«QarLag jaıly aıta bergennen ne utamyz» degen kertartpa pikirler áli de bar

- Elimizge deportatsııalanǵan halyqtar, saıası qýǵyn-súrginnen azap shekkender qazaq jerinen pana taýyp, qonaqjaı darhan peıilge kýá boldy. Endi olardyń barlyǵy - bizdiń baýyrlas otandastarymyz. Búginde osy dostyǵymyzdyń kýási ispettes Qazaqstan halqy Assambleıasy jumys istep tur. Sońǵy 10 jyldan beri iske asyrylyp kele jatqan «Karlag: bolashaq úshin umytpaımyz» atty jobamyzǵa Assambleıanyń úlken moraldyq qoldaý kórsetip otyrǵany sodan bolar. Jalpy, qazaq halqynyń basynan ótken náýbet, qýǵyn-súrginge toly jyldar buryn jeke oqıǵalar negizinde ǵana sıpattalyp keldi. Búginde baǵyt-baǵdar berip, júıeli túrde kózqaras qalyptastyrý kerek boldy. Mine, jobamyzdyń maqsaty - sol kezeń jaıly obektıvti málimet berý. Qaıta qurý kezeńinde, 90 jyldardyń basynda postkeńestik elderdiń birqatary stalındik zulmatty zertteýge kirisip ketti. Degenmen, ol kezde jańa táýelsizdik alǵan jas memleketterge eń áýeli táýelsizdikti nyǵaıtý, eldiń áleýmettik jaǵdaıyn kóterý sııaqty mindetter birinshi kezekte turdy. Bizde de sol jaǵdaı. Sosyn tarıhı zobalańdy zertteý isi kenje qaldy. Keıin ony qolǵa alǵannyń ózinde «bul taqyrypty qozǵaýdyń keregi ne? Onsyz da belgili jaıttardy qaıta qopara bergennen ne utamyz?» degen kertartpa pikirler kóp aıtyldy, áli de aıtylýda. Ózime kóptegen suraqtardyń jaýaby áli tabylmaǵandaı kórinedi. Aıtylatyn oı, qordalanǵan máseleler óz jaýabyn sheshpegen sııaqty boldy. Sondyqtan da osy jobany qolǵa aldyq. Kóptegen elderdiń muraǵattarynan tam-tumdap materıaldar jınadym, sondaı-aq óz muraǵatymyzdy túgel aqtaryp jatyrmyz. Eń birinshi jınaǵymyz "KARLAG: Creativity in Captivity" dep ataldy. Ol Qarlagta otyrǵan sýretshilerge, olardyń týyndylaryna arnaldy. Atap aıtatyn bolsam, A.F. Vasıleva, I.A. Borhman, M.V. Myslına, L.I.Pokrovskaıa, ıÝ.Sooster, V.A. Eıfert, G.E. Fogeler t.b. sýretshiler Qarlagtyń sýyq lagerlerinde jazyqsyz azap kórdi. Tar qapasta otyrǵanyna qaramastan olar shyǵarmashylyqtan qol úzgen joq. Syrttaǵy jarqyn ómirge degen yntyzar kóńil, osy jerden bosap shyqsam degen názik úmit olardyń shyǵarmashylyǵynan tysqary qalmady. Biz olardyń týyndylaryn barlyq qalalardan suratyp alǵyzyp, kitapqa engizdik. Sondaı-aq belgisiz sýretshilerdiń kartınalary da bar. Sosyn birneshe jyldan soń materıal tolyǵyp, osy jınaqtyń ekinshi tomyn bıyl basyp shyǵardyq.

- Sol kóp ǵalymnyń biri Lev Gýmılev eken. Ol jaıly ne deısiz?

- Bir kúni Máskeýden Lev Voznesenskıı degen kisi habarlasty. Ol kisi jas kezinde Qarlagta jazasyn ótepti. Máskeýge saparlap, ol kisimen kezdesip, bir jeti suhbattastym. Sol suhbattyń nátıjesinde «Peschanyı lageriniń tutqyny» atty kitabymyzdy shyǵaryp, Máskeýde tusaýyn kestik. Bul kitap Reseıdiń kóptegen kitaphanalaryna taratyldy. Bir kezderi úlken qyzmetterdi atqarǵan ataqty Voznesenskııler áýleti qatty qýǵynǵa ushyrady. Áýlettiń jıyrma shaqty múshesi jan-jaqqa aıdaldy. Sonda taǵdyrdyń aıdaýymen jıyrmaǵa jańa tolǵan Lev Qarlagqa - onyń Sherýbaı Nuradaǵy "Peschanyı " bólimshesine tap bolady. Bir qyzyǵy ol osynda ǵalym, attasy Lev Gýmılevpen tanysyp, dostasyp ketedi. Olardyń tanysýy da qyzyq. Ot jaǵýshy bolyp júrgen Lev Gýmılev kazarmadaǵy Lev Voznesenskııge ózi baryp «Sen Lev bolasyń ba, meniń de atym Lev» dep qolyn beredi. Voznesenskııdiń sıpattaýynsha, sol sátte onyń aldynda taǵdyrdyn tálkegin ábden kórgen júdeý shal turǵan. Sóıtken «shaldyń» jasy nebary 38-de eken. Gýmılev Voznesenskııge bir kezderi onyń ákesiniń jaqsylyǵyn kórgenin aıtyp beredi. Ákesi Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetiniń rektory qyzmetinde júrgende Gýmılevtiń zertteýlerine oń qabaq tanytyp, teris pıǵyldy adamdardyń aram nıetinen qorǵap qalǵan eken. Sóıtip kandıdattyq dıssertatsııasyn abyroımen qorǵaýyna septigin tıgizipti. Osy áńgimeden keıin eki Lev jaqyndasyp, ómirlik dosqa aınalady. Lev Voznesenskıı jaıly kitap basylyp shyqqan soń keıipkerim maǵan «sender, qazaq halqy tarıhty zertteýge erekshe mán berip otyr ekensińder, bul qadamdaryńa rızamyn» dep qoldaý bildirdi. Voznesenskııdiń aıtýynsha, Gýmılev Qarlagta otyrsa da farsy tilin úırenip, ǵundar men túrkiler jaıly zertteýin jalǵastyra bergen. Óz oıymsha, ǵalymnyń passıonarlyq ıdeıalary qazaq jerinde týǵan sııaqty. Lagerge otyrýdyń da paıdaly jaqtary kóp, tipti «osyndaı bilimdi adamdarmen birge otyryp, bir kitapqa júk bolar zertteýimdi aıaqtap qaldym» deıdi eken janyndaǵylarǵa. Byltyr aqyn Oljas Súleımenov Qaraǵandyǵa kelgende Dolınkadaǵy Qarlag mýzeıine alyp bardym. Sonda ol maǵan «Meniń ákem Qarlagta Lev Gýmılevpen birge otyrypty. Sank-Peterbýrgke arnaıy baryp Gýmılevpen tanysqan kezimde ol «ákeń Omar Súleımenovty bilem, almatylyq áskerı qyzmetker bolatyn, tutqyndar lagerinde birge boldyq» dep meni týǵan ulyndaı qarsy alyp qurmet kórsetti. Keıin «AzııA» kitabymdy jarııalaǵan kezde múıizi qaraǵaıdaı ǵalymdar jaratpaı, aıaǵymnan shalýǵa tyrysqan kezde Lev Gýmılev meni barynsha qoldap, azamattyq ustanymynan taıǵan joq» degen edi.

- Sizderde demeýshi bar ma?

- Biz bul jobany eshbir grantsyz, ózge bireýdiń materıaldyq kómeginsiz, iske asyryp kelemiz. Óıtkeni, munyń bári - elimizge, bolashaq urpaǵymyzǵa kerek dúnıeler. Sonymen birge bul joba tek kitap shyǵarýmen, ony oqyrmanǵa taratýmen ǵana aınalyspaıdy. Bul jobanyń bolashaq urpaqty tárbıeleý mıssııasy bir bólek Aıtalyq, joba negizinde stýdentter, sondaı-aq búkil qaraǵandylyq jas órender úshin Qaraǵandydan Dolınkadaǵy Qarlag mýzeıine tegin avtobýs qatynaıdy. Bul jastardyń tarıhty umytpaı, onyń aqtańdaq betterin bilip otyrýy úshin jasalǵan qadam. Sońǵy bir-eki jyl ishinde 4-5 myń bala GÝLAG tutqyndarynyń azapqa toly ómirimen tanysty. Árıne, olar muny ózderi tamashalap qana qoımaı, elge aıta júredi. Óz tarıhyna qurmetpen qaraıtyn bolady. Áıtpese Qarlag jaıly mektep baǵdarlamasynan ótkeni bolmasa, kópshilik bile bermeıdi. Óz jerimizde qoǵam qaıratkerleriniń, saıası tulǵalar men óner, ǵylym adamdarynyń, olardyń jazyqsyz áıelderi men balalarynyń aıdaýǵa jiberilip, qasiret shekkenin estigenimiz bolmasa, ol jaıly jekelegen málimetter, tutqyndardyń estelikteri jıi aıtyla bermeıdi. Jobamyzdyń taǵy bir tarmaǵy - Qarlag jaıly balalar shyǵarmashylyǵy konkýrsyn uıymdastyrý. ıAǵnı álgi mýzeıge barǵan nemese Qarlag jaıly estigen balalardyń osy bir tarıhı oqıǵa jaıly ózindik tebirenisterin qaǵazǵa túsirip, sony jarııalap otyramyz. Qarlag taqyrybyn halyqaralyq deńgeıge shyǵarý úshin bes memlekettiń stýdentteri arasynda esseler baıqaýyn uıymdastyrdyq. Oǵan 300-ge jýyq esse kelip tústi. Olardyń barlyǵy bir jınaqta jaryq kórip, shet memleketterge tarady. Bunyń tıimdi tusy kóp. Tarıhyńdy qadirleýge shaqyrady. Óz jerimizde ótken surapyl jyldardyń aqıqatyn seziný jastardyń týǵan halqyna degen qurmetin oıatady.

- Aıtpaqshy, sol halyqaralyq ǵylymı baılanys jaıynda aıta ketseńiz.

- Tarıhymyzdaǵy aqtańdaqtar týraly shet tilindegi aqparat tym az. Ásirese 1928-32 jyldardaǵy asharshylyqtyń kesirinen halqymyzdyń sany edáýir azaıǵany jasyryn emes. Al, halqymyzdyń azdyǵy - bizdiń eń álsiz tusymyz. Mine, osy taqyrypty tereńinen zertteýge tıispiz. Álgi náýbet jyldary ár otbasyndaǵy eki adamnyń biri qaıtys bolǵany belgili. Paıyzdyq kórsetkishpen alǵanda, Keńes odaǵy halyqtarynyń arasynda ashtyqtyń qasiretin eń kóp tartqan el - qazaqtar. Osy taqyrypty jan-jaqty ashý kerek sııaqty. Qyzyǵýshylyq az, alaıda. Meni keıde shetelden kelgen qonaqtardyń bizdiń tarıhymyzdy bilmeıtini qynjyltady. Olar osynyń bárin bilse, ótkenimizdiń osyndaı aqtańdaqtarǵa toly ekenin kórgende bizdiń eń jaqsy ómirge laıyqty ekenimizdi seziner me edi degen oıǵa qalam. Mine, kitaptarymyzdy tek qazaq jáne orys qana emes, aǵylshyn tilinde de shyǵaryp jatqanymyzdyń sebebi sol. Óıtkeni tarıhymyzdy osy úsh tilde oqysa deımiz. Jan-jaqqa tarasa deımiz. Aldymyzǵa mindet qoıǵan soń ony barynsha adal ári úlken kásibılikpen atqarý mańyzdy. Kitaptarymyz qazirde álemniń 30-ǵa jýyq memleketterine taraǵan. Bul biz úshin úlken mártebe.

- Jobańyzdyń nasıhaty kem emes pe?. Ol jaıly biletinder kóp emes.

- Áý basta jáne qazir de aldymyzǵa «elge jarnamalaıyq, maqtanaıyq» degen sııaqty maqsat qoıǵan joqpyz. Ádette bir taqyrypty zerttep bitken soń birden ekinshisine, odan da qyzyqty taqyrypqa kirisip ketemiz. Bir mysal keltireıin. Basynda bizdiń qolymyzda Qarlagta otyrǵan japon tutqyndarynyń tek tizimi ǵana boldy. Ári qaraı izdenip, olardyń árqaısysy jaıly tyń málimetter izdeı bastadyq. Nátıjesinde kólemdi eńbek jaryqqa shyqty. Ony japondyq oqyrmandar «sońǵy 70 jyldaǵy salmaqty zertteý» dep joǵary baǵalady. Árıne, ony aıaqtaǵan soń basqa da ulttardyń Qarlagta kórgen qasiretin kópshilik nazaryna usyný jaıly oı týatyny zańdylyq. Al Qarlagtyń tas qabyrǵasynda jazyqsyz jaza tartqan ulttar az emes. Vengrler jaıly da bólek eńbek jarııalandy. Sondaı-aq, taıaýda rýmyn ǵalymdary Qarlagta bolǵan otandastary jaıly maǵlumat izdep keldi. Áýel basta 300-deı adamǵa baılanysty málimet bergen edik, keıin 5 aı shákirtterimmen muraǵatta otyryp, 12 myńdaı rýmyn tutqyny jaıly mol aqparat jınap berdik. Jýyrda bul kitap rýmyn, orys, aǵylshyn jáne qazaq tilinde Kıshınevte jaryq kórmek. Ispanııalyqtar kelip, Qarlag jaıly derekti fılm túsirdi. Ol fılm álemdik deńgeıde baǵasyn aldy. Jýyrda Amerıka, Shvetsııa, Japonııa jáne Almanııa elinen kelgen ekspedıtsııamen birlesip, derekti fılmniń sulbasyn bitirip qoıdyq. Basqa da ulttardyń ǵalymdary habarlasyp, qyzyǵýshylyq tanytyp jatady. Jalpy, Keńes odaǵy quramyndaǵy barlyq ulttar stalındik zulmattyń qurbany bolǵany jasyryn emes. Odan ózge, Qarlagta otyrǵan tutqyndardyń óz qolynan shyqqan memýarlaryn "EndIess Pain of Hard" atty taqyryppen 3 kitap etip basyp shyǵardyq. Máselen, grýzııalyq ánshi qyz Elena Ter-Asatýrovanyń tar qapasta jazǵan kúndelikterin kózge jas almaı oqý múmkin emes. Ony da jarııalap, Grýzııa elshiligine tabystadyq.

- Bul eńbektermen qalyń oqyrman qalaı tanysa alady?

kitaphanalarynda bar. Elektrondyq nusqalary kazneb.kz júıesine engizildi. Sondaı-aq Sarbonna, Oksford, Garvard, Kembrıdj, Nazarbaev Ýnıversıteti sııaqty irgeli oqý oryndarynyń kitaphanalarynda tanysýǵa bolady.

- Atqarǵan jumystaryńyz az kórinbeıdi. Jalǵasy da qomaqty bolatyn túri bar sııaqty ma?

- Jalpy, bul joba buryn-sońdy mundaı kólemde zerttelmegen, zerdelenbegen asa aýqymdy problemany qamtyǵan, kúrdeli taqyryp. Onyń túp-tamyry tarıhtyń tereń qoınaýynda jatyr. Halqymyzdyń tarıhymyzdaǵy qaraly betterdi, ótken zobalańdardy zertteý, jaryqqa shyǵarý, eń aldymen, bolashaq urpaq úshin asa qajet. Maǵan túrli deńgeıdegi kezdesýlerde, basqosýlarda mynadaı suraq qoıyp jatady: azdaǵan jyldar ishinde Qarlag taqyrybyna qatysty 20 shaqty tolymdy kitaptar shyǵarý qalaısha múmkin boldy? Álbette, mundaı eńbekterdi jazý kóp ýaqytty, zertteýdi qajet etedi. Jalpy, mundaı úlken joba birneshe kezeńmen atqarylyp shyǵýy kerek. Sol oraıda biz qazirde aldymyzǵa tek muraǵat qujattaryn jaryqqa shyǵarýdy maqsat etip otyrmyz. Olarǵa túsinik berý, ǵylymı negizdeý, bir júıege keltirý ekinshi, úshinshi kezeńderdiń enshisinde. Qazirdiń ózinde ol jumystar bastalyp ketti. Jekelegen eńbekterimiz de jaryq kórip jatyr. Alys-jaqyn shet elde qyzyǵýshylyq týǵyzýda. Tipti belgili kórkem sóz sheberleri de nazar aýdarýda. Máselen, qazaqtyń aqyndary aqyndary Serik Aqsuńqaruly men Ǵalym Jaılybaı bizdegi arhıv qujattarynyń negizinde «Motsart pen Salerı» jáne «Qara oramal» atty qasiretnamalar jazyp shyǵardy. Belgili qylqalam sheberi, Belgııada turatyn qandas qaryndasymyz Almagúl Meńlibaeva, Germanııada turatyn sýretshi Gúlnur Muqajanova, reseılik rejısser S.Gordıenko, qazaqstandyq ǵalymdar T. Allanııazov, B. Júnisova, N. Jumadilova jáne t.b. osy taqyrypqa qatysty birlesken jobalar uıymdastyrýda. Aldaǵy ýaqytta da bul taqyryp jalǵasyp, jazylyp kelip, úlken bir tuǵyrly jobaǵa aınalatynyna senimimiz mol.

- Áńgimeńizge rahmet.

Suhbattasqan Janat Qapalbaeva