Qarttyqtyń belgisi me, álde Altsgeımer me: aýrýdy qalaı erte tanýǵa bolady?

Bes jylda naýqastar sany 5,5 esege jýyq artqan

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Kazinform agenttiginiń resmı saýalyna bergen jaýabyna sáıkes, 2021 jyly elimizde Altsgeımer dıagnozymen 677 adam esepte turǵan. 2022 jyly olardyń sany 1 559-ǵa, 2023 jyly 2 279-ǵa, 2024 jyly 2 992-ge jetken. Al 2025 jyldyń sońynda bul kórsetkish 3 706 adamdy qurady.

Osylaısha, bes jylda tirkelgen naýqastar sany shamamen 5,5 ese kóbeıgen. Degenmen bul aýrýdyń ózi dál osynsha ese jıi kezdesetin boldy degendi bildirmeıdi. Mınıstrlik kórsetkishtiń ósýin Altsgeımerdi anyqtaý múmkindiginiń jaqsarýymen baılanystyrady.

Vedomstvo málimetinshe, esepte turǵandardyń 742-si – 65 jasqa tolmaǵan adamdar. Demek, Altsgeımer tek egde jastaǵylarǵa ǵana tán aýrý emes.

Altsgeımer – dementsııaǵa ákeletin aýrýlardyń eń jıi kezdesetini. Dementsııa kezinde adamnyń este saqtaý, oılaý jáne kúndelikti tirshiligin óz betinshe atqarý qabileti nasharlaıdy. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, dementsııa jaǵdaılarynyń shamamen 60–70 paıyzy Altsgeımermen baılanysty.

Umytshaqtyqtyń bári Altsgeımer emes

Kez kelgen umytshaqtyqty aýrýdyń belgisi deýge bolmaıdy. Adam sharshaǵanda, uıqysy qanbaǵanda nemese kúızeliske túskende de keı nárselerdi umytyp qalýy múmkin. Biraq este saqtaý qabileti nasharlap, kúndelikti tirshilikke kedergi keltirse, onyń sebebin anyqtaǵan jón.

Astana qalasyndaǵy №3 kópbeıindi qalalyq aýrýhananyń nevrologııa jáne ońaltý bóliminiń meńgerýshisi Shynar Aıtjanova qarapaıym umytshaqtyq pen Altsgeımer aýrýynyń aıyrmasyn túsindirdi.

– Adam zatyn qaıda qoıǵanyn umytyp, keıin esine túsirýi múmkin. Bul mindetti túrde aýrýdyń belgisi emes. Al Altsgeımer kezinde jaqynda bolǵan áńgimeni múldem umytyp, bir suraqty qaıta-qaıta qoıýy múmkin, – deıdi nevrolog.

Altsgeımermen shatastyrýǵa bolatyn jaǵdaılardyń biri – depressııa.

Astana qalalyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy dırektorynyń medıtsınalyq bólim jónindegi orynbasary, psıhıatr Almagúl Aıtjanovanyń aıtýynsha, depressııa kezinde de adamnyń jady nasharlap, dementsııaǵa uqsas belgiler paıda bolýy múmkin. Mundaı jaǵdaıdy medıtsınada psevdodementsııa dep ataıdy.

– Depressııaǵa túsken nemese qatty kúızelgen adam kóbine «bárin umytyp júrmin» dep ózi shaǵymdanady. Bir nárseni esine túsire almasa, bireý eske salǵanda «ıá, durys, esime tústi» deýi múmkin. Al depressııany emdep, uıqysyn rettegen soń este saqtaý qabileti de jaqsarýy múmkin, – deıdi psıhıatr.

Al Altsgeımermen aýyratyn adam ózindegi ózgeristerdi baıqamaýy da múmkin. Máselen, tańerteń ne jegenin umytyp, bala kezindegi oqıǵalardy jaqsy aıtyp beredi. Keıde ámııanyn tońazytqyshqa salyp qoıyp, keıin ony qaıdan izderin bilmeıdi.

Psıhıatr eki jaǵdaıdyń aıyrmasyn shaı daıyndaý mysalymen túsindirdi.

– Depressııaǵa túsken adamnyń tósekten turǵysy kelmeýi múmkin. Biraq ornynan tursa, shaıyn daıyndaı alady. Al Altsgeımermen aýyratyn adam tósekten turady, biraq shaıdy qalaı daıyndaý keregin, neden bastaý qajet ekenin bilmeı qalady, – deıdi dáriger.

Árıne, mundaı belgilerdiń ózi dıagnoz qoıýǵa jetkiliksiz. Onyń ústine depressııa men Altsgeımer qatar kezdesýi de múmkin. Sondyqtan umytshaqtyqtyń naqty sebebin dáriger anyqtaıdy.

Sarańdyq, ashýlanshaqtyq, qyzǵanysh: Altsgeımer minezge qalaı áser etedi?

Altsgeımer kezinde adam tek umytshaq bolyp qoımaı, burynǵy ádetteri men minezi de ózgerýi múmkin. Mysaly, baý-baqsha kútip, nemerelerimen oınaǵandy nemese dombyra tartqandy unatatyn adam birte-birte osy isterge qyzyqpaı qalady.

Psıhıatr Almagúl Aıtjanovanyń aıtýynsha, jaqyndary muny kóbine qartaıǵannan dep oılaıdy. Keıde tipti aýrýdyń belgisin sarańdyqqa nemese ózimshildikke balaıdy.

– Bizge týystary «ájemiz sarań, ózimshil bolyp ketti» dep keledi. Biraq ol aqshasyn basqara almaı qalýdan qorqyp, ony jınap, jasyrýy múmkin. Óıtkeni esep-qısap júrgizý qabileti nasharlaıdy. Al jaqyndary muny túsinbeı, minezi ózgerdi dep oılaıdy, – deıdi psıhıatr.

Keıde adam aqshasyn bir jerge tyǵyp, keıin qaıda qoıǵanyn umytady. Taba almaǵan soń balalary urlady dep kúdiktenedi. Tipti jaqyndary ózin ýlaǵysy keledi dep qorqýy múmkin.

Aýrý adamnyń kóńil kúıine de áser etedi. Buryn sabyrly bolǵan adam bolmashy nársege ashýlanyp, jaqyndaryna aýyr sóz aıtýy yqtımal. Keıbiri jıi jylap, jubaıyn sebepsiz qyzǵanady. Dáriger muny mıdyń minez-qulyq pen sezimdi basqarýǵa jaýapty bólikteriniń zaqymdanýymen baılanystyrady.

Ýaqyt óte adamnyń sóıleýi men qarapaıym sharýalardy atqarýy da qıyndaıdy. Qajetti sózdi taba almaı, zattyń atyn «anaý nárse» dep túsindiredi. Keıde aýa raıyna saı kıine almaıdy nemese túımesin qalaı salýdy umytady.

– Eger buryn uqypty júrgen egde jastaǵy adam jýynýdy qoısa, kún saıyn bir tamaqty jeı berse nemese jalǵyz qalýdan qorqa bastasa, muny jaı minezdiń ózgerýi dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Mundaı jaǵdaıda onyń sebebin anyqtaý qajet, – dep eskertti Almagúl Aıtjanova.

Altsgeımer nege kesh anyqtalady?

Mundaı ózgeristerge mán bermeý aýrýdyń kesh anyqtalýyna sebep bolýy múmkin. Almagúl Aıtjanovanyń aıtýynsha, keı otbasylar jaqynynyń jaǵdaıy ábden nasharlaǵanda ǵana dárigerge júginedi.

– Bizde «adam qartaıǵan soń umytshaq bolady, minezi ózgeredi, bul qalypty jaǵdaı» degen qate túsinik bar. Keı otbasylar jyldar boıy mán bermeı júrip, jaǵdaı ábden qıyndaǵanda ǵana kómekke júginedi, – deıdi psıhıatr.

Mamannyń tájirıbesinde aýrýdyń ekinshi nemese úshinshi satysynda ǵana dárigerge keletin naýqastar jıi kezdesedi.

– Astana qalalyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵyna adamdar kóbine aýrýdyń ekinshi nemese úshinshi satysynda júginedi. Mundaı kezde este saqtaý men oılaý qabiletin baǵalaıtyn MoCA testinen 30 baldyń shamamen 15-in ǵana jınaýy múmkin. Al aýrýdy erterek, adam 24–26 ball jınap júrgen kezde anyqtaǵan mańyzdy, – dep túsindirdi maman.

MoCA – adamnyń este saqtaý, zeıin qoıý jáne oılaý qabiletin baǵalaıtyn test. Eń joǵary nátıje – 30 ball. Alaıda dıagnoz tek jınalǵan upaıǵa qarap qoıylmaıdy.

Dáriger aýrýdyń alǵashqy belgileri keıde otbasynyń kúndelikti qamqorlyǵynyń tasasynda qalatynyn aıtady.

– Balalary ata-anasynyń kommýnaldyq tólemderin tólep, tamaǵyn daıyndap, úı sharýasyna kómektese bastaıdy. Bir qaraǵanda, bul kádimgi qamqorlyq sııaqty. Biraq sol kezde ata-anasynyń buryn ózi atqarǵan isterge shamasy kelmeı qalǵanyn ańǵarmaıdy. Sóıtip, aýrýdyń belgileri de eleýsiz qalady, – dedi psıhıatr.

Máseleniń taǵy bir jaǵy – medıtsınalyq tekserý. Almagúl Aıtjanovanyń aıtýynsha, Qazaqstanda 65 jastan asqan adamdardyń este saqtaý qabiletin jyl saıyn mindetti túrde tekserý qarastyrylmaǵan. Sondyqtan adam qan qysymy men qandaǵy qant deńgeıin baqylap júrgenimen, jadynyń nasharlaǵanyn teksertpeýi múmkin.

Oǵan qosa, Altsgeımer barlyq adamda birdeı bastalmaıdy. Nevrolog Shynar Aıtjanovanyń aıtýynsha, ásirese 65 jasqa tolmaǵan naýqastarda alǵashqy belgi umytshaqtyq bolmaýy múmkin.

– Keıbir naýqastarda aldymen sóıleý, sózderdi durys tańdaý, esepteý, josparlaý nemese keńistikti baǵdarlaý qabileti buzylady. Sondyqtan mundaı belgiler keıde sharshaý nemese kúızelispen shatastyrylyp, dıagnoz kesh qoıylýy múmkin, – deıdi nevrolog.

Al aýrýǵa kúdik týǵan jaǵdaıda dáriger naýqastyń kúndelikti ómirindegi ózgeristerdi anyqtap, jaqyndarynyń da pikirin tyńdaıdy.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde este saqtaý jáne oılaý qabiletin baǵalaý úshin MoCA, MMSE jáne saǵat syzý testteri qoldanylady. Sońǵysynda adamǵa saǵattyń sýretin salyp, sandaryn durys ornalastyrý tapsyrylady. Bul onyń oılaý jáne keńistikti baǵdarlaý qabiletin baǵalaýǵa kómektesedi.

Qajet bolsa, qosymsha tekserýler júrgiziledi. Óıtkeni umytshaqtyqtyń sebebi ártúrli bolýy múmkin.

Mınıstrlik deregine sáıkes, Qazaqstanda 2 649 nevrolog jumys isteıdi. Taǵy 123 maman jetispeıdi.

Aýrý tolyq emdelmese, ony erte anyqtaýdyń qandaı paıdasy bar?

Qazirgi medıtsına Altsgeımerdi tolyq emdeı almaıdy. Degenmen aýrý erte anyqtalsa, naýqasqa qajetti kómekti ýaqytynda kórsetip, onyń óz betinshe ómir súrý qabiletin múmkindiginshe uzaq saqtaýǵa bolady.

– Qazirgi tańda aýrýdy tolyq emdeıtin ámbebap em joq. Biraq keıbir emdeý tásilderi belgilerdi jeńildetýge, al belgili bir naýqastarda aýrýdyń damýyn baıaýlatýǵa múmkindik beredi, – deıdi nevrolog Shynar Aıtjanova.

Psıhıatr Almagúl Aıtjanova erte dıagnozdyń otbasy úshin de mańyzdy ekenin atap ótti.

– Altsgeımerdi tolyq emdeı almaımyz. Biraq erte dıagnoz otbasyǵa taǵy 3–5 jyl sapaly ómir súrýge múmkindik berýi múmkin. Bul – óte kóp ýaqyt. Adam osy kezeńde ózine kútim jasap, jaqyndaryn tanyp, kúndelikti tirshiligin jalǵastyra alady, – dedi dáriger.

Bul barlyq naýqas dál osynsha ýaqyt óz betinshe ómir súredi degen sóz emes. Aýrýdyń qalaı órbıtini adamnyń densaýlyǵyna, dıagnoz qoıylǵan kezeńge jáne kórsetilgen kómekke baılanysty.

Erte dıagnozdyń taǵy bir paıdasy – aldaǵy ómirdi josparlaýǵa múmkindik berýi.

Máselen, naýqas gazdy óshirýdi umyta bastasa, úıdegi qaýipsizdikti kúsheıtýge bolady. Al tanys jerden adasý qaýpi bolsa, onyń syrtqa jalǵyz shyǵýyn qadaǵalaý qajet.

Qarjylyq máselelerdi de aldyn ala rettegen mańyzdy. Óıtkeni este saqtaý qabileti nasharlaǵan adam alaıaqtardyń arbaýyna túsip qalýy múmkin.

– Aýrýdyń bastapqy kezeńinde adam óz múlkine, qarjysyna jáne aldaǵy kútimine qatysty sheshimderdi ózi qabyldaı alady. Mysaly, senimhat rásimdep, ósıet jazyp, basqa da mańyzdy isterin rettep úlgeredi. Al aýrý asqynyp, sheshim qabyldaý qabiletin joǵaltsa, mundaı máselelerdi sheshý áldeqaıda qıyndaıdy, – dep túsindirdi Almagúl Aıtjanova.

Árıne, mundaı qujattar adamnyń áreket qabiletine jáne zań talaptaryna saı rásimdeledi.

Altsgeımerdiń úsh kezeńi: naýqas qashan turaqty kútimge muqtaj bolady?

Altsgeımer birden asqynyp ketpeıdi. Aýrý birtindep damıdy. Bastapqyda adam kúndelikti sharýalaryn ózi atqara alǵanymen, ýaqyt óte jaqyndarynyń kómegine muqtaj bola bastaıdy.

Psıhıatr Almagúl Aıtjanovanyń aıtýynsha, aýrýdyń damý jyldamdyǵy ár adamda ártúrli. Keıbir naýqastar uzaq ýaqyt óz betinshe júrip-tursa, endi birine erterek turaqty kútim qajet bolady.

Birinshi kezeń – jeńil saty. Adam jaqynda bolǵan oqıǵalardy umytyp, zattaryn joǵaltady nemese bir suraqty qaıta-qaıta qoıady. Soǵan qaramastan ózi jýynyp, kıinip, tamaqtana alady. Keıbir sharýalaryn esine salyp, qajet kezde kómektesý jetkilikti bolýy múmkin.

Ekinshi kezeń – ortasha saty. Bul kezde adamnyń kúndelikti tirshiligi qıyndap, jaqyndarynyń kómegine muqtajdyǵy artady. Keıde kún men túndi shatastyryp, tanys jerden adasýy múmkin.

– Keıbir naýqastar keshke qaraı mazasyzdanyp, aıqaılap, «úıime qaıtamyn» dep jınala bastaıdy. Biraq óziniń sol úıde otyrǵanyn túsinbeıdi. Muny «kún batý sındromy» dep ataıdy. Adam tanys jerlerdi tanymaı, úıinen shyǵyp ketýi múmkin. Sondyqtan ony jalǵyz qaldyrý qaýipti, – dedi psıhıatr.

Mundaı kezde naýqas gazdy óshirýdi umytyp, dárilerin shatastyrýy da múmkin. Sondyqtan onyń qaýipsizdigin turaqty qadaǵalaý qajet bolady.

Úshinshi kezeń – aýyr saty. Aýrý asqynǵanda adam jaqyndaryn tanymaı, sóıleýden jáne ózdiginen júrip-turýdan qalýy múmkin.

– Aýyr kezeńde adamǵa táýlik boıy kútim qajet. Ony qasyqpen tamaqtandyrý, jýyndyrý, kıindirý, tósektegi qalpyn ózgertip otyrý kerek. Uzaq ýaqyt qozǵalyssyz jatqan naýqastarda oıylý jarasy, ókpeniń qabynýy, qan tamyrlarynda uıyndynyń paıda bolýy sııaqty qaýipti asqynýlar týyndaýy múmkin, – dep túsindirdi Almagúl Aıtjanova.

Degenmen naýqasty jalǵyz qaldyrýǵa bola ma, joq pa degen másele tek aýrýdyń satysyna emes, onyń kúndelikti áreketteri men qaýipsizdigine qaraı sheshiledi.

Naýqasqa qaraıtyn otbasy qandaı qıyndyqqa tap bolady?

Altsgeımer asqynǵan saıyn naýqasqa ǵana emes, ony kútetin adamdarǵa da aýyr tıedi. Tamaqtandyrý, kıindirý, dárisin berý, qaýipsizdigin qadaǵalaý kúndelikti mindetke aınalady. Keıde túnde de kóz jazbaı qaraýǵa týra keledi.

Mundaı kútim birneshe jylǵa sozylsa, jaqyndarynyń ózi qajyp, densaýlyǵy syr berýi múmkin.

– Altsgeımermen aýyratyn adamǵa qaraý keıde ınsýltten keıin tósek tartyp jatqan naýqasqa kútim jasaýdan da qıyn bolýy múmkin. Óıtkeni ol únemi baqylaýdy qajet etedi. Jyldar boıy demalyssyz qaraǵan týystarynyń ózi kúızeliske túsip, depressııaǵa ushyraýy yqtımal. Sondyqtan olarǵa psıholog kómegi, arnaıy oqytý jáne demalýǵa múmkindik qajet, – dedi Almagúl Aıtjanova.

Psıhıatr mundaı otbasylarǵa kómektesýdiń bir joly retinde kúndizgi kútim ortalyqtaryn damytýdy usynady.

– Eýropanyń birqatar elinde týystary naýqasty tańerteń osyndaı ortalyqqa aparyp, keshke alyp ketedi. Kúndiz mamandar olarmen jattyǵý jasap, án aıtý, sýret salý sııaqty jumystar uıymdastyrady. Al jaqyndary sol ýaqytta jumysyna baryp, óz sharýalaryn atqarady. Bizde mundaı qyzmetter jetkiliksiz, – dep túsindirdi dáriger.

Maman naýqasty birneshe kúnge nemese aptaǵa arnaıy mamandardyń qaraýyna qaldyrýǵa bolatyn oryndar da qajet dep esepteıdi. Bul jaqyndarynyń ýaqytsha demalyp, óz densaýlyǵyna kóńil bólýine múmkindik berer edi.

Altsgeımermen aýyratyn adamdarǵa qandaı kómek bar?

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Kazinform saýalyna bergen jaýabyna sáıkes, Altsgeımer dıagnozy qoıylǵan adamdar tegin medıtsınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi jáne mindetti áleýmettik medıtsınalyq saqtandyrý júıesi aıasynda, tıisti talaptarǵa saı em ala alady. Medıtsınalyq kórsetilim bolsa, ońaltý jáne pallıatıvtik kómek te qarastyrylǵan.

Vedomstvo ambýlatorııalyq jaǵdaıda tegin beriletin dáriler tizimine donepezıl men memantın preparattary engizilgenin habarlady.

Alaıda psıhıatr Almagúl Aıtjanovanyń aıtýynsha, keı otbasylar naýqastyń emine aı saıyn 25–40 myń teńge jumsaıdy.

– Bir aılyq emge 25–40 myń teńge jumsaý keıbir zeınetkerler úshin óte qymbat. Sonyń saldarynan emin toqtatyp qoıatyn adamdar bar, – deıdi dáriger.

Maman aıtqan shyǵynnyń naqty qandaı dárilerge jumsalatyny jáne olardyń tegin beriletin preparattar tizimine kiretin-kirmeıtini ázirge naqtylanbaǵan.

Aýrý asqynyp, adam óz betinshe ómir súre almaıtyn jaǵdaıǵa jetse, oǵan múgedektik belgileý máselesi qaralýy múmkin. Mundaı azamattar zańda kózdelgen áleýmettik qyzmetterdi de ala alady.

Mınıstrlik málimetinshe, Qazaqstanda Altsgeımerge arnalǵan jeke ulttyq baǵdarlama joq. Degenmen 2026 jyldan bastap júıke júıesiniń degeneratıvti aýrýlary áleýmettik mańyzy bar aýrýlar tizimine engizilgen.

Al mamandar medıtsınalyq kómekten bólek, naýqasqa qaraıtyn adamdardy qoldaýdy da mańyzdy sanaıdy. Ásirese týystaryna naýqaspen qalaı sóılesý, ol mazasyzdanǵanda ne isteý jáne kúndelikti kútimdi qalaı uıymdastyrý kerektigin úıretý qajet.

Altsgeımerdiń aldyn alýǵa bola ma?

Altsgeımerdiń paıda bolýyna jas ulǵaıýy men tuqym qýalaýshylyq áser etedi. Degenmen densaýlyqqa kóńil bólý arqyly dementsııanyń keıbir qaýip faktorlaryn azaıtýǵa bolady.

Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń málimetinshe, qan qysymynyń joǵary bolýy, qant dıabeti, artyq salmaq, temeki shegý, az qozǵalý, estý qabiletiniń tómendeýi jáne adamdarmen sırek aralasý dementsııa qaýpin arttyrýy múmkin.

Ǵylymı derekterge sáıkes, osyndaı qaýip faktorlaryn azaıtý arqyly dementsııa jaǵdaılarynyń shamamen 45 paıyzynyń aldyn alýǵa nemese bastalýyn keıinge qaldyrýǵa múmkindik bar. Bul kórsetkish Altsgeımerge ǵana emes, dementsııanyń barlyq túrine qatysty.

Nevrolog Shynar Aıtjanova qan qysymyn, qandaǵy qant pen holesterın mólsherin baqylaýǵa, durys tamaqtanýǵa, kóbirek qozǵalýǵa jáne uıqyny qandyrýǵa keńes beredi.

Alaıda mundaı sharalar Altsgeımerden tolyq qorǵaı almaıdy. Sondyqtan adamnyń umytshaqtyǵy kúsheıip, minezi nemese kúndelikti ádetteri ózgere bastasa, ony qarttyqqa jaba salmaǵan jón.

– Altsgeımer – adamnyń kiltin qaıda qoıǵanyn umytýy ǵana emes. Bul – kilttiń ne úshin qajet ekenin umytýy. Eger 60 jastan asqan jaqynyńyzdyń minezi ózgerse, ony qarttyqqa jaba salmańyz. Dárigerge aparyp, este saqtaý qabiletin teksertińiz. Osylaısha, onyń da, ózińizdiń de birneshe jyl qalypty ómir súrýińizge múmkindik týady, – dep keńes berdi Almagúl Aıtjanova.

Altsgeımerdi erte anyqtaý aýrýdy tolyq toqtatpasa da, naýqastyń ómir sapasyn saqtaýǵa jáne otbasyna aldaǵy kútimge daıyndalýǵa múmkindik beredi. Al dert asqynǵanda másele tek medıtsınalyq emmen sheshilmeıdi. Sondyqtan mamandar naýqastarǵa da, olardyń jaqyndaryna da qoldaý kórsetetin kúndizgi jáne ýaqytsha kútim qyzmetterin damytý qajet dep esepteıdi.