Qasym-Jomart Toqaevtyń ǵalymdardy marapattaý rásiminde sóılegen sóziniń mátini

Qadirli qaýym!

Qurmetti ǵalymdar!

Eń aldymen, Ǵylym qyzmetkerleri kúni barshańyzǵa qutty bolsyn deımin. Osy belgili mereke qarsańynda Aqordaǵa jınalyp, bas qosý jaqsy dástúrge aınaldy. Bul – elimizdiń ǵalymdar qaýymyna degen erekshe qurmeti jáne aıryqsha yqylasynyń kórinisi. Sebebi kez kelgen damyǵan, ıaǵnı, ozyq memlekettiń qazyǵy – ǵylym, al qazynasy – ǵalym.

Ár eldiń ǵylymı áleýeti – onyń abyroı-bedeli men kúsh-qýatynyń ólshemi desek, qate bolmaıdy. Ǵylymǵa basymdyq beretin, ǵalymyn qadirleıtin, basqasha aıtsaq, «ǵylym-bilim bar jurttar» ǵana órkenıettiń órine shyǵady. Bul – aqıqat. Túptep kelgende, adamzattyń barlyq jetistigi ǵalymdardyń zııatkerlik eńbeginiń jemisi ekeni sózsiz.

Qazir osy zalda túrli salada zor tabysqa jetken zerdeli zertteýshilerimiz otyr. Sizder ult sapasyn arttyrýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa mol úles qosyp kelesizder. Barshańyzǵa shynaıy rızashylyǵymdy bildiremin.

Hakim Abaı aıtyp ótkendeı, «Adam balasy adam balasynan aqyl, ǵylym, ar, minez degen nárselermen ozbaq». Bul – eshqashan ózektiligin joǵaltpaıtyn taǵylym. Biz básekege qabiletti el bolamyz desek, eń aldymen, ǵylymdy damytyp, jańa tehnologııany, jasandy ıntellektini meńgerýimiz kerek.

Ózderińizge málim, men osy jyldy Tsıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly dep jarııaladym. Ǵylymǵa bet burý – ósip-órkendeýge umtylǵan árbir eldiń tarıhı mindeti. Biz muny jaqsy túsinemiz. Memleket ǵylym salasyna únemi qoldaý kórsetýde. Keıingi 5 jylda osy salaǵa bólinetin qarjy kólemi 6 eseden asty. Qazaqstanda zertteý ýnıversıtetteriniń sany kóbeıýde. Ǵylymı jobalarǵa ınvestıtsııa salatyn bıznes ókilderine salyq jeńildigi beriletin boldy.

Aldymyzda taǵy bir mańyzdy mindet tur. Biz jas ǵalymdar ǵylymmen alańsyz aınalysýy úshin qolaıly jaǵdaı jasaýymyz qajet. Óıtkeni qazaq ǵylymynyń bolashaǵy – kózi ashyq, kókiregi oıaý, oıy ushqyr jáne maqsaty bıik jastardyń qolynda. Talapty ári talantty azamattar keleshekte ulttyń shamshyraǵyna aınalady. Olar Qanysh Sátbaev sııaqty alyp tulǵalardyń jolyn jalǵaıdy. Sondyqtan jas zertteýshilerge qamqor bolýymyz kerek. Bul baǵytta naqty bastamalar júzege asyrylyp jatyr.

Qazirgi tańda 600-den astam jas ǵalymǵa baspana berildi. Budan bólek, olarǵa arnaýly granttar bólinýde. Jyl saıyn jas zertteýshiler álemniń jetekshi ǵylymı ortalyqtaryna baryp, tájirıbe jınap, taǵylym alyp júr. Osyndaı naqty sharalar aldaǵy ýaqytta da jalǵasyn tabady.

Ǵylymdy qoldaý, ǵalymdarǵa el bolyp qurmet kórsetý, bul – eń aldymen qoǵamda eńbekqorlyq, bilimpazdyq, jasampazdyq qundylyqtaryn ornyqtyrý degen sóz. Halqymyzdyń oıy ozyq bolsa, óskeleń urpaqtyń da ǵylym-bilimge degen yqylasy aıryqsha bolary anyq. Zerdeli ári zııatker urpaq tárbıeleý – barshaǵa ortaq paryz. Oǵan memleket te, ata-analar da birdeı jaýapty.

Men byltyr «Keleshek» biryńǵaı jınaqtaý júıesin qurý týraly tıisti Zańǵa qol qoıdym. Bul júıe arqyly ata-analar balasynyń bolashaqta sapaly bilim alýyna qarajat jınaı alady. Qazirdiń ózinde 200 myńǵa jýyq azamat arnaıy esepshot ashty. Muny bolashaqqa salynǵan eń utymdy ınvestıtsııa deýge bolady.

Taǵy bir másele. Ǵylymnyń áleýetin el ıgiligine jarata bilý qajet. Ǵalymdarymyz ashqan jańalyqtar zerthanalar aıasynda qalyp qoımaýy kerek. Naqty nátıje beretin, óndiriske engizýge bolatyn jobalardy júzege asyrý qajet. Bir sózben, ǵylym ekonomıka men qoǵamnyń suranysyna saı bolýǵa tıis. Bul maqsat Úkimettiń udaıy nazarynda bolýy kerek, sebebi osy mindettiń elimiz úshin mán-maǵynasy erekshe. Sonymen qatar, bul – álemdegi eń úzdik kompanııalardyń berik ustanymy, buljymas qaǵıdasy. Jahandyq deńgeıdegi iri tehnologııalyq korporatsııalar birinshi kezekte bilim men ǵylymǵa basymdyq beredi, ǵylymı jańalyqtardy óndiriske jedel engizedi. Talanttardy qyzmetke tartý jaǵynan da bul kompanııalar kósh bastap tur. Adam kapıtaly olardyń negizgi kúsh-qýaty sanalady. Tehnologııa men ınnovatsııa – damýdyń eń basty ári balamasyz sharty. Muny HHІ ǵasyrdyń úzdik kompanııalary dáleldep otyr.

Bizdiń elimiz úshin de qoldanbaly ǵylymdy damytý – asa mańyzdy mindet. Osy baǵyttaǵy jobalardyń sany kóbeıdi. Bul – óte jaqsy úrdis. Ásirese, ýnıversıtetterdiń tehnologııalyq damý ortalyǵy retinde qalyptasyp jatqanyn atap ótý qajet. Mysaly, byltyr University Medical Center mekemesine qarasty Júrek ortalyǵynyń dárigerleri ALEM (Astana Life Ex-situ Machine) dep atalatyn ınnovatsııalyq medıtsınalyq qurylǵy oılap tapty. Muny ótken jyldyń eń aıtýly ǵylymı jańalyǵy dep aıtýǵa bolady. Osy qurylǵy donorlyq aǵzalardyń ómirsheńdigin 24 saǵattan astam ýaqyt saqtaýǵa múmkindik beredi. Mundaı biregeı jańalyqtar qazaq ǵylymynyń áleýeti, jalpy elimizdiń damý deńgeıi joǵary ekenin kórsetedi.

Degenmen ǵylym salasynda sheshilmegen túıtkilder de az emes. Men naýryz aıynda ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetinde bolǵanymdy bilesizder. Sol jerde ǵalymdarmen arnaıy kezdesip, biraz máselege toqtaldym. Ásirese, ǵylymdy qarjylandyrý jumysyn retke keltirip, qatań baqylaýǵa alý qajettigi týraly aıttym. Basty maqsat qarjyny ıgerý emes, qoǵamǵa paıdasy tıetin jobalardy júzege asyrý bolýǵa tıis.

Bilikti ınjenerlik-tehnıkalyq kadrlardy daıarlaýǵa basa nazar aýdarǵan jón. Bul rette negizgi jaýapkershilik joǵary oqý oryndaryna júkteledi. Ulttyń zııatkerlik qýaty dál osy bilim ordalarynda qalyptasady. Ýnıversıtetter óz mıssııasyn adal atqarsa, bilikti mamandar men kásibı kadrlardyń qatary arta túseri sózsiz.

Budan bólek, ǵylym qalashyqtaryna jáne qarqyndy damıtyn qalalarǵa jańa tehnologııa engizýdi jolǵa qoıýymyz kerek. Qazir Kýrchatov qalasyna ǵylym qalashyǵy mártebesin berý úshin naqty jumys júrgizilip jatyr. Investorlardy osyndaı damý ortalyqtaryna qarjy salýǵa yntalandyrý qajet. Bul da – Úkimettiń ózekti mindetteriniń biri.

Toqeterin aıtsaq, alda atqaratyn sharýa kóp. Shıraq qımyldap, tııanaqty jumys isteýimiz kerek. Ǵylym salasyndaǵy kúrdeli máselelerdi memleket pen ǵylymı qaýymdastyq kúsh jumyldyryp, birlese sheshedi dep oılaımyn.

Qurmetti ǵalymdar!

Ózderińizge málim, Qazaqstanda 15 naýryz kúni tarıhı máni zor referendým ótti. Azamattardyń basym bóliginiń qoldaýymen memleketimizdiń irgesin nyǵaıtatyn, eldi barlyq salada, sonyń ishinde ǵylymda ornyqty damý traektorııasyna shyǵaratyn jańa Konstıtýtsııa qabyldandy.

Ata zańymyzdyń preambýlasynda alǵash ret mádenıet, bilim berý, ǵylym jáne ınnovatsııa qundylyqtary naqty baǵdar retinde belgilendi. ıAǵnı atalǵan salalardy jan-jaqty qoldaýǵa strategııalyq mańyz berildi. Eń bastysy, bul baǵyttardy damytý memlekettiń konstıtýtsııalyq mindetine aınaldy.

Oraıly sátti paıdalana otyryp, Konstıtýtsııany ázirleýge jáne qabyldaýǵa aıtarlyqtaı úles qosqan barsha ǵylymı-akademııalyq qaýymdastyqqa rızashylyǵymdy bildiremin.

Ótpeli erejelerge saı, jańa Ata zań 2026 jyldyń 1 shildesinen bastap kúshine enedi. Sol ýaqytqa deıin negizgi zańdardyń barlyǵy Konstıtýtsııa normalaryna sáıkestendirilýge tıis. Bul baǵytta Parlament aýqymdy zań shyǵarý jumysyna kiristi. Depýtattar zań jobalaryn muqııat ári jedel qarastyrady dep senemin.

Memleket basshysy retinde elimiz úshin eleýli oqıǵalar týraly aldyn ala aqparat berý óte mańyzdy dep sanaımyn. Konstıtýtsııa kúshine engen sátten bastap bir palataly Quryltaı saılaýyn ótkizý jónindegi Jarlyqqa qol qoıamyn. Saılaý bıyl tamyz aıynda ótedi.

Muny ádeıi erte aıtyp otyrmyn. Óıtkeni partııalardyń josparlaryn aıqyndap, saılaý naýqanyna daıyndyq júrgizýine jetkilikti ýaqyty bolýy kerek. Osylaısha, partııalardyń saılaýshylarmen tıisti jumys júrgizýine bes aıǵa jýyq ýaqyt beriledi.

Quryltaı saılaýy Qazaqstannyń búkil saıası júıesin jappaı «qaıta qurýǵa» jol ashady. Bul rette biz júzege asyryp jatqan saıası jáne ekonomıkalyq reformalar qoǵamdyq sananyń oń sıpatta ózgerýine áser etýge tıis. Men munyń mańyzy jóninde birneshe ret aıttym.

Osy kúrdeli úderiste ǵalymdar erekshe ról atqarady. Óıtkeni olar órkenıet qundylyqtaryn dáriptep, sanatkerlik jáne moraldyq qasıetterimen kópke úlgi kórsetedi. Naǵyz ǵalymdar eskilik pen qarańǵylyqqa qarsy kúrestiń alǵy shebinen tabylyp, aǵartýshylyq pen bilim jolynda árdaıym top bastaǵan.

Álemniń ekinshi ustazy ál-Farabı dóp basyp aıtqandaı, «Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy». Sondyqtan gýmanızm, ádildik, jaýapkershilik qundylyqtary saltanat quryp, óskeleń urpaqty adamgershilikke jáne zańdy qurmetteýge tárbıelegende ǵana shynaıy órkendeýge bet alamyz.

Bizdiń qoǵam jaqsy men jaman týraly destrýktıvti túsinikterdiń jetegine ermeýge tıis, tól bolmysymyzǵa jat dúnıetanymǵa kózsiz senbeýi qajet. Onyń saldary aýyr bolady.

Yntymaq-birligimiz ben turaqtylyǵymyzdyń irgesin shaıqap, áleýmettik jáne ultaralyq alaýyzdyqty qozdyrǵysy keletinderdiń áreketine zań júzinde qatań tosqaýyl qoıylady. Konstıtýtsııada jazylǵandaı, elimizde zań men tártip ústemdik qurýy kerek.

Ǵalymdarymyz únsiz qalmaı, qoǵamda, ásirese, jastar arasynda jaýapkershilik pen tártip qaǵıdattaryn dáripteýi qajet dep sanaımyn. Quqyqtyq nıgılızmge jol joq. Bizdiń tańdaýymyz – zańǵa baǵynatyn parasatty qoǵam.

Jaqynda AQSh sottarynyń biri shyǵarǵan sheshimge sáıkes, keıbir ınternet-platformalardyń algorıtmi balalarǵa zııan keltirip, psıhologııalyq turǵydan táýeldi etetini moıyndaldy. Biz budan sabaq alýǵa tıispiz. Sondyqtan urpaq tárbıesin áleýmettik jeliler men vıdeoservısterdiń bodaýyna berip qoıýǵa bolmaıdy. Bul qosymsha zertteýdi qajet etpeıtin fakt.

Otbasy ınstıtýty men bilim berý júıesin nyǵaıtý, shyn máninde, balalardy kitap oqýǵa baýlýmen tyǵyz baılanysty. Jalpy, osylaı bolýy qajet. Qansha jerden pessımıstik pikirler aıtylsa da, kitap – bilim bulaǵy ári tálimger retinde mańyzyn joıa qoıǵan joq. Kitap oqyǵan saıyn tanymyń tereńdeıdi. Kitap aqyl-oıdy shyńdap, dúnıetanymyńdy keńeıtetini, adamdardyń óz qarym-qabiletine degen senimin kúsheıtetini belgili.

Taıaýda elimiz Ulttyq kitap kúnin ekinshi ret atap ótedi. Jurtshylyqtyń qoldaýyna ıe bolǵan bul bastama otandyq baspa salasynyń jumysyn júıelep, sheteldik avtorlardyń ózekti, paıdaly kórkem shyǵarmalarynyń aýdarylýyna túrtki bolýǵa tıis. Kitap oqý úrdisi tól dúnıetanymymyzdyń ajyramas bóligine, ulttyń ozyq qasıetine aınalǵany jón. Ǵalymdar bul iske salmaqty úles qosýǵa mindetti dep sanaımyn.

Osy tusta myna bir asa mańyzdy máseleni qaıta atap ótkim keledi: biz qoǵamda zań ústemdigi qaǵıdatyn, ıaǵnı zańǵa baǵyný mádenıetin túbegeıli ornyqtyrýymyz qajet. Zań men tártip ıdeologııasy kúndelikti ómirdiń barlyq salasynda qatań saqtalýǵa tıis: qoǵamdyq oryndaǵy júris-turys mádenıetinen, onyń ishinde jıyn-toılardan, turmystyq mádenıetten bastap, jolda kólik júrgizý mádenıetine deıin osy myzǵymas qaǵıdatqa saı bolýy kerek.

Men buǵan deıin de óz sózderimde jol qaýipsizdigi máselesine arnaıy toqtaldym. Ókinishke qaraı, Qazaqstanda jyl saıyn kólik apatynyń kesirinen, sonyń ishinde kóp jaǵdaıda jol qozǵalysy erejesin óreskel buzýdyń saldarynan myńdaǵan adam kóz jumady. Buǵan jol berýge bolmaıdy.

Buryn elimizde kólik apatynyń kóptigine joldyń nasharlyǵyn jeleý qylatyn. Sońǵy birneshe jylda barlyq óńirdegi jol ınfraqurylymyn aýqymdy túrde jańǵyrtýdy qolǵa aldyq. Biraq qaıǵyly oqıǵa azaımaı tur. Demek bul jaǵdaıǵa Úkimet pen qoǵam jiti nazar aýdarýy kerek. Azamattar bekitilgen erejelerdiń bárin múltiksiz saqtaıtyn kólik júrgizý mádenıetin qalyptastyrǵan durys.

Polıtseılermen tájikelesý, tipti olarǵa shabýyl jasaý faktilerin tyıý qajet. Mundaı jaǵdaılarǵa, sondaı-aq quqyqtyq nıgılızm dertine shaldyqqan adamdardy, basqasha aıtqanda, sotqarlar men buzaqylardy «qaharman» jasaýǵa zań aıasynda qatań shara qoldaný kerek.

Biz órkenıetti ult bolǵymyz kelse, polıtseılerdiń, dárigerlerdiń, muǵalimder men qyzmet kórsetý salasy mamandarynyń, jalpy, adal ári zańǵa baǵynatyn azamattardyń ar-namysyna tıetin kez kelgen áreketke batyl túrde tosqaýyl qoıýymyz qajet.

Qoǵamda tazalyqty saqtaý, qorshaǵan ortany qorǵaý mádenıetin ornyqtyrýdyń mán-mańyzy zor. Osy rette «Taza Qazaqstan» jalpyulttyq jobasyn aıryqsha atap ótken jón. Bul bastama qala men aýyldy abattandyrý jumysymen shektelmeıdi. Onyń túpki máni – qoǵamdyq sanany jańǵyrtý. Sol arqyly azamattarymyzdy qasterli Otanymyz – Qazaqstannyń taǵdyryna beı-jaı qaramaı, bolashaqtyń irgesin birge qalaýǵa shaqyrý.

Jaýapkershilik, ádildik, ózara qurmet bar jerde ǵana ósip-órkendeýge, damýǵa jol ashylady. Bul – órkenıetti memleketter men halyqtardyń barlyǵyna ortaq ustanym. Osy qundylyqtar jańa Halyq Konstıtýtsııasyna arqaý bolyp otyr. Biz damýdyń dańǵyl jolyna túsip, jahandyq básekege qabiletti elge aınaldyq. Naqty jetistikterimiz bar. Bul – eń aldymen, sapaly adam kapıtaly.

Biz zııatkerlik muramyzdy maqtan tutamyz. Ál-Farabı, Ahmet ıAsaýı, Abaı syndy ǵulamalarymyz sońyna sarqylmas rýhanı qazyna qaldyrdy. Olardyń eńbekteri álemdik aqyl-oıdyń altyn qoryna kiredi. Danyshpan babalarymyzdyń baǵa jetpes týyndylaryn zaman talabyna saı kádege jarata bilýimiz kerek. Oıshyldarymyz ben ǵalymdarymyzdyń murasyn tereń tanyp, keńinen dáriptep, barynsha damytqan jón. Uly tulǵalardy ulyqtaý jumysyna tyń serpin berý asa mańyzdy.

Túrkistan tórinde «Qoja Ahmet ıAsaýı» ordeni týraly kótergen bastamanyń máni de – osynda. Sondaı-aq byltyr ıAsaýı ilimin zerdeleýge arnalǵan halyqaralyq sımpozıým ótti. Jalpy, bárimiz áıgili Qoja Ahmet ıAsaýıdi biregeı ǵulama ǵalym ári órkenıettanýshy retinde elimizdiń árbir aımaǵynda jáne shetelde de keńinen dáripteýimiz kerek. Sonymen birge onyń qundylyǵy asa zor baı murasyn ózimiz de barlyq turǵydan jan-jaqty zertteýimiz qajet. Osy ónegeli dástúr bıyl ál-Farabı forýmyna ulasady. Mundaı taǵylymy mol, ǵylymı máni zor basqosýlar jyl saıyn ótkizilip turady.

Búgingi saltanatty jıynda taǵy bir jaqsy jańalyqty jarııalaǵym keledi. Qazaq dalasy kóptegen kemeńger tulǵalardyń mekeni bolǵanyn bilesizder. Sonyń ishinde álemge áıgili oıshyl ál-Farabıdiń orny erekshe. Onyń murasy – búkil adamzattyń asyl qazynasy, órkenıet oıynyń shyńy. Osyǵan oraı, men joǵary memlekettik marapattar tizimine arnaıy «Ál-Farabı» ordenin engizý qajet dep sanaımyn. Bul marapat bilim men ǵylym, mádenıet pen rýhanııat salasynda zor tabysqa jetken azamattarǵa beriledi. «Meıirim», «Qoja Ahmet ıAsaýı», «Ál-Farabı» ordenderi bıyl alǵash ret Respýblıka kúni qarsańynda tapsyrylatyn bolady.

Qadirli ǵalymdar!

Biz jasampaz ult retinde aldymyzǵa bıik maqsat qoıamyz. Birligimizdi bekemdep, birtutas halyq bolyp jarqyn bolashaqqa nyq qadam basamyz. Qasıetti Otanymyz – Qazaqstandy bilim-ǵylymnyń, oıly ortanyń jáne sanaly jastardyń kúshimen túbegeıli jańǵyrtamyz. Keler urpaqqa Órkenıetti, Qýatty ári Ádiletti memleketti amanat etip qaldyramyz. Bul – bizdiń ulttyq paryzymyz.

Osy tarıhı jolda biz ǵalymdardyń orasan zor áleýetine senim artamyz. Sebebi ǵylym órkendese, búkil elimiz damıdy, sheksiz múmkindikterge jol ashylady. Ǵalymnyń árbir jańalyǵy tutas ulttyń mereıin asyrady. Sizder qashanda el múddesine qyzmet ete beresizder dep senemin. Memleket ózderińizdi árdaıym qoldaıdy.

Men kásibı mereke qarsańynda ǵylym salasynda zor jetistikke jetken jáne joǵary bilimdi damytýǵa eleýli úles qosqan ǵalymdardy marapattaý týraly sheshim qabyldadym. Tıisti Jarlyqqa qol qoıdym. Sonymen qatar búgin jas ǵalymdarǵa páter kiltin tabystaımyn. Bári de qutty bolsyn! Berekeli bolsyn!