaq zeınetaqynyń mólsheri 10 paıyzǵa kóbeıdi.

Munyń bári – Qazaqstanda dúnıege kelgennen bastap ómir boıy beriletin áleýmettik kómektiń azdaǵan bóligi ǵana. Ókinishke qaraı, memlekettiń mundaı qoldaýyn kópshilik tıisti deńgeıde baǵalaı bermeıdi, ony solaı bolýǵa mindetti dep qabyldaıdy, aspannan shuǵa jaýǵandaı kóredi. Halyqaralyq sarapshylar úkimetterge qoǵamda masyldyq beleń alyp, azamattardyń jumys qabiletiniń tómendeýi múmkin ekeni týraly eskertýde. Aıtpaqshy, jaqynda áıgili Ilon Mask osy taqyrypta sóz sóılep, áleýmettik júıelerdegi «shekten tys jomarttyqtyń» zııanyn jetkizdi. Osy tektes boljamdar men málimdemelerdi jıi kóremiz. Sonymen qatar keıbir ar-uıaty joq adamdar, qarapaıym tilmen aıtqanda, alaıaqtar, eshqandaı quqyǵy bolmasa da áleýmettik kómek alýdyń qylmystyq joldaryn jasaǵan. Bul jóninde buǵan deıin de aıtqanmyn. Mundaı qylmyskerler eń áýeli memlekettik qoldaýǵa shyn muqtaj jandardy tonap otyr. Sondyqtan áleýmettik kómekti tıisti adresine jetkizý úshin aýqymdy jumys júrgizemiz.

Sheteldikter elimizdegi áleýmettik qoldaý júıesi osynshama joǵary deńgeıde ekenine tań qalady. Sebebi mundaı kómek kez kelgen elde kórsetile bermeıdi. Ashyǵyn aıtsaq, keıbir memleketter osyndaı qoldaý jasaýǵa qulyqty emes.

Dúnıejúzilik banktiń málimetine sáıkes, byltyr tabysy tómen jáne ortasha elderde turatyn 1,6 mıllıard adam áleýmettik qoldaý sharalaryna qol jetkize almaǵan. Tsıfrlyq kedergiler de áleýmettik teńsizdikti kúsheıte tústi. Elimizde áleýmettik jeliler men zańdy onlaın-qyzmet túrleriniń bári eshqandaı shekteýsiz jumys istep tur. Bul – memlekettik saıasattyń ashyqtyǵyn jáne qoǵamda pikir alýandyǵy bar ekenin ańǵartady.

Budan bólek, Qazaqstan elektrondy úkimet júıesi jáne qarjylyq tehnologııany damytý boıynsha eń ilgeri elderdiń biri sanalady. Biraq biz munymen toqtap qalmaımyz. Tsıfrlandyrýdy jáne jasandy ıntellektini jappaı engizýdi jalǵastyra beremiz. Bul mindetti strategııalyq maǵynaǵa ıe másele retinde qabyldaýymyz kerek. Óıtkeni, bul – zaman talaby, sondaı-aq, ósip-órkendeýge, memlekettiń tıimdiligin arttyrýǵa jol ashatyn asa mańyzdy qadam.

Bir sózben, álemdegi kúrdeli geosaıası ahýal men el ishindegi ózekti túıtkilderge qaramastan, Qazaqstan damýdyń dańǵyl jolyna túsip, nyq senimmen alǵa qadam basyp keledi.

Jalpy, 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstan adam kapıtalyn jahandyq baǵalaýdaǵy pozıtsııasyn aıtarlyqtaı nyǵaıtyp, 160-tan asa eldiń arasynda 42-orynǵa taban tiredi. Bul kezdeısoq emes. Sońǵy jyldardaǵy aýqymdy memlekettik ınvestıtsııalar qazirdiń ózinde jemis berip, strategııalyq tıimdiligin kórsete bastady. Atalǵan bedeldi ındekste Qazaqstannyń joǵary kóterilýi memlekettik saıasattyń uzaqmerzimdi qısynǵa ári naqty basymdyqtarǵa súıenetinin kórsetedi. Bul degenimiz – ult saýlyǵyn nyǵaıtý, bilim sapasyn arttyrý, balalar men jastarǵa arnalǵan múmkindikterdi keńeıtý, ǵylymdy, mádenıetti, sportty qoldaý, ozyq ınnovatsııaǵa, tsıfrlandyrýǵa den qoıý, jasandy ıntellektini engizý, jaıly áleýmettik jáne kásipkerlik orta qurý. Memleket osy jáne basqa da salalardy dáıekti túrde damytyp keledi. Sol arqyly azamattardyń áleýetin órkendetýge jol ashady. Bul – bizdiń túpkilikti tańdaýymyz. Sebebi jańa zamanda halqynyń keleshegin kemel etýge umtylǵan memleketter ǵana utady.

Jıyndarda, Úkimet otyrystarynda, eńbek ujymdarymen kezdesýlerde bos maqtannan, toqmeıilsýden aýlaq bolyp, túıtkildi máselelerdi ashyq aıtyp, onyń sheshimin birlesip izdeýimiz qajet ekenin, aldymyzǵa bıik maqsat qoıý keregin únemi aıtyp kelemin. Sonda ǵana naqty nátıjege jete alatynymyzǵa senimdimin.

Azamattarymyz álemniń qaı qıyrynda júrse de, olarǵa óz memleketi – Qazaqstan Respýblıkasy qamqor bolyp, kómek qolyn sozýǵa daıyn ekenin biledi. Buǵan jaqynda Taıaý Shyǵystaǵy qaqtyǵystyń ortasynda qalǵan týrısterimiz, qajylyq saparǵa attanǵan otandastarymyz, kásipkerlerimiz kóz jetkizdi.

Jaǵdaı shyn máninde kúrdeli edi. Shıelenis bastalǵan sátte óńir elderi basshylaryna osynaý qıyn-qystaý kezde shynaıy qoldaýymdy bildirip, hat joldadym. Budan bólek, Qatar, Birikken Arab Ámirlikteri, Bahreın, Oman, Saýd Arabııasy basshylarymen telefon arqyly sóılesip, olarǵa tilektestigimdi jetkizdim.

Sondaı-aq otandastarymyzdy jedel evakýatsııalaý tapsyryldy. El aýmaǵyndaǵy tirshilikti qamtamasyz etý nysandary men mańyzdy ınfraqurylymdardy qorǵaý, Qarýly kúshter men quqyq qorǵaý vedomstvolarynda jaýyngerlik kezekshilik uıymdastyrý jóninde mindet júktedim.

Syrtqy ister mınıstrliginiń janynan arnaıy shtab quryldy. Onyń quramyna barlyq vedomstvonyń ókilderi endi. Bul jumysqa áýe tasymaldaýshy jáne týrıstik kompanııalar, erikti demeýshiler atsalysty. Shtab táýlik boıy jumys istep, azamattarymyzdy aımaqtan qaýipsiz joldarmen alyp shyǵýǵa bar kúshin saldy.

Qaqtyǵysqa qatysýshy taraptar bir-biriniń áskerı jáne azamattyq nysandaryn, sonyń ishinde áýejaılardy ballıstıkalyq zymyrandarmen, ushqyshsyz ushý apparattarymen atqylady. Sonyń saldarynan kóptegen eldiń áýe keńistigi jabyldy. Keı jaǵdaılarda otandastarymyzdy ózge elderdiń aýmaǵy arqyly alyp ótýge týra keldi. Olardy dıplomattarymyz ben konsýldyq qyzmetkerleri qarsy alyp, ushaqtarǵa jaıǵastyryp, elge shyǵaryp saldy. Iranda qalǵan azamattarymyz Ázerbaıjan, Armenııa jáne Túrikmenstan shekaralary arqyly evakýatsııalandy. Elshilikter udaıy baılanysta bolyp, tıisti kómek kórsetti. Osy kúrdeli jumystyń nátıjesinde 9 myńǵa jýyq otandasymyz oq pen ottyń ortasynan aman-esen elge oraldy. Bul jumys jalǵasýda.

Buǵan sheteldikter de nazar aýdardy. Beıbit kúnniń ózinde mundaı sharalardy uıymdastyrýǵa kóp kúsh-jiger jumsaý kerek. Al soǵys jaǵdaıynda tipti qıyndap, mán-mańyzy arta túsedi. Osynaý stress-synaqtan sátti ótý Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy abyroı-bedelin asqaqtatty desem, artyq aıtqandyq emes.

Oraıly sátti paıdalana otyryp, Taıaý Shyǵys elderiniń basshylaryna «kedergisiz dáliz» uıymdastyrǵany úshin taǵy da rızashylyǵymdy bildiremin. Otandastarymyzdy evakýatsııalaýǵa kómek kórsetken barsha janǵa, memlekettik organdar men áýe kompanııalarynyń qyzmetkerlerine alǵys aıtamyn.

Qandaı jaǵdaı bolsa da, Qazaqstan óz azamattaryn eshqashan taǵdyr tálkegine qaldyrmaıdy. Pandemııa kezinde de solaı bolǵan. Álemniń túkpir-túkpirinen arnaıy borttarmen myńdaǵan otandasymyzdy elge aldyrdyq. Shetelderde qıyn jaǵdaı týyndaǵanda da dál osylaı áreket ettik. Tehnogendik apat, sý tasqyny, órt jáne basqa da tótenshe jaǵdaılar kezinde memleket qıyndyqqa dýshar bolǵan azamattarǵa ýáde etkenimizdeı qolushyn berdi.

«Azamattarymyzdy qıyn jaǵdaıda qaldyrmaımyz». Bul – jaı ǵana uran nemese popýlızm emes, memlekettik saıasatymyzdyń buljymas qaǵıdaty. Sondyqtan osy ustanymnyń jańa Konstıtýtsııa jobasynda kórinis tabýy zańdylyq. Ata zańymyzda: «Qazaqstan Respýblıkasy óz azamattaryn el aýmaǵynan tys jerde zańǵa sáıkes qorǵaýǵa kepildik beredi» dep taıǵa tańba basqandaı anyq jazylǵan.

Barsha otandasymyzǵa belgili aqıqat bar: kók pasport ıeleri árqashan jáne kez kelgen jerde memleket qorǵaýynda bolady. Pasportymyzdyń qýaty memleketimizdiń yqpalynan, halqymyzdyń jasampaz rýhynan, zamannyń ozyq ıdeıalaryn ıgere alatyn qabiletimizden kórinedi.

Qymbatty otandastar!

Birlik, jaýapkershilik, tózimdilik, ózara qoldaý jáne senim rýhy – bizdiń qoǵamǵa tán asyl qundylyqtar. Bul qaǵıdattardyń el erteńi úshin máni zor. Muny jastarymyzdyń tereń túsinetini qýantady. Biz daryndy ul-qyzdarymyzdyń sportta, ónerde, ǵylymda, bıznes pen tehnologııa salasynda baǵyndyrǵan belesterine shyn júrekten qýanamyz. Olardyń jetistikterin tutas el bolyp atap ótemiz, memlekettik nagradalarmen marapattaımyz.

Tól mádenıetimizdiń, tehnologııa salasyndaǵy tabystarymyzdyń, yrysty yntymaǵymyzdyń jarqyn mysaldary Qazaqstandy bolashaqqa qol sozǵan progressıvti ári órkenıetti el retinde tanytady.

Ózderińizge málim, jumys keńesteri men kezdesýlerde, halyqqa arnaǵan Joldaýymda barlyq atqarýshy organnyń jumysyndaǵy kemshin tustardy ashyq aıtyp, taldaý jasaımyn. Bul – durys. Áıtse de kózge aıqyn kórinip turǵan jetistikterdi de atap ótkenimiz jón. Elimizdiń barlyq baǵytta áleýeti nyǵaıyp keledi. Endigi mindet – damý qarqynyn saqtap, jańa maqsatqa jetý úshin alǵa umtylý.

Bıyl táýelsiz el bolǵanymyzǵa 35 jyl tolady. Osy ýaqyt aralyǵynda jaǵymdy jáne jaǵymsyz kóptegen oqıǵaǵa kýá boldyq. Mereıimizdi ósirgen, jigerimizdi jasytqan sátterdi de bastan ótkerdik. Bastysy, biz shyńdalyp, álem elderimen terezesi teń memleket retinde ómir súrýdi úırendik.

Alaıda dúnıe bir orynda turmaıdy. Álem kóz ilespes jyldamdyqpen ózgerdi, adamzattyń dúnıetanymy da jańardy. Demek, bizge, ıaǵnı Qazaqstan azamattaryna da ózgerý qajet. Halqymyzdyń bolashaǵy osy úderistiń qanshalyqty tabysty júzege asatynyna tikeleı baılanysty.

Jańa Konstıtýtsııanyń mazmuny shyn máninde halyqtyq sıpatqa ıe. Bul mańyzdy qujat jurtymyzǵa, ásirese, óskeleń urpaq pen jastardyń ıgiligine qyzmet etedi. Jańa Konstıtýtsııa – jastarǵa ómirde baǵyt-baǵdar silteıtin temirqazyq ispettes. Óıtkeni ózgeristerge toly jańa dáýirde eldiń de, jerdiń de ıesi, qorǵany – jastar. Sondyqtan bul qujatty Qazaqstannyń aldaǵy onjyldyqtardaǵy ornyqty damýyna negiz qalaıtyn saıası tuǵyry desek, qatelespeımiz.

Qazirgi konstıtýtsııalyq reformany Ata zańymyzǵa 2022 jyly engizilgen ózgeristerden bólip qaraýǵa bolmaıdy. Ol kezde bas qujattyń úshten biri jańartyldy. Bizge sol ýaqyttyń ózinde jańa Konstıtýtsııa qabyldaýǵa bolar edi. Osyndaı usynys kóptegen qoǵamdyq alańda, sarapshylar ortasynda aıtyldy. Degenmen birqatar saıası jańashyldyqty júzege asyryp, sodan keıin ǵana elimizdiń konstıtýtsııalyq negizderin birtindep ózgertýge kirisý jóninde sheshim qabyldandy. Jasyratyny joq, bul meniń uıǵarymym bolatyn.

Qazirgi konstıtýtsııalyq reforma qoǵam suranysyna saı keledi, sondyqtan naǵyz halyqtyq sıpatqa ıe boldy. Áýeli kún tártibine parlamenttik reforma máselesi ǵana qoıylǵan edi. Alaıda qoǵamdyq talqylaýlar bul bastamanyń aıasynan shyǵyp ketti.

Azamattardan tórt myńǵa jýyq usynys tústi. Onyń 15 paıyzǵa jýyǵy Parlamenttiń qyzmetine qatysty, al qalǵany aýqymdy konstıtýtsııalyq reformanyń túrli aspektisin qamtydy. Nátıjesinde konstıtýtsııalyq komıssııaǵa kelip túsken ótinishterdiń sany on eki myńǵa jetti. Negizgi zańnyń jobasyna qatysty talqylaýlar jarty jyldan astam ýaqytqa sozyldy. Buqaralyq aqparat quraldarynda keńinen jarııalandy. Myna bir jaǵdaıǵa basa nazar aýdarǵym keledi: keıbireýler konstıtýtsııalyq reforma eki aptaǵa jeter-jetpes ýaqyt aralyǵynda jasaldy degen ushqary pikir aıtady. Biraq olaı emes. Ata zańnyń jobasy jarty jyldan asa ýaqyt talqylandy. Barlyq jumys BAQ-ta kórinis tapty. Jalpy, bul úderiske búkil qoǵam bilek sybanyp kiristi. Azamattarymyz eGov jáne eOtinish platformalarynda oılaryn ortaǵa saldy. Komıssııa otyrystaryn áleýmettik jeliler arqyly tikeleı efırde kórgender sany mıllıonnan asty.

Aýqymy jaǵynan da, quramyndaǵy mamandardyń kásibı deńgeıi turǵysynan alyp qarasaq ta teńdesi joq Komıssııa óte kóp jumys atqardy. Myńdaǵan usynysty júıelep, retke keltirý – ońaı sharýa emes. Men osy sátti paıdalanyp, Halyq Konstıtýtsııasynyń mátinimen jumys istegen barsha azamatqa taǵy da zor alǵys aıtamyn. Sondaı-aq el taǵdyryna tikeleı áser etetin máselege beıjaı qaramaı, óz usynystaryn joldaǵan adamdarǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.

Sarapshylar barlyq negizgi másele boıynsha ortaq mámilege kelgen soń ǵana jańa Konstıtýtsııanyń sońǵy jobasy buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanyp, respýblıkalyq referendýmǵa shyǵaryldy.

Endi aldaǵy jeksenbide halqymyz daýys beredi. Bul referendýmnyń Qazaqstan tarıhyndaǵy orny erekshe bolatyny sózsiz. Azamattarymyz Konstıtýtsııa jobasyn qoldaǵan jaǵdaıda Qazaqstanda jańa, anaǵurlym tıimdi, ıaǵnı, elimizdiń uzaqmerzimdi turaqty damýyna jol ashatyn saıası júıe qalyptasady.

Konstıtýtsııalyq Sot tóraǵasy men sýdıalarynyń, Joǵary Sot tóraǵasynyń jáne Bas prokýrordyń ókilettilik merzimin shekteıtin erejeler Konstıtýtsııa jobasyndaǵy jańashyldyq boldy. Negizgi zań jobasyna sáıkes, bir adam atalǵan qyzmetterge bir retten artyq taǵaıyndalmaıdy. Memlekettegi joǵary laýazymdy tulǵalarynyń ókilettigin bir merzimmen shekteý – buryn-sońdy bolmaǵan saıası jańashyldyq. Sonymen qatar Quryltaıdyń Konstıtýtsııalyq Sot pen Joǵarǵy Sot sýdıalaryn qol suǵylmaý kepildiginen aıyrý, Premer-mınıstrdi taǵaıyndaýǵa kelisim berý quzyreti saqtalady. Osylaısha, tejemelik jáne tepe-teńdik júıesi nyǵaıyp, onyń tıimdiligi arta túsedi.

Endi bir palataly Parlamentte Prezıdent kvotasy bolmaıdy. Ony saqtaýǵa da bolar edi. Konstıtýtsııalyq reforma jóninde kelip túsken usynystardyń qatarynda osy kvotany kúshinde qaldyrý týraly da kóp aıtyldy. Biraq depýtattar eshqandaı artyqshylyqsyz biryńǵaı ereje boıynsha saılanýǵa tıis dep sanaımyn.

Prezıdenttiń jaqyn týystarynyń memlekettik saıası qyzmetshi laýazymyn atqarýyna, tipti, kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń basshysy bolýyna tyıym salatyn norma aıryqsha mánge ıe. Bul ereje bıliktegi otbasylyq júıege jáne onyń bir qolǵa shoǵyrlanýyna tosqaýyl qoıady.

Keıbir yqpaldy adamdar, basqasha aıtqanda «sur kardınaldar» nemese «saıasat sahnasynyń syrtyndaǵy oıynshylar» memlekettik ınstıtýttardy almastyrmaýy kerek. Bul tájirıbe túbegeıli joıyldy.

Biz bir el bolyp jańa kezeńge qadam bastyq. Memlekettik mekemeler jekelegen basshylardyń qalaýyna qaraı emes, Konstıtýtsııaǵa jáne tıisti zańǵa sáıkes jumys isteıdi. Saıası jańǵyrýdyń mán-mańyzy da – osynda.

Memlekettik bıliktiń tabıǵı, ıaǵnı evolıýtsııalyq jolmen damýy myzǵymas sıpatqa ıe boldy. Bul mańyzdy jumysty toqtatý, tipti, ótkendi keri qaıtarý da múmkin emes. Sebebi halyq ondaıǵa jol bermeıdi. Men buǵan kámil senemin.

Búginde memlekettik qurylymnyń jańa úlgisi usynylyp otyr. Soǵan sáıkes bıliktiń barlyq tarmaǵy sheshim qabyldaǵan kezde birdeı táýelsiz bolady. Al Prezıdent olardyń kedergisiz, úılesimdi jumysyn qamtamasyz etedi.

Elimizdiń basty ókildi organy – Quryltaıdyń quzyreti keńeıe túsedi. Bir palataly Parlament tıimdi zań shyǵarý qyzmetin júzege asyrýǵa múmkindik beredi.

Álemdik tártip pen ishki reformalar túbegeıli ózgerip jatqan kezeńde zamanaýı syn-qaterlerge der kezinde tótep berý básekege qabiletti memlekettiń basty sıpatyna aınaldy. Sondyqtan bul sheshimniń mańyzy zor.

Óz kezeginde, joǵary keńesshi organ sanalatyn Halyq Keńesi memleket pen qoǵam, ártúrli áleýmettik-etnostyq toptar arasynda senimdi baılanys ornatady. Al Halyq Keńesine zań shyǵarý bastamasyn berý onyń ınstıtýtsıonaldyq rólin nyǵaıta túsedi.

Barlyq saıası jańǵyrý el taǵdyryna ınstıtýtsıonaldyq jaýapkershilikti kúsheıtý nıetinen týyndap otyr. Bir ǵana tirekke arqa súıegen saıası júıe álsiz bolady ári uzaqqa shydamaıdy. Muny halyqaralyq tájirıbe kórsetip otyr.

Biz, shyn máninde, halyqtyq bılik qalyptastyrýdamyz. Onyń ózeginde áleýmettik ádildik, jasampaz otanshyldyq, Zań men tártip ústemdigi, azamattardyń zańdy quqyqtary men bostandyqtaryn saqtaý, bilim, ǵylym jáne tehnologııanyń damýyna basymdyq berý, memleketimizdiń Táýelsizdigin, egemendigi men aýmaqtyq tutastyǵyn qorǵaý sekildi eshqashan eskirmeıtin, mánin joımaıtyn qundylyqtar jatyr.

1995 jylǵy Konstıtýtsııada memlekettik bılikti nyǵaıtýǵa basymdyq berildi. Sol zamannyń bıiginen qaraǵanda, bul oryndy edi. Óıtkeni Táýelsizdiktiń eleń-alańynda zań shyǵarý qyzmetin qamtamasyz etý qajet boldy.

Qoldanystaǵy Konstıtýtsııany synǵa alýdyń qajeti joq. Óıtkeni bul qujat memleketimizdiń irgesin bekemdeýge oń yqpal etti. Muny moıyndaýymyz kerek. Biz Ádiletti Qazaqstandy quryp jatyrmyz. Sondyqtan Qazaqstan Respýblıkasynyń tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń erekshe tarıhı eńbegin umytpaǵanymyz lázim.

Qazirgi qoǵam ómirinde «Adam memleket úshin emes, memleket adam úshin» degen qaǵıdattyń ózektiligi artty. Sondyqtan jańa Konstıtýtsııanyń boıynan osy ustanym anyq ańǵarylady.

Adamnyń quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýǵa 30 baptan turatyn eń úlken bólimniń arnalýy tegin emes. Bul – Ata zańnyń shamamen úshten biri. Salystyrmaly túrde aıtsaq, Prezıdent týraly bólim nebári 10 baptan turady.

Azamattarymyzdyń quqyǵyna qatysty kóptegen normaǵa jańa mazmun berilip, mán-mańyzy arta tústi. Elimizdiń tarıhı-mádenı murasyn, otbasylyq jáne adamı qundylyqtardy kózdiń qarashyǵyndaı saqtaıtynymyzdy Ata zań deńgeıinde aıqyndadyq.

Bul – halqymyzdyń ajyramas quqyǵy. Eshbir saıasatkerdiń, ıá bolmasa qoǵam belsendisiniń, sheteldik nemese otandyq úkimettik emes uıymdardyń eshqashan buǵan kúmán keltirýine, synap-mineýine qaqysy joq. Oǵan jol bermeımiz.

Halqymyzdyń basym bóligi otbasyn qoldaý baǵytyndaǵy memlekettik saıasatty quptaıdy. Óıtkeni otbasy degenimiz – ulttyń jańa qasıetin qalyptastyryp, adal ári patrıot azamatty tárbıelep shyǵaratyn altyn uıa.

Azamattarymyzdyń múddesin qorǵaý – eń mańyzdy memlekettik mindet. Saıyp kelgende, bul egemendigimizge, ultymyzdyń baıandy bolashaǵyna qatysty másele.

Jańa Konstıtýtsııa jobasy adam quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaýdy eń joǵary deńgeıge kóteredi. ıAǵnı adam dúnıe esigin ashqannan bastap, onyń bastaýysh jáne orta bilim alýy, otbasyn qurýy jáne kámeletke tolǵan balalardyń eńbekke jaramsyz ata-anasyna qamqorlyq jasaý mindeti Negizgi zańda túgel qamtylǵan.

Ata zań jobasy – azamattarmen adamı qarym-qatynas túzýdiń jarqyn kórinisi. Kúni keshe ǵana keıbir normalar áleýmettik qııal sııaqty kóringen edi. Mysaly, qazirgi Konstıtýtsııada azamattyń memleketke keltiretin zııany jóninde jazylǵan, al jańa Ata zań jobasynda adamǵa zııan keltirgeni úshin memleketke júkteletin jaýapkershilik týraly norma paıda boldy. Budan bylaı ár adam memlekettik organnyń nemese laýazymdy tulǵanyń zańsyz áreketi arqyly keltirilgen zııandy memleketten ótep alýǵa quqyǵy bar.

«Memleket Konstıtýtsııasy adam konstıtýtsııasyn buzbaıtyndaı bolýǵa tıis» degen ulaǵatty sóz Qazaqstan azamattarynyń quqyqtary men bostandyqtaryn, múddelerin qorǵaýdyń jańa tásilderin dál sıpattaıdy. Zań men tártip ústemdigine memlekettik ıdeologııa retinde basymdyq berilgenin taǵy da atap ótkim keledi. Bul qaǵıdatty tolyq túsinbesek jáne ulttyq sanamyzǵa sińirmesek, qazaq memlekettiginiń nyǵaıýy týraly aıtýdyń ózi artyq.

Jemqorlardyń, tipti olardyń sottylyǵy zańda belgilengen tártippen joıylǵanyna nemese alynǵanyna qaramastan, saılanýǵa quqyǵy joq. Bul – óte mańyzdy jańashyldyq dep oılaımyn.

«Turǵyn úıge qol suǵýǵa bolmaıdy» degen bap ta ádildik qaǵıdatyna tolyq saı keledi. Jańa Konstıtýtsııa jobasynda «Sot sheshiminsiz turǵyn úıden aıyrýǵa jáne shyǵaryp jiberýge jol berilmeıdi» dep naqty jazylǵan.

Negizgi zańda advokatýra ınstıtýty bekitilip, sondaı-aq Mıranda erejesi engiziledi. Buryn-sońdy mundaı bolǵan joq. Osy arqyly azamattyń sotta qorǵalý jáne zań kómegin alý quqyǵyna memleket beretin kepildik kúsheıedi.

Jeke ómirge qol suqpaý quqyǵyn Konstıtýtsııa deńgeıinde bekitý usynyldy. Bul jerde tek jeke salymdar men jazysqan hattardyń qupııasyn zańmen qorǵaý týraly sóz bolyp otyrǵan joq. Bank operatsııalarynyń, derbes derekterdiń qupııalyǵyn qamtamasyz etý Konstıtýtsııa boıynsha qorǵalady. Tsıfrlyq tehnologııa men qarjy sektory qaryshtap damyǵan qazirgi zamanda bul ózekti máselege aınaldy.

Budan bólek, Qazaqstanda derbes derekter men tsıfrlyq quqyqtyń qorǵalýyna kepildik berýdi Negizgi zań deńgeıinde bekitý josparlanyp otyr. Alǵash ret bilim men ǵylymdy, ınnovatsııany damytý memleket qyzmetiniń konstıtýtsııalyq qaǵıdaty retinde tanylmaq. Memlekettiń, ásirese, bilim berý júıesiniń zaıyrly sıpatqa ıe bolýy aıryqsha mańyzǵa ıe. Biz tórtkúl dúnıeniń daryndaryn ózimizge tartyp, ınvestıtsııasyn ıgeretin myqty elge aınala alamyz. Oǵan áleýetimiz jetedi. Bul – adam kapıtalynyń sapasyn arttyrý baǵytyndaǵy jumystyń mańyzdy bóligi. Sondyqtan zııatkerlik menshikti tuńǵysh ret Konstıtýtsııa deńgeıinde qorǵaý usynylyp otyr. Bul, óz kezeginde, kreatıvti ekonomıkanyń damýyna tyń serpin beredi.

«Azamattarǵa jańa mindetter júkteıtin nemese olardyń jaǵdaıyn nasharlatatyn zańdardyń keri kúshi bolmaıdy» degen norma engizildi. Osylaısha, biz turaqty ári túsinikti quqyqtyq, ınvestıtsııalyq orta qalyptastyramyz. Azamattarymyz óz quqy buzylmaıtynyn, qorǵalatynyn bilip, olardyń alańsyz ómir súrýine jáne kásipkerlikpen aınalysýyna jaǵdaı jasalady. Sonymen qatar jekelegen aýmaqtar men «qarqyndy damıtyn qalalar» úshin arnaýly quqyq rejımin belgileý usynylyp otyr.

Osy normaǵa baılanysty elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵyna qaýip tóndiredi degen qaýeset taraı bastady. Ádette mundaı aýyr aıyptaýdy álemdik tájirıbeden maqurym, zańnamalyq saýaty joq adamdar aıtady.

Aıtpaqshy, jańa Konstıtýtsııa jobasynda orys tiliniń mártebesin tómendetip jatyr-mys degen kúńkil áńgimege qatysty da osyny aıtýǵa bolady. Bul jaıynda jazylǵan maqalalardy oqýdyń ózi qyzyq. Stılıstıkalyq jáne grammatıkalyq qatelerden aıaq alyp júre almaısyń. Jarııalanym avtorlary orys tili úshin qam jeıdi, biraq ózderi ony durys meńgermegen. Túptep kelgende, jańa Konstıtýtsııa mátininiń resmı qujat retinde qazaq jáne orys tilderinde jarııalanýy kóp nárseni ańǵartpaı ma? Bul jerde túsinikteme berip, aqtalýdyń ózi artyq.

Osy oraıda qazaq tiliniń mártebesi tómendedi dep baıbalam salýdyń qajeti joq. Jańa Konstıtýtsııa jobasynda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik tili – qazaq tili» dep naqty jazylǵan. Bul rette ana tilimiz tek kórkem ádebıette ǵana emes, elimizdiń qoǵamdyq-saıası ómiriniń barlyq salasynda keńinen qoldanylady. Eń mańyzdysy, jastar arasynda qazaqsha sóıleý sánge aınaldy. Basqasha aıtqanda, qazaq tiliniń bolashaǵy jarqyn. Keıbireýler til taǵdyryna alańdaǵan keıip tanytyp, bul taqyrypty saıası qural retinde paıdalanady. Qazaq jastary jańashyldyqqa tez beıimdele alýymen erekshelenedi. Olar qazaqsha men orysshany qosa alǵanda, úsh-tórt tildi erkin meńgeredi. Muny aınalamyzdan kúnde kórip júrmiz.

«Saıası býllıngpen» sheteldik azamattardyń aınalysatyny óz aldyna. Biraq osy qıturqy áreketke óz azamattarymyzdyń barýyn, onyń ústine sebepsiz soqtyǵýyn túsiný óte qıyn. Keıbireýler óz baǵasyn asyryp, jurt aldyndaǵy bedelin kóterý úshin ult múddesine shekeden qarap, shekten shyǵady. Tym bolmasa, jańa Konstıtýtsııanyń ıdeologııalyq jáne saıası mánine, usynylǵan normalardyń qandaı ról atqaratynyna bir sát úńilip kórgen jón.

Biz arnaýly rejımdi tek qarajat, ıaǵnı kapıtal tartý úshin engizip otyrmyz. Mundaı artyqshylyq qarjylyq basqarý, salyq jeńildikteri jáne sot rásimderine qajetti jumystardy qamtamasyz etý úshin beriledi. Máselen, osyndaı rejım Alataý qalasyna qatysty qoldanylmaq.

Konstıtýtsııada arnaýly quqyq rejımin bekitý arqyly biz ınvestorlarǵa qolaıly jaǵdaı jasaımyz. Jer júzine Qazaqstandy turaqty, ashyq, kedergisiz jáne ishki naryqtaǵy ahýaly aıqyn el retinde kórsetemiz. Mundaı aýmaqtar Qazaqstannyń birtutas konstıtýtsııalyq, quqyqtyq keńistiginiń ajyramas bóligi sanalady jáne solaı bolyp qala beredi. Konstıtýtsııalyq júıeniń asa mańyzdy bóligi retinde elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy men memlekettik qurylymy myzǵymas sıpatqa ıe.

Jańa Ata zańymyzda Táýelsizdikti, egemendikti jáne aýmaqtyq tutastyqty qorǵaý basty qaǵıdattar retinde kórsetilgenine taǵy da toqtalǵym keledi. Bul erejelerdi qaıta qaraýǵa, basqasha tápsirleýge bolmaıdy. ıAǵnı ol múldem ózgermeıdi.

Osyndaı negizgi erejelermen qatar, Ata zań jobasynda ulttyq valıýtanyń mártebesi aıqyndaldy. Bul – mán-mańyzy zor norma. Tól valıýtanyń Eltańba, Tý jáne Ánuranmen qatar turýy beker emes. Bul jańashyldyq egemendikti, sonyń ishinde qarjylyq derbestikti quqyqtyq turǵydan qorǵaýdy kózdeıdi.

Myna nárseni atap ótkim keledi: Qazaqstan halqy bıliktiń bastaýy jáne egemendiktiń ıesi sanalady. Osy ereje Konstıtýtsııa jobasynda jańa norma retinde naqty bekitildi. Bul – jańa Ata zań memlekettigimizdiń tuǵyryn nyǵaıta túsedi degen sóz. Munyń, ásirese, geosaıası ahýal qubylyp, turaqsyzdyq ornap, ulttyq qaýipsizdikke syn-qaterler tónýi múmkin kezeńde mańyzy zor.

Ata zańnyń mátini ǵana emes, máni men maǵynasy ózgerdi. Onda san ǵasyrlyq memlekettilik dástúrimiz, maqsat-murattarymyz ben myzǵymas qundylyqtarymyz naqty kórsetildi.

Ashyǵyn aıtaıyn, men ózim de Memleket basshysy retinde Jańa Konstıtýtsııa jobasynyń mátinin jazýǵa tikeleı atsalystym. Men onyń ár taraýyna, ár babyna basa mán berdim. Árbir sózdiń maǵynasyna tereń úńilip, óz usynystarymdy Konstıtýtsııalyq komıssııaǵa joldadym. Budan bólek, biz termınder men sózderdi qazaqy uǵymǵa barynsha saı etip berýge aıryqsha nazar aýdardyq. Mysaly, qazirgi Ata zańymyzda «Qazaqstan aýmaǵynyń tutastyǵy» degen uǵym bar. Negizi, bul «jerdiń tutastyǵy» bolýy kerek edi. Men bul máselege lıngvıst jáne saıasatker retinde sarapshylardyń nazaryn aýdardym. Sebebi, jer – qazaq úshin eń qasterli uǵymnyń biri. Ata-babalarymyz bir qarys jer úshin janyn qurban etken. Osy ulanǵaıyr jerdi qorǵap, urpaqqa mıras etken. Onyń tabıǵatyn aıalaý, tutastyǵyn saqtaý, shekarasyn qas qaqpaı kúzetý – qasıetti boryshymyz. Uly dalanyń bir ýys topyraǵy – baǵa jetpes baılyǵymyz. Sondyqtan «jerdiń tutastyǵy» degen sóz halqymyzdyń dúnıetanymyna saı keletin, naǵyz qazaqy uǵym bolar edi. Men bul ustanymdy qoldaımyn. Alaıda halyqaralyq deńgeıde ornyqqan termın bolǵandyqtan, Konstıtýtsııalyq komıssııanyń basym kópshiligi «aýmaqtyq tutastyq» uǵymyn ózgerissiz qaldyrdy. Men muny jańa Konstıtýtsııanyń jobasyn ázirleý kezinde árbir normaǵa, árbir bapqa qatysty qyzý pikirtalas bolǵanyna baılanysty mysal retinde aıtyp otyrmyn.

Qazaqta «Kelisip pishken ton kelte bolmas» degen sóz bar. Jurtshylyq ta bul jumystan tys qalǵan joq. Azamattarymyzdan myńdaǵan usynys kelip tústi. Sonyń barlyǵy muqııat zerttelip, súzgiden ótti. Aqylǵa qonymdy usynystyń barlyǵy eskerildi. Bul halqymyz óz bolashaǵy úshin jaýapty ekenin tereń sezine alǵanyn kórsetedi.

Referendýmǵa shyǵarylyp jatqan jańa Ata zań jobasy jan-jaqty zerdelenip, qyzý talqydan ótti. Sondyqtan ony naǵyz Halyq Konstıtýtsııasy dep nyq senimmen aıta alamyz.

Shyn máninde, jańa Ata zań – órkenıeti baı, tarıhy tereń, muraty bıik, jospary aıqyn, bolashaǵy jarqyn, Ádiletti, Qýatty, Qaýipsiz, Taza Qazaqstannyń tólqujaty.

Men Memleket basshysy retinde árbir sheshimdi tek ult múddesi turǵysynan qabyldaıtynymdy atap ótkim keledi. Bizge arqany keńge salyp, jaıbaraqat júrýge bolmaıdy. «Bir jóni bolar, jolymyz bolar» dep otyra almaımyz. Oǵan quqymyz da joq. Biz evolıýtsııalyq damý jolyna, ıaǵnı jan-jaqty, jedel jáne batyl jańǵyrý jolyna tústik.

Usynylǵan Konstıtýtsııa jobasy qabyldansa, memleket pen azamattardyń qarym-qatynasy jańa sıpatqa ıe bolady, sondaı-aq elimizdiń búkil zań júıesi jańarady.

Ata zańǵa ózgerister engizý tártibi áldeqaıda jaqsaryp, demokratııalyq quqyqtyq sıpatqa ıe bolady.

Qazirgi Konstıtýtsııa boıynsha Parlament Negizgi zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engize alady jáne mundaı jaǵdaı osyǵan deıin birneshe ret bolǵan. Al endi Konstıtýtsııaǵa engiziletin kez kelgen ózgerister men tolyqtyrýlar boıynsha sheshim tek jalpyhalyqtyq referendým arqyly qabyldanady. Bul qadam keleshekte jekelegen saıası toptardyń múddesine bola negizsiz konstıtýtsııalyq túzetýler jasaýǵa tosqaýyl qoıady.

Men Prezıdent qyzmetine kirisken sátten bastap el taǵdyryna qatysty asa mańyzdy máseleniń bári halyqtyń talqysynan ótip, referendým arqyly sheshilip keledi. Bul men úshin myzǵymas ustanym boldy.

Esterińizge sala keteıin, 1995 jyl qabyldanǵan «Referendým týraly» konstıtýtsııalyq zań óz kúshine ıe bolǵaly alǵash ret 2022 jyly ǵana qoldanyldy. Aldaǵy naýqan az ýaqyt ishinde ótken úshinshi referendým bolmaq.

Táýelsizdik jyldary ishinde Qazaqstan aıtylǵan barlyq teris boljamdarǵa qaramastan, halqymyzdyń tabandy eńbeginiń arqasynda halyqaralyq abyroı-bedeli zor kúshti memleket retinde qalyptasty.

Biraq, kúshti, myqty el bolý jetkiliksiz. Memlekettiń shynaıy kemeldigi azamattardyń, zań men óskeleń urpaqtyń aldyndaǵy jaýapkershiliginen aıqyn kórinedi.

Myqty memleket tirek bolady, al jaýapty memleket erteńgi kúnge degen senimdi kúsheıtedi. Kúsh pen jaýapkershilik úılesim tapqanda ǵana memleket ozyq ári qarqyndy damý jolyna túsedi.

Keıingi urpaq bizdiń olqylyqtarymyzǵa túsinistikpen qaraýy múmkin, biraq el taǵdyryna áser etetin tarıhı sheshim qabyldaý kezinde enjar, jigersiz, jaýapsyz bolsaq, olar bizdi eshqashan keshirmeıtini sózsiz.

Dál qazir bizdiń aldymyzda kemel sanamen, zor jaýapkershilikpen taǵdyrly tańdaý jasaý mindeti tur. Osy oraıda barsha azamatqa, ásirese, jas otandastarymyzǵa qarata arnaıy úndeý jasaǵym keledi. Jańa Konstıtýtsııa jobasy, eń aldymen, Sizderge arnalǵan. Sizderge referendýmda daýys berip, osy uly iske, ıaǵnı Otanymyzdyń taǵdyryna qatysyńyz bar ekenińizdi bildiretin oraıly múmkindik berildi. Basqasha aıtqanda, Sizder Ata zańǵa úles qosqan azamattar retinde el tarıhyna óz esimderińizdi jazyp qaldyra alasyzdar. Biraz ýaqyt ótken soń, ómir kórip, eseıgen shaǵyńyzda: «Men azamattyq paryzymdy oryndadym. Elimniń jańa Ata zańyn qabyldaýǵa óz úlesimdi qostym» dep maqtanyshpen aıtýǵa tolyq quqyńyz bar.

Qymbatty otandastar, Sizderdiń tańdaýlaryńyz – bıýlleten qaǵazyndaǵy jaı ǵana belgi emes. Ol – naǵyz Halyq Konstıtýtsııasy jobasyna kórsetilgen naqty qoldaýyńyz. Qazaqstandy damýdyń dańǵyl jolyna salýǵa jastar atsalysady.

Kúni erteń yntymaq-birligi jarasqan, eńbekqor, zańǵa baǵynatyn, bilim, ǵylym, mádenıet jáne zaıyrlylyq qundylyqtary berik ornyqqan, jappaı tsıfrlandyrý men jasandy ıntellekt kúndelikti ómirdiń ajyramas bólshegine aınalatyn qoǵam qurý mıssııasy Sizderge júkteledi. Sizdiń daýysyńyz naǵyz jasampaz otanshyldyqtyń, azamat retinde el keleshegi úshin jaýapkershilik arqalaýdyń qandaı bolatynyn kórsetedi.

Qazirgi Qazaqstan kóptegen elden kósh ilgeri. Shartarapqa ekonomıkalyq damýy ornyqty, saıası ahýaly turaqty, túrli din men mádenıetke qurmetpen qaraıtyn el retinde tanyldyq.

Biz órkenıetaralyq jáne dinaralyq dıalog órbitýdi, halyqaralyq quqyqty saqtap, beıbit qatar ómir súrýdi, ıadrolyq qarýdy taratpaı, ózara senim jáne qaýipsizdik sharalaryn nyǵaıtýdy jaqtaımyz.

Qazaqstan ulttyq múddesin, egemendigin árdaıym qorǵaıdy. Keleshekte de solaı bolmaq. Biz – jasampaz ultpyz. Qarym-qatynasty qıratpaımyz, baýyrymyzǵa tartamyz. Eshkimdi jatyrqamaımyz, bólinbeımiz, birigip, tatý-tátti tirshilik etemiz. Sondyqtan bizdiń tólqujatymyzǵa halyqaralyq senim joǵary, orasan zor kúshke ıe qujat retinde moıyndalady. Azamattarymyz dúnıe júzin emin-erkin sharlap, shetelderde bilim alady, kásibin júrgizedi. Bul elimizdiń álemniń alpaýyt memleketterimen terezesi teń, mol múmkindikterge ıe ekenine aıqyn dálel.

Biz Ádiletti Qazaqstannyń negizin qalap jatyrmyz. Bul elde kez kelgen adam áleýmettik mártebesine, saıası, ıdeologııalyq tańdaýyna, tiline, dinine, etnıkalyq shyǵý tegine qaramastan, óz qarym-qabiletin tolyq paıdalana alady.

Osy turǵydan jańa Halyq Konstıtýtsııasynyń jobasy ortaq Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń jarqyn keleshegine berik ári myzǵymas irgetas bolady dep aıta alamyn.

Jańa Ata zańymyz tehnologııalyq órleýge, jasandy ıntellektini damytýǵa jáne jappaı tsıfrlandyrýǵa jol ashady. Otanymyzdyń ádiletti ári órkendegen memleket bolýyna yqpal etedi.

Biz – beıbit elmiz. Qazaqstannyń kók tústi tólqujatyn jahan jurtshylyǵy jaqsy biledi jáne qurmetteıdi. Álemniń ár túkpirinde azamattarymyzdy jyly qabaqpen, erekshe iltıpatpen qarsy alady. Búginde 90 myńnan astam jastarymyz shetelde kedergisiz bilim alýda.

Biz ár adamǵa zor múmkindik beretin elde ómir súrip jatyrmyz. Jaqynda ótetin referendým – sondaı keremet múmkindiktiń biregeıi. 15 naýryzda ár azamatymyz Qazaq eliniń jasampazdyq jylnamasyna óz qoltańbasyn qaldyra alady. Bul – naǵyz tarıhı sát. Mundaı sát únemi bola bermeıdi.

Osy oraıda, men Qazaqstan jastaryna taǵy da arnaıy úndeý jasaǵym keledi. Referendýmǵa belsene qatysý – el taǵdyryna beı-jaı qaramaý degen sóz. Sol kúni óz tańdaýyńdy jasaý – týǵan eldiń jarqyn bolashaǵyn óz qolyńmen qurý degen sóz.

Ýaqyt ótedi, al Qazaqstan jańa Konstıtýtsııanyń arqasynda qaryshtap damı beredi. Kóp uzamaı álemdegi eń ozyq eldiń birine aınalady. Sol kezde «Qasterli Otanymdy osy bıikke jetkizgen joldy tańdaýǵa men de atsalystym» dep, maqtanyshpen aıta alasyzdar. Al keıingi býyn ózderińizge árdaıym rızashylyǵyn bildirip júredi. Uly Abaı «Adamnyń adamshylyǵy isti bastaýynan bilinedi» degen. Biz bir el bolyp mańyzdy ári jaýapty jumysty qolǵa aldyq. Eń bastysy, nıetimiz – túzý. Demek isimiz ońǵa basyp, berekeli bolary sózsiz.

Túptep kelgende, munyń bári eldiń erteńi úshin jasalyp jatyr. Ata-babamyz aq naızanyń ushymen, aq bilektiń kúshimen bizge keń-baıtaq jerdi amanat etti. Biz de keler urpaqtyń ádiletti ári órkendegen Qazaqstanda ómir súrgenin qalaımyz. Sol úshin bárin jasaımyz. Men halqymyzdyń jasampaz qýatyna, jastardyń taýdaı talabyna senemin. Endi bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵaryp, belsendi jumys isteıik.

El múddesine adal qyzmet ete berińizder!

Elimiz aman, jerimiz tynysh bolsyn!