Kómirli ólkeniń agrarlyq kelbeti: Qaraǵandyda kartoptan qara ýyldyryqqa deıin óndiriledi
QARAǴANDY. KAZINFORM — Qaraǵandy oblysy kómiri men metallýrgııasymen ǵana tanymal emes. Óńirdiń keń alqaptarynda astyq pen kartop ósirilip, tuqym óndiriledi, mal sharýashylyǵy damyp keledi. Al arnaıy sý aıdyndarynda bekire tuqymdas balyqtar ósirilip, odan dastarqanǵa sán beretin qara ýyldyryq alynady. Bul baǵyttardyń árqaısysynyń ózindik tehnologııasy, aýqymy men kúndelikti tynymsyz eńbegi bar.
Ónimniń bastaýy — sapaly tuqym
Nura aýdanynyń Shahterskoe aýylynda ornalasqan óńirdegi iri aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń biri — «Shahterskoe» JShS egin sharýashylyǵyn, tuqym óndirisin jáne mal sharýashylyǵyn qatar damytyp otyr. Sharýashylyqtyń jer qory 56 myń gektardan asady. Munda dándi jáne maıly daqyldar, zyǵyr, arpa men kartop ósiriledi. Kásiporyn kartop boıynsha elıtalyq tuqym sharýashylyǵy mártebesine ıe.
Jınalǵan ónimniń bir bóligi sharýashylyqtyń óz qoımalarynda saqtalady. «Sarybel NAN» elevatory bir mezgilde 35 myń tonna astyq saqtaýǵa eseptelgen. Munda astyq áýeli zerthanalyq baqylaýdan ótip, keıin keptirilip, tazalanady da, saqtaýǵa jóneltiledi. Al kartopty saqtaýǵa arnalǵan qoımanyń syıymdylyǵy 17 myń tonnaǵa deıin jetedi. Qazir taǵy birneshe nysannyń qurylysy júrgizilip jatyr.
Sonymen qatar sharýashylyq sýarmaly jer kólemin ulǵaıtyp, sútti mal sharýashylyǵyn damytyp keledi. Sút-taýar fermasynyń alǵashqy kezeńi 1 200 bas saýyndy malǵa arnalǵan. Al bolashaqta onyń qýatyn 6 000 basqa deıin jetkizý josparlanǵan.
— Sharýashylyqty keshendi túrde damytýǵa tyrysamyz: egin sharýashylyǵy, tuqym óndirisi, mal sharýashylyǵy jáne ónimdi saqtaý bir-birinen bólek emes, ózara sabaqtasyp, birin-biri tolyqtyryp jumys isteýi kerek, — deıdi «Shahterskoe» JShS basshysy, Qazaqstannyń Eńbek Eri Georgıı Prokop.
Mundaı tásil ónimdi ósirip qana qoımaı, ony kelesi maýsymǵa deıin saqtaýǵa múmkindik beredi. Al tuqym sharýashylyǵynyń damýy ózge de sharýashylyqtardy egin ósirýge arnalǵan jergilikti tuqymdyq materıalmen qamtamasyz etýge jol ashady.
Dástúrli sharýashylyqtan bólek baǵyt
Aýyl sharýashylyǵynyń múlde basqa baǵyty «Qaraǵandy Osetr» JShS-de damyp keledi. Aýyldyq jerde ornalasqan bul keshenniń qurylysy 2013 jyly bastalyp, 2015 jyly iske qosylǵan. Munda súırik, sibir jáne orys bekiresi, sondaı-aq qortpa men amýr bekiresiniń býdany ósiriledi.
Óndiris tuıyq tsıkl qaǵıdatyna negizdelgen. Kásiporyn ýyldyryqty ınkýbatsııalaýdan bastap, shabaqty ósirý jáne balyqty odan ári kútip-baǵýǵa deıingi barlyq kezeńdi ózi júzege asyrady. Sý artezıan uńǵymalarynan alynyp, qosymsha ýltrakúlgin sáýlemen tazartylady.
Keshende 13 basseın bar. Olardaǵy sýdyń jalpy kólemi shamamen 600 tekshe metr bolady.
Sý sapasy men balyqqa qajetti jaǵdaıdy avtomattandyrylǵan júıe baqylap otyrady. Qandaı da bir kórsetkish belgilengen mólsherden aýytqysa, júıe qyzmetkerlerge birden belgi beredi.
— Keshenimiz birshama avtomattandyrylǵan. Sýdyń negizgi kórsetkishterin elektronıka baqylaıdy. Mysaly, ottegi mólsheri tómendese nemese basqa da kórsetkishter ózgerse, dabyl júıesi iske qosylyp, qyzmetkerler birden áreket etedi, — dedi «Qaraǵandy Osetr» JShS dırektory Dmıtrıı Abıldın.
Kásiporyn taýarlyq balyqpen qatar qara ýyldyryq ta óndiredi. Jobalyq qýaty jylyna 45 tonna balyq pen 2,5 tonna ýyldyryq óndirýge eseptelgen. Ónim Qazaqstan naryǵynda satylady jáne TMD elderine eksporttalady. Kásiporyn bir kezderi ýyldyryqty AQSh-qa da eksporttap kórgen.
Bekire tuqymdas balyqtardy ósirýde tek balyqtyń ózin emes, onyń jemin, sýdyń sapasyn jáne balyq otyrǵyzý materıalyn da turaqty baqylaýda ustaý qajet. Bul shyǵyndardyń bir bóligi memlekettik qoldaý aıasynda óteledi.
— Biz balyqty ózimiz kóbeıtemiz: ýyldyryqty ózimiz ınkýbatsııalap, shabaq ósiremiz. Sonymen qatar basqa sharýashylyqtardan da balyq satyp alamyz. Biz úshin ýyldyryq alýdan bastap taýarlyq balyq ósirýge deıingi tolyq óndiristik tsıkldi saqtaý mańyzdy, — deıdi Dmıtrıı Abıldın.
Eki kásiporynnyń baǵyty múlde bólek bolǵanymen, nátıjesi ortaq — óńirdiń aýyl sharýashylyǵy birtindep dástúrli daqyldar men óndiris túrleriniń aıasynan keńeıip keledi. Kartop alqaptarynyń mańynda zamanaýı qoımalar men sút keshenderi boı kóterse, dástúrli ferma uǵymy ónerkásiptik balyq ósirýmen tolyqty. Munda jýyrda ǵana negizinen ımportpen baılanysty bolǵan ónim — qara ýyldyryq ta óndiriledi.
Jekelegen sharýashylyqtar óz aldyna oqshaý jumys istep jatqan joq. Olardyń artynda óńirdegi tutas agrarlyq óndiris júıesi qalyptasyp keledi. 2025 jyly Qaraǵandy oblysynda 519,8 mlrd teńgeniń aýyl sharýashylyǵy ónimi óndirildi. 2026 jyldyń segiz aıynda jalpy ónim kólemi 236,1 mlrd teńgege jetip, ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 12,7% ósti. Mal sharýashylyǵynda da ósim bar: et óndirý 3,9%-ǵa, sút óndirý 5,5%-ǵa artty.
Qazir oblysta sýarmaly jer kólemi ulǵaıtylyp, sút-taýar fermalary men kartop qoımalary salynýda, óńdeý kásiporyndary jańǵyrtylyp, ónerkásiptik bekire ósirý sekildi jańa baǵyttar paıda bolýda. 2026 jyldyń segiz aıynda agroónerkásiptik keshendi damytýǵa 46,9 mlrd teńge ınvestıtsııa tartyldy. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 20,4%-ǵa kóp. Jyl qorytyndysy boıynsha aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń kólemin 559,6 mlrd teńgege jetkizý jáne agroónerkásiptik keshenge 113,5 mlrd teńge ınvestıtsııa tartý josparlanǵan.
Osylaısha, óńirdiń qazirgi aýyl sharýashylyǵy burynǵydaı tek «egistik pen fermadan» turmaıdy. Búginde bul — ónimdi ósirip qana qoımaı, ony saqtap, óńdep, tutynýshyǵa jetkizetin tutas júıe. Onyń ishinde kúndelikti dastarqannan tabylatyn kartop pen sútten bastap, qosylǵan quny joǵary ónimderdiń biri — qara ýyldyryqqa deıin bar.
Buǵan deıin Astanaǵa úsh oblystan 400 tonnadan astam aýyl sharýashylyǵy ónimi jetkizilgenin jazǵanbyz.
