Qarttar úıine aparar jol qaıdan bastalady - Taýqymetti taǵdyrlardan mysal

- Áıgerim hanym, siz qart adamdardyń áleýmettik eksklıýzııasyn birneshe jyl zerttep, osy taqyrypta doktorlyq dıssertatsııa qorǵadyńyz. Zertteý barysynda kóptegen qartpen jeke sóılestińiz. Sol suhbattardyń ishinde Qazaqstandaǵy qarttyqtyń eń aýyr máselesin bir adamnyń taǵdyry arqyly kórsetkenqandaı keıs esińizde qaldy? Ol adamnyń oqıǵasy sizge neni túsindirdi?

- Bir ǵana adamdy bólip aıtý qıyn. Óıtkeni ár taǵdyrda birneshe másele bir-birimen qabattasyp jatady. Degenmen, zertteý barysynda erekshe esimde qalǵan úsh adamnyń oqıǵasy bar.

Birinshisi – 74 jastaǵy ata. Ol 1975 jyly otbasyn quryp, úsh ul, bir qyz ósirgen. Ómir boıy mehanızator, júrgizýshi bolyp eńbek etken. 1994 jyly áıelimen ajyrasady. Óziniń aıtýynsha, áıeliniń laýazymdy aǵasy oǵan belgili bir shart qoıǵan. Ol kelispegen soń, áıeliniń týystary bir túnde otbasyn kóshirip áketken. Atany da birge júrýge shaqyrǵan, biraq ol «Seniń aýylyńa baryp kúshik kúıeý atanatyn jaǵdaıym joq» dep bas tartqan.

Sodan keıin Qapshaǵaıǵa jumysqa ketip, on jyldaı sonda turǵan. Júregi syr bere bastaǵan soń aýylǵa, inileriniń qasyna oralady. Alaıda óz otbasy bolmaǵannan keıin týysynyń shańyraǵynda da ózin artyq sezinedi. Aqyrynda baspanasyz adamdarǵa arnalǵan beıimdeý ortalyǵy arqyly qarttar úıine kelgen.

Balalary eseıgennen keıin ákesimen qaıta aralasa bastaǵan. Biraq kelinderi «Biz alyp ketsek, siz ekeýmizge apamyz kún bermeıdi ǵoı» degen. Soǵan qaramastan, ata ózin «eń baqytty adammyn, sebebi urpaǵym bar» dep esepteıdi. Osy kisimen áńgimede meniń esimde erekshe qalǵan bir sózi bar. Ol «ádemi qartaıý» men «ádemi ólý» týraly aıtyp, «ádemi qartaıý násip etpegen shyǵar» dedi.

Ekinshi keıipkerim – 88 jastaǵy ata. Ol bala kúninen balalar úıinde ósken. Ákesi soǵysqa ketip, oralmapty. Anasy qaıta turmysqa shyqqannan keıin tórt jasynda balalar úıine túsken. Keıin mektepti tastap, kolhozda eńbek etip, mádenıet úıinde jumys istegen, mehanık bolǵan.

Jasy ulǵaıǵanda onyń ómirinde taǵy birneshe aýyr jaǵdaı qatar keledi. Áıeli qaıtys bolady. Eki uly da ómirden ótedi: úlken uly ishimdikke salynyp qaıtys bolsa, kishi uly COVID-19 kezinde kóz jumǵan. Sol ýaqytta qarııanyń ózi aýrýhanada jatqandyqtan ári karantın shekteýlerine baılanysty balasyn sońǵy saparǵa shyǵaryp salýǵa da bara almaǵan.

Qyzdary ákesin óz qolyna alǵysy keledi, alaıda ol buǵan kelispegen. Qyzynyń úıinde tursa, kúnderdiń kúninde kúıeý balasy qyzynyń betine bas ma dep oılaǵan. Sóıtip qyzdaryna bildirmeı ózi qujattardy jınap, qarttar úıine ornalasqan.

Úshinshi oqıǵa – 72 jastaǵy apanyń taǵdyry. Onyń alǵashqy nekesi alyp qashýdan bastalady. Alty jyl boıy balasy bolmaǵan. «Týmaǵanym úshin ábden qorlyq kórdim. Taıaq jeıtinmin» deıdi ózi. Onyń ústine aınalasyndaǵylar «eshkimi joq, kesir áıeldiń qyzy» dep kemsitken.

Anasy qaıtys bolǵannan keıin úıin satyp, aqshasyn bankke salady. Alaıda 1990 jyldardaǵy devalvatsııa kezinde jınaǵy qunsyzdanyp, baspanasyz qalǵan. Keıin bes balasy bar jalǵyzbasty er adamǵa turmysqa shyǵyp, on bir jyl boıy onyń balalarynyń otbasyna kómektesip, nemerelerin baqqan. Ár kelininiń úıinde bir aıdan turǵan ol «keıin ańdasam, men olarǵa kelin bolyp kelippin ǵoı» deıdi. Qazir týystary ony úılerine shaqyrady, biraq ózi barǵysy kelmeıdi. Qarttar úıine alǵash kelgen eki-úsh jyl boıy jıi kóńili bosaıdy eken. Qazir sol ortaǵa beıimdelip, merekelerde bata beretin úlkenderdiń birine aınalǵan.

Osy úsh taǵdyr maǵan qarttyqtaǵy áleýmettik eksklıýzııanyń bir kúnde jáne bir ǵana sebepten paıda bolmaıtynyn kórsetti. Onyń bastaýy keıde balalyq shaqtaǵy jetimdikte, nekedegi qorlyqta, ajyrasýda nemese jaqyn adamynan aıyrylýda jatady. Mundaı jaǵdaılar jyldar boıy biriniń ústine biri jınalyp, adamnyń qartaıǵan shaǵyndaǵy jaǵdaıyna áser etedi.

Taǵy bir mańyzdy nárseni baıqadym: másele únemi kedeılikte nemese týystyń joqtyǵynda emes. Keıde adamnyń otbasyndaǵy óz ornyn joǵaltýy áldeqaıda aýyr tıedi. Bir ata «kúshik kúıeý» atanǵysy kelmedi, ekinshisi kúıeý balasynyń úıinde turýdy namys kórdi, al álgi ájeı ómir boıy qyr sońynan qalmaǵan «bedeý» degen sózden qashty. Úsheýiniń de týystary bar. Biraq qalyptasqan dástúrli túsinikter, namys pen uıat sezimi sol týystaryna súıenýge múmkindik bergen joq.

Sondyqtan qarttar úıindegi ómirdi adamnyń ómiriniń jaı ǵana «sońǵy kezeńi» dep qaraýǵa bolmaıdy. Ómir boıy jınaqtalǵan ómir boıy jınaqtalǵan teńsizdikterdiń bir jerge shoǵyrlanǵan túri dep esepteımin.

- Burynǵy suhbattaryńyzdyń birinde qarttar úıindegi adamdardyń ózara da jaqyn aralasa bermeıtinin aıttyńyz. Adamnyń aınalasynda ondaǵan adam bolǵanymen, ol áleýmettik turǵydan jalǵyz bolýy múmkin. Zertteýińizde syrttaı qaraǵanda jaǵdaıy jaqsy – balalary bar, baspanasy bar, materıaldyq máselesi joq, biraq is júzinde áleýmettik oqshaýlanǵan qarttardy kezdestirdińiz be? Ondaı oqshaýlaný neden baıqalady?

- Qarttar úıin keıde fılmdegideı qurdastar bir jerde turyp, bos ýaqytyn birge ótkizetin jaıly orta retinde elestetemiz. Al bizdiń jaǵdaıda oǵan keletin adamdardyń ómir joly da, áleýmettik jaǵdaıy da, qundylyqtary da ártúrli.

Bir adam baspanasyz qalyp, beıimdeý ortalyǵy arqyly keledi. Ekinshisiniń joǵary bilimi bar, ómir boıy eńbek etken, biraq qartaıǵanda ajyrasýdyń saldarymen betpe-bet qalady. Taǵy biri ómir boıy jumysyn, qyzmetin, qoǵamdaǵy abyroıyn birinshi orynǵa qoıǵan. Zeınetke shyqqan soń sol áleýmettik mártebesinen aıyrylyp, kezinde balalaryna az ýaqyt bólgeniniń saldarynan olarmen qarym-qatynasy da álsiregen. Bireý mektepti de aıaqtamaǵan, qara jumyspen aınalysyp, qarttyǵyna jetkilikti qarajat jınaı almaǵan. Al endi bireýiniń óz baspanasy bar, biraq kúndelikti turmysta ózine-ózi kómektese almaıdy.

Osyndaı ómir joly men dúnıetanymy ártúrli adamdar bir bólmede turýy múmkin. Onyń ústine mekemede qarttarmen birge múgedektigi bar adamdar, tili men mentalıteti bólek turǵyndar da bolady. Sondyqtan olardyń bir-birimen mindetti túrde jaqyn aralasyp kete bermeıtini túsinikti. Keıbiri «kez kelgen adammen aralasqansha, eshkimmen aralaspaǵan artyq» degen ustanymdy tańdaıdy. Tipti jyldar boıy kórshi turyp, bir-biriniń atyn bilmeıtin adamdar kezdesedi.

Al siz aıtyp otyrǵan syrttaı jaǵdaıy jaqsy kórinetin qarttarǵa kelsek, mundaı adamdar az emes. Úıi bar, zeınetaqysy jetkilikti, balalary men nemereleri bar. Syrttaı qaraǵanda bári jaqsy sııaqty. Biraq áleýmettik oqshaýlaný árdaıym aqshanyń nemese baspananyń joqtyǵynan týyndamaıdy. Kóbine másele qarym-qatynastyń sapasynda.

Birinshiden, týystarymen baılanysy bar bolǵanymen, ol qarym-qatynas birtindep materıaldyq kómekke nemese mindetke ǵana qurylýy múmkin. Qart adam otbasynyń ishinde ózi kómek alatyn emes, kerisinshe, únemi kómek berýge tıis adam bolyp qala beredi.

Ekinshiden, balalary bar, biraq olarǵa sene almaıdy. Keıbir qarttar mekemege alǵash kelgende «eshkimim joq» deıdi. Keıin balalary bar ekeni belgili bolady. Menińshe, muny ótirik dep qabyldaýǵa bolmaıdy. Óıtkeni adam óziniń týystary bar ekenin biledi, biraq qıyn jaǵdaıda olarǵa arqa súıeı almaıtynyn da túsinedi. Sondyqtan onyń túsinigindegi «eshkimim joq» degen sóz týystyń múlde joqtyǵyn emes, súıenetin adamnyń joqtyǵyn bildirýi múmkin.

Úshinshiden, balasymen bir shańyraqta turyp ta jalǵyz qalýǵa bolady. Balalary jumysta, nemereleri oqýda júredi. Al aýyldan qalaǵa kóship kelgen qart úshin jańa orta bóten bolýy múmkin. Burynǵy kórshileri, aralasatyn ortasy, kúndelikti tirshiligi artta qalady. Osylaısha, otbasynyń ortasynda júrgen adamnyń ózi kúni boıy jalǵyz otyrady.

Tórtinshiden, uıat uǵymy. Kóp qart úshin bireýdiń qolyna qarap otyrý, ózin «artyq adam» seziný – eń aýyr sezimderdiń biri. Sondyqtan olar týystary shaqyrsa da barmaı, mekemede qalýdy tańdaıdy.

Besinshiden, baılanys quraly kóbeıgenimen, emotsıonaldyq jaqyndyq azaıýy múmkin. Telefon, messendjer nemese beıneqońyraý aradaǵy qashyqtyqty qysqartady, biraq saǵynyshty basa almaıdy. Ulttyq zertteýlerde de balalarymen qarym-qatynasyn jyly dep baǵalaıtyn qarttardyń úlesi artqany, al balalarynan kúndelikti kómek alatyndardyń azaıǵany baıqalady. Habarlasý, sóılesý, jyly sóz aıtý bar, biraq kúndelikti janynda bolyp, naqty qoldaý kórsetetin adam azaıyp barady.

Sondyqtan men jalǵyzdyqty adamnyń aınalasynda qansha adam bar ekenimen ólshemes edim. Negizgi másele – onyń sóılesetin, qajet kezde súıenetin jáne janynda ózin qajet sezinetin adamy bar ma degen suraq.

Qarttar úıi adamdy baspanamen, tamaqpen, medıtsınalyq jáne turmystyq kútimmen qamtamasyz ete alady. Biraq munyń bári áleýmettik baılanystyń ornyn toltyra almaıdy. Sondyqtan adamnyń bazalyq qajettilikteri tolyq qamtamasyz etilgenniń ózinde áleýmettik jalǵyzdyq saqtalýy, keı jaǵdaıda tipti tereńdeýi múmkin.

- Siz qarttar úıinde er adamdardyń kóbirek kezdesetinin jáne olardyń keıbiri qartaıǵan kezde ózine kútim jasaý men áleýmettik baılanystardy saqtaýda osal bolyp qalatynyn aıtqansyz. Bul úrdis búgingi orta jastaǵy er adamdardyń bolashaqta qandaı máselelerge tap bolýy múmkin ekenin kórsetpeı me? Qazirgi orta jastaǵy adamnyń otbasy qurýy, ajyrasýy, balalarymen qarym-qatynasy onyń 20–30 jyldan keıin qalaı qartaıatynyn qazirden anyqtap jatyr ma? Naqty keısterińizde mundaı baılanysty kórdińiz be?

- Iá, meniń zertteýim bul baılanysty anyq kórsetedi. Men ony ómir joly tásili arqyly túsindiremin: erte jáne orta jastaǵy qıyndyqtar joıylyp ketpeıdi, kerisinshe, jınaqtalyp, qartaıǵan shaqta kúsheıe túsedi.

Birinshiden, er adamnyń kúndelikti turmysy kóbine áıeline táýeldi bolady. Áıelder týystarmen, kórshilermen baılanysty ustap turady, al erlerdiń áleýmettik ortasy kóbine eńbek ujymy men otbasynyń tar sheńberine baılanǵan. Sondyqtan zeınetke shyǵý men áıelinen aıyrylý er adamnyń áleýmettik ortasyn kúrt taryltady. Meniń keısterimde de jubaıynan aıyrylý er adamdardyń ómirindegi basty betburystardyń biri boldy.

Ekinshiden, ajyrasqannan keıin balalar kóbine anasymen qalady, al ákesimen baılanys ananyń yqpalyna táýeldi bolýy múmkin. Mysaly, suhbat basynda atap ótken 74 jastaǵy qarııanyń balalary eseıgennen keıin ákesimen qaıta aralasa bastaǵan. Biraq kelinderi enesiniń kóńiline keledi dep sanaǵandyqtan, ony úıge ala almaıtynyn aıtqan. Al 78 jastaǵy ata birinshi áıelinen týǵan qyzymen aralaspaıdy, ony tek áleýmettik jeliden kóredi. Ózi ajyrasýdy ómirindegi basty qateligi dep esepteıdi.

Úshinshiden, mádenı normalar er adamnyń tańdaýyn taryltady. Er ınformanttar «kúıeý balanyń qolyna barmaıtynyn» birneshe ret aıtty. 76 jastaǵy aqyn ata «Ul bala bolmaǵannan keıin, kempirim qyzdyń qolyna ketti. Bizdiń qazaqtyń mentalıteti boıynsha, kúıeý balanyń qolyna barmaıdy. Bireýge táýeldi bolǵansha, memleketke táýeldi bolaıyn dep, osy jerge keldim» deıdi. Taǵy bir ata «Seniń aýylyńa baryp kúshik kúıeý atanatyn jaǵdaıym joq» dep áıeliniń týystaryna ermegen.

Osylaısha, er adam úshin qartaıǵan shaqtaǵy qoljetimdi kútim kózi kóbine uly men kelininiń úıi bolyp qalady. Al uly bolmasa, qaıtys bolsa nemese alysta tursa, mundaı múmkindik te joǵalady.

Sondyqtan sizdiń suraǵyńyzǵa jaýabym – ıá. Búgingi ajyrasý, balalarmen qarym-qatynas, ishimdik, turaqsyz jumys, «turmystyq múgedektik» 20–30 jyldan keıingi qarttyqtyń sıpatyna áser etedi. Mysaly, bir keıipkerimiz alǵashqy nekesinde balasy bolmaǵan soń ishimdikke salynyp, ajyrasqan, keıin bes ret úılengen. Araldan kelgen taǵy bir qarııa da kezinde ishimdikke salynyp, týystarymen tóbelesken kezderi bolǵanyn jasyrmaıdy.

Sondyqtan er adamdar úshin qarttyqqa daıyndyq tek zeınetaqy jınaýmen shektelmeıdi. Otbasymen jáne balalarymen qarym-qatynasty saqtaý da bolashaqtaǵy qarttyqtyń qalaı ótetinine áser etetin mańyzdy faktorlardyń biri.

- Zertteýińizde aýyldaǵy keı respondent qarttyq 50 jastan bastalady dese, qala turǵyndary ony 70 jastan keıingi kezeńmen baılanystyrǵan. Bir eldiń ishinde mundaı úlken aıyrmashylyqtyń bolýynyń sebebi nede? Nelikten aýyl turǵyndary ózderin qaladaǵy adamdarǵa qaraǵanda erterek qart sanaıdy?

- Shymkent pen Túrkistan oblysynda júrgizilgen suhbattar qala men aýyl turǵyndarynyń qarttyqty qabyldaýynda eleýli aıyrmashylyq baryn kórsetti. Qala turǵyndary qarttyqtyń bastalýyn kóbine 65-70 jaspen baılanystyrsa, aýyl turǵyndary ózin 50-55 jastan bastap qart sezinetinin aıtqan. Osylaısha, bir óńirdiń ózinde bul kórsetkish boıynsha 10-15 jylǵa deıin aıyrmashylyq bar.

Men muny qarttyqtyń tek bıologııalyq nemese hronologııalyq jaspen emes, áleýmettik teńsizdikpen baılanysty da qalyptasatynynyń bir kórinisi dep esepteımin. Sondyqtan dıssertatsııamda qarttyq kezeńin 55 jastan bastap qarastyrdym.

Suhbatqa qatysýshylar munyń birneshe sebebin atady. Birinshisi – aýyr fızıkalyq eńbek, sozylmaly sharshaý men kúızelis. Ekinshisi – medıtsınalyq kómektiń qoljetimdiligi. Aýyldyq jerlerde dáriger tapshy, emhana alys bolýy múmkin, stomatologııalyq qyzmet kóbine aýdan ortalyǵynda ǵana bar. Oǵan qoǵamdyq kóliktiń sırek júrýi, dári-dármektiń qymbattyǵy jáne aýrýdyń kesh anyqtalýy qosylady. Úshinshi sebep – jastardyń qalaǵa nemese shetelge kóshýi. Sonyń saldarynan egde jastaǵy adamdarǵa kúndelikti kómektesetin jaqyndarynyń qatary azaıady.

Aýylda qarttyqty bildiretin ózindik mádenı belgiler de bar. Turǵyndar ony tistiń erte túsýi, deneniń álsireýi, «uzyn kóılek kııý» sekildi syrtqy ózgeristermen, nemerelerdiń kóbeıýi jáne ata-ájelik mindetterdiń artýymen baılanystyrady. Máselen, tistiń túsýi tek fızıologııalyq ózgeris emes. Ol adamnyń ózine degen senimine áser etip, ortada ózin jaısyz sezinýine ákelýi múmkin. Sóıleý men tamaqtanýdyń qıyndaýy da adamnyń qoǵamdyq ortadan birtindep shetteýine yqpal etedi.

Zertteýde genderlik aıyrmashylyq ta baıqaldy. Áıelderdiń 50-55 jastan bastap ózin qart sezinýi úı sharýasynyń aýyrtpalyǵymen, otbasy múshelerine únemi qamqorlyq jasaýmen, emotsıonaldyq qajýmen jáne densaýlyqtyń erte nasharlaýymen baılanysty. Ǵylymı ádebıette muny «úshtik júkteme» dep sıpattaıdy: úı eńbegi, kútim jáne emotsıonaldyq eńbek.

Sondyqtan aýyl turǵynynyń ózin erte qart sezinýin tek adamnyń jeke qabyldaýy dep qarastyrý jetkiliksiz. Bul – densaýlyq, ınfraqurylym jáne múmkindikter teńsizdiginiń bir kórinisi.

- Siz «Belsendi uzaq ómir súrý» ortalyqtaryn oń bastama dep baǵalaısyz, biraq eń osal qarttar – úıden shyǵa almaıtyn, jalǵyz turatyn, aýyldaǵy adamdar – mundaı baǵdarlamalardan tys qalatynyn da aıttyńyz. Sonda qazirgi júıede paradoks joq pa: memleket usynǵan múmkindikterdi kóbine onsyz da belsendi qarttar paıdalanyp, áleýmettik oqshaýlanýy eń joǵary adamdarǵa kómek jetpeı qalady. Osy máseleni qalaı sheshýge bolady?

- «Belsendi uzaq ómir súrý» ortalyqtarynyń jumysyn joǵary baǵalaımyn. Bul – qart adamdardyń ómir sapasyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan nátıjeli bastamalardyń biri. Ortalyqtardyń sany kóbeıip, kórsetiletin qyzmet sapasy da artyp keledi. Degenmen olardy qart adamdardyń barlyq máselesin sheshetin jalǵyz mekeme dep qarastyrýǵa bolmaıdy. Qarttardyń áleýmettik oqshaýlanýyn azaıtýǵa baǵyttalǵan basqa da áleýmettik qyzmetter men mekemelerdi damytý qajet. Óıtkeni bir ǵana mekeme barlyq máseleni sheshe almaıdy.

Ǵylymı jumysymda «Belsendi uzaq ómir súrý» ortalyqtarynyń óńirlerde birkelki damymaǵanyn atap óttim. Іri qalalarda ınfraqurylym jaqsy damyp, baǵdarlamalar aýqymdy júrgizilse, aýyldyq jáne shalǵaı eldi mekenderde mundaı qyzmetterdiń múmkindigi shekteýli.

Taǵy bir másele – áleýmettik baǵdarlamalardyń nátıjesi kóbine sandyq kórsetkishter arqyly baǵalanady: qansha adam qyzmet aldy, qansha is-shara uıymdastyryldy degen sekildi. Mundaı jaǵdaıda kórsetkishter joǵary bolǵanymen, qart adamdardyń áleýmettik oqshaýlanýy azaımaýy múmkin.

Sondyqtan baǵalaý júıesine teńdik krıterııin engizýdi usynamyn. «Qyzmet kimderge jetti, al kimder áli de odan tys qalyp otyr?» degen suraqqa jaýap izdeý kerek. Mysaly, kúndizgi ortalyqtar, tsıfrlyq saýat ashý kýrstary men smart-qurylǵylar shalǵaı aýylda turatyn, tabysy tómen, qozǵalysy shekteýli nemese tildik kedergige tap bolatyn qarttarǵa qanshalyqty qoljetimdi? Álde mundaı múmkindikter negizinen densaýlyǵynda aıtarlyqtaı shekteýi joq qala turǵyndaryn ǵana qamtı ma?

Nátıjeni baǵalaý tásilin de ózgertý qajet. Máselen, jalǵyz turatyn jáne áleýmettik baılanysy az qarttardyń úlesi tómendedi me? Qart adamdardy qajettilik bolmasa da arnaıy mekemelerge ornalastyrý azaıdy ma? Olardyń qoǵam men jergilikti qaýymdastyq ómirine aralasýy artty ma? Negizgi nátıje osyndaı ózgerister arqyly baǵalanýy kerek.

Ǵylymı jumysymda osy máselelerdi sheshýge baǵyttalǵan eki tásil usyndym. Birinshisi – «Áleýmettik resýrs ortalyǵy». Bul aýdan nemese qala deńgeıinde jumys isteıtin úılestirýshi ortalyq. Onyń mindeti – qart adamnyń naqty qajettiligin anyqtap, tıisti qyzmetterge baǵyttaý jáne ár adamǵa qajet kómekti jeke uıymdastyrý.

Ekinshisi – «Áleýmettik aýyl» tásili. Onyń basty qaǵıdaty – qart adamdy belgili bir mekemege shaqyrý emes, ózi turatyn ortada belsendi ómir súrýine jaǵdaı jasaý. Ol úshin jańa ǵımarat salýdyń qajeti joq. Aýyldaǵy mádenıet úıi nemese kitaphana qarttardyń kezdesip, aralasatyn ornyna aınala alady.

Ár aýylda jergilikti úılestirýshi bolýy múmkin. Bul áleýmettik qyzmetker, muǵalim nemese belsendi turǵyn bolýy yqtımal. Alǵashqy qadam retinde aýyldyń áleýmettik kartasy jasalyp, onda qansha qart adam turatyny jáne árqaısysyna qandaı kómek qajet ekeni anyqtalady. Jalǵyz turatyn jáne kómekke muqtaj qarttarǵa arnalǵan ózara qoldaý jelisi qurylyp, WhatsApp toptary men telefon arqyly turaqty baılanys ornatylady. Bul jumysqa mektep oqýshylary men stýdentterdi de erikti retinde tartýǵa bolady.

- Siz buryn qazaq qoǵamynda qart adamdy «aqsaqal», «áje», «nemere baǵýshy» rólinde romantızatsııalaý onyń jeke qajettilikterin kóleńkede qaldyrýy múmkin degen oı aıttyńyz. Zertteý barysynda otbasynyń «qamqorlyǵy» kerisinshe qart adamnyń erkindigin shekteıtin jaǵdaılardy kezdestirdińiz be? Mysaly, qaıda barýy, aqshasyn qalaı jumsaýy, kimmen aralasýy nemese jeke ómirine qatysty sheshimderdi balalary qabyldaıtyn keıster boldy ma? Qamqorlyq pen baqylaýdyń shekarasy qaı jerde túıisedi?

- Meniń zertteýimniń nátıjeleri bul máselege basqa qyrynan qaraýǵa múmkindik beredi. Keı jaǵdaılarda otbasy men týystardyń «qamqorlyǵy» qart adamnyń erkindigin shekteıdi. Biraq bul kóbine balalardyń tikeleı baqylaýy emes, otbasylyq qalyptasqan normalar men «el ne deıdi?» degen qoǵamdyq qysym arqyly kórinedi.

Mysaly, 72 jastaǵy qazaq apa ekinshi ret turmysqa shyǵyp, ózinen 12 jas úlken, bes balasy bar, jubaıy qaıtys bolǵan er adammen otbasyn qurǵan. On bir jyl boıy bes úıdiń balasyn kezekpen baǵyp, ár balanyń úıinde bir aıdan turǵan. Keıin ol kúıeýine bólek turýdy usynady. Alaıda joldasy «kempirdiń artynan ketip qaldy dep halqym kúledi» dep kelispegen. Bul jaǵdaıda áıeldiń óz qalaýy men múddesinen er adamnyń el aldyndaǵy bedeli mańyzdyraq bolǵan.

Qart adamnyń derbestigine qatysty taǵy bir másele – qarjy. Arnaıy mekemede toǵyz jyl turǵan apanyń aıtýynsha, buryn keıbir qarttardyń zeınetaqysyn týystary ózderi alyp ketetin jaǵdaılar bolǵan. Onyń aıtýynsha, qazir qarttar zeınetaqysyn ózderi alatyndyqtan, mundaı jaǵdaılar azaıǵan.

Zertteý barysynda nazar aýdartqan taǵy bir jaıt – keıbir qarttardyń arnaıy mekemege kóshý týraly sheshimin balalarynan jasyryn qabyldaýy. Máselen, 81 jastaǵy apa qajetti qujattaryn týystaryna bildirmeı jınaǵan. 88 jastaǵy ata da qujattaryn qyzdaryna aıtpaı rásimdegen. Bul olardyń otbasy mundaı sheshimge qarsy shyǵýy múmkin ekenin aldyn ala bilgenin kórsetedi.

Mundaǵy negizgi sebepterdiń biri – «uıat» uǵymy. Týystary «elden uıat bolmasyn» dep qart adamdy úıge shaqyrady. Al qart adamnyń ózi «balalaryma aýyrtpalyq bolmaıyn, uıat bolmasyn» dep, olardyń úıine barýdan bas tartady. Osylaısha bir uǵym eki tarap úshin eki túrli maǵynaǵa ıe bolyp, olardyń arasynda qaıshylyq týyndaıdy.

Meniń zertteýim boıynsha, qamqorlyq pen baqylaýdyń arasyndaǵy shekarany sheshimdi kim qabyldaıtyny arqyly ajyratýǵa bolady. Eger qart adam otbasy ishinde ózin «artyq adam» sezinse, onyń róli men pikiri eskerilmese, óz ómirine qatysty sheshim qabyldaý quqyǵy shektelse, bul sımvoldyq eksklıýzııanyń belgileriniń biri sanalady.

Qamqorlyq adamnyń tańdaý múmkindigin keńeıtse, baqylaý, kerisinshe, ony taryltady. «Aqsaqal», «áje» degen rólder qoǵamda qurmetke ıe. Biraq sol rólderdiń artynda óz qalaýy, pikiri men tańdaý quqyǵy bar jeke adam turǵanyn umytpaýymyz kerek.

- Qarttar úıindegi suhbattaryńyzda bir adam ony «ólim kútetin jer», ekinshisi «tynyshtyq tabatyn jer» dep sıpattaǵan. Bir mekemede turatyn adamdardyń ony osynshama qarama-qaıshy qabyldaýyna ne áser etedi? Jalpy siz kezdesken qarttardyń ómiriniń sońǵy kezeńine qatysty eń úlken qorqynyshy ne boldy: ólimniń ózi me, jalǵyz qalý ma, bireýge táýeldi bolý ma, álde eshkimge qajet bolmaı qalý ma?

- Bir mekemeni adamdardyń ártúrli qabyldaýyna olardyń oǵan deıingi ómir joly men bul jerge qandaı jaǵdaıda kelgeni áser etedi.

Máselen, qarttar úıin «tynyshtyq tabatyn jer» dep sıpattaǵan 72 jastaǵy apa birinshi nekesinde bala kótere almaǵany úshin qorlyq kórgen. Ekinshi ret turmysqa shyqqannan keıin ógeı balalarynyń úıinde «kelin» bolyp, nemere baqqan. Sondyqtan ol úshin qarttar úıi – alǵash ret ózin qaýipsiz ári erkin sezingen oryn. «Eshkim saǵan bir nárse demeıdi, jaman sóz aıtpaıdy. Eshkim seniń kóńilińe tımeıdi» deıdi ol.

Baspanasyz adamdarǵa arnalǵan beıimdeý ortalyǵynan kelgender de qarttar úıine basqasha qaraıdy. Olar úshin munda kelý turmys jaǵdaıynyń jaqsaryp, áleýmettik mártebesiniń ózgerýi retinde qabyldanady. Informanttardyń biri muny «zdes srazý statýs drýgoı» dep sıpattaǵan.

Al 76 jastaǵy aqyn ata úshin qarttar úıiniń maǵynasy múlde basqa. Ol bul jerdi ómirdiń «sońǵy aıaldamasy» dep qabyldaıdy: «Bala-shaǵasynyń aldynda otyr ǵoı [normalnyı adam], bul jerde «normalnyı» adam joq. Ólýge kelgender ǵoı. Ómirdiń sońǵy aıaldamasy, fınısh». Bir qyzyǵy, ol mekemege óz erkimen kelgen.

Demek adamnyń qarttar úıine ózi kelýi onyń bul ortany mindetti túrde jaqsy qabyldaıtynyn bildirmeıdi. Munda qarttyq týraly qoǵamda qalyptasqan túsiniktiń de yqpaly bar.

Zertteýde muny «ádemi qartaıý» uǵymy arqyly baıqaýǵa bolady. Informanttardyń biri: «Ádemi qartaıý – bala-shaǵańnyń, nemerelerińniń aldynda oınap-kúlip ótken ómir. Ádemi ólý – týǵan-týysqannyń, balalardyń aldynda ólip, oń jaqqa jatyp, arýlanyp jer qoınyna tapsyrylý», – dep túsindirgen.

Adamnyń sanasyndaǵy osyndaı qarttyq úlgisi men mekemedegi ómirdiń arasyndaǵy aıyrmashylyq neǵurlym úlken bolsa, qarttar úıin «sońǵy aıaldama» retinde qabyldaý da soǵurlym kúsheıedi.

Mekemege beıimdelýge jańa ortada óz rólin tabý da áser etedi. Mysaly, joǵaryda aıtylǵan 72 jastaǵy apa alǵashqy eki-úsh jyl ózin mundaǵy ómirge «daıyn emespin» dep sezingen. Úshinshi jyly merekelik sharalardyń birinde alǵash ret kamera aldynda sóz sóıleıdi. Keıin merekelerde bata berip, Naýryzda kımeshek kıip shyǵatyn belsendi turǵyndardyń birine aınalǵan. Onyń jańa ortaǵa beıimdelýi osyndaı jańa ról tabýdan bastalǵan.

Al qarttardyń qorqynyshyna kelsek, suhbatqa qatysqandardyń kóbi ólim týraly sabyrmen aıtqan. Olardyń basty tilegi – «qınalmaı ketý». Kópshiligi úshin eń úlken qorqynysh ólimniń ózi emes, ózgege táýeldi bolyp qalý. Al tósek tartyp jatqan adamdar ornalasatyn bólim turǵyndar úshin ómirdiń sońǵy kezeńiniń sımvolyna aınalǵan. Sondyqtan olardyń kóbi «soǵan jetkizbese eken» dep tileıdi.

Taǵy bir qorqynysh – ózgege aýyrtpalyq bolý. Keıbir qarttar úshin «uıat» uǵymy da osyǵan baılanysty: bireýdiń kómegine tolyq táýeldi bolyp, qolyna qarap qalǵysy kelmeıdi. Sol 78 jastaǵy apa: «Eń qorqynyshtysy – jalǵyzdyq pen aýrý bop qalý», – deıdi.

Jalǵyz qalýdan qorqý da qarttar úıine kelýge sebep bolýy múmkin. Máselen, aýylda jalǵyz turǵan qarııa «Aýyryp qalsam kim qaraıdy? Esigimdi kim ashady?» degen alańdaýshylyqpen mekemege ornalasqan.

Buǵan qosa, keıbir qarttardy ómiriniń sońynda týystarynyń janynda bolmaý, dástúrge saı jerlenbeý máselesi alańdatady. Bul da olardyń «ádemi ólý» týraly túsinigimen baılanysty. Zertteý derekterine súıensek, qart adamdar úshin negizgi qorqynysh – ózgege táýeldi bolý jáne aýyrtpalyq túsirý. Odan keıin eshkimge qajet bolmaı qalý men jalǵyzdyq máselesi tur.

- Siz zertteýdi bastaǵan kezde qarttyq týraly ózińizde de belgili bir túsinik bolǵan shyǵar. Birneshe jyl boıy otbasynda turatyn, jalǵyz turatyn, belsendi uzaq ómir súrý ortalyǵyna baratyn jáne qarttar úıindegi adamdardy zerttegennen keıin ózińizdiń «jaqsy qarttyq» týraly túsinigińiz qalaı ózgerdi? Qazir óz qarttyǵyńyz úshin neni búginnen bastap qalyptastyrý kerek dep oılaısyz?

- Zertteý meniń «jaqsy qarttyq» týraly túsinigimdi biraz ózgertti. Birinshiden, ınformanttardyń basym kópshiligi ıdealdy qarttyqty bala-shaǵa men nemerelerdiń ortasynda ótkizýmen baılanystyrdy. Biraq zertteý barysynda balalary bola tura jalǵyz qalǵan adamdardy da, kerisinshe, balasy bolmasa da ómiriniń mánin basqa ortadan tapqan adamdardy da kezdestirdim.

Mysaly, 34 jasynda mekemege kelip, otyz jyldan astam ýaqyt sonda turyp kele jatqan apa keste tigedi, óleń jazady, kitap qurastyrady. Ol: «Osy jerde ózimdi alǵash ret jeke tulǵa retinde, qolynan birnárse keletin, adamdarǵa qýanysh syılaı alatyn adam retinde sezindim», - deıdi.

Ekinshisi - adamnyń óz rólin jáne ómiriniń mánin joǵaltpaýy. Mekeme psıhology da burynǵy rólder aıaqtalyp, onyń ornyna jańasy qalyptaspasa, adam ózin eshkimge qajetsiz sezine bastaıtynyn aıtady. Otyz jyl medbıke bolyp jumys istegen ájeıdiń: «Qazir ómirimizde esh mán qalǵan joq, tamaq ishesiń, sosyn uıyqtaısyń», - degen sózi osyny kórsetedi.

Al óleń jazyp, músháıralarǵa qatysatyn aqyn qarııa nemese áleýmettik jelide 500-ge jýyq oqyrmany bar taǵy bir qarııa mekemede tursa da, qoǵammen baılanysyn jáne óz rólin saqtap qalǵan. Eldergram medıakeısteri de qart adamdar úshin ózin paıdaly seziný ómir mániniń mańyzdy bóligi ekenin kórsetti.

Taǵy bir mańyzdy másele – derbestik. Informanttardyń kóbi ózgege táýeldi bolyp qalmaý úshin mekemege ózderi kelgenin aıtty. Biraq zeınetaqysy az, jeke baspanasy joq nemese baspanasyn balalaryna berip qoıǵan adamnyń tańdaý múmkindigi shekteýli. Kóbine onyń aldynda balalarynyń úıinde turý nemese mekemege ornalasý degen eki-aq tańdaý qalady.

Sondyqtan qazir men jaqsy qarttyqty tek bala-shaǵanyń ortasynda otyrýmen baılanystyrmas edim. Oǵan búginnen bastap daıyndalý kerek dep oılaımyn. Otbasynan bólek dostar men aralasatyn orta qalyptastyrý, jumystan keıin de jalǵastyra alatyn súıikti isińniń bolýy, qarjylyq derbestik pen óz baspanańdy saqtaý, densaýlyqqa kóńil bólý jáne tsıfrlyq daǵdylardy meńgerý mańyzdy.

Eń bastysy – balalarmen jáne keıingi urpaqpen baılanysty búginnen qalyptastyrý. Óıtkeni jaqsy qarym-qatynas ta qarttyqqa bir kúnde kelmeıdi. Ol da jyldar boıy jınaqtalatyn áleýmettik kapıtal.

Suhbatyńyz úshin kóp raqmet!