QarLag-taǵy japon áskerı tutqyndary týraly kitap jaryqqa shyqty
ASTANA. 24 mamyr. QazAqparat /Jasulan Amanbaıuly/ - Búgin Astanada Qaraǵandydaǵy «Bolashaq» ýnıversıteti ǵalymdarynyń «Qaraǵandy oblysyndaǵy japon áskerı tutqyndary» atty ǵylymı-zertteý eńbegi qalyń oqyrmanǵa tanystyryldy.
Eńbekte basym kópshiligi ǵylymı aınalymǵa alǵash enip otyrǵan kólemdi qujattyq materıaldardyń negizinde 1945-50 jyldary Qaraǵandy oblysynda bolǵan japon áskerı tutqyndary tarıhynyń problemalary, onyń osyǵan deıin az zerttelgen tustary qarastyrylǵan.
«Onda japon tutqyndarynyń sany, olardy ustaý jaǵdaıy, azyq-túlikpen qamtamasyz etilýi, medıtsınalyq-sanıtarlyq qyzmetterdiń sapasy, tutqyndar arasyndaǵy juqpaly aýrýlardyń túrleri men ólim-jitim sany, istegen jumystarynyń negizgi sıpaty men aýqymy, repatrıatsııa úrdisi syndy ózekti taqyryptar qamtyldy»,-deıdi joba avtory, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, «Bolashaq» ýnıversıtetiniń rektory Nurlan Dýlatbekov.
1945 jyly soǵystan keıin osynda eriksiz jer aýdarylǵandardyń sany 570 myń adam bolǵan. Shamamen 22 myńǵa tarta japon tutqyny Qaraǵandy oblysyna jer aýdaryldy.
«Qaraǵandy oblysynda jazasyn ótegen tek bir ǵana Ahıko Tetsýronyń kózi tiri. Biz ózimizdiń kitabymyzǵa onyń Qaraǵandy jerindegi qundy estelikterin qostyq»,-deıdi zertteý avtorlarynyń biri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Nurshat Jumadilova.
Onyń aıtýynsha, japon áskerı tutqyndarynyń basym bóligi eline oraldy. Lagerde kóz jumǵandardyń barlyǵy Spassk eldi mekenine jerlengen. Olarǵa arnalyp úlken eskertkish memorıal ornatylǵan.
«Ahıko Tetsýro esimdi kezinde áskerı tutqyn bolǵan azamat búginde Aqtasta turyp jatyr. Zaıyby orys ultynan, úsh balasy bar. Ol kisige: «Jasyńyz keldi, elińizdi ańsamaısyz ba, otanyńyzǵa qaıtqyńyz kelme me?» dep suraǵan bolatynbyz. Ol kisiniń aıtqany: «Men Qazaqstan jerine óte rızamyn. Osy jerdiń nanyn jedim, ǵumyrymnyń qıyn jyldary da, jaqsy kezeńderi de osy elde ótti, bala-shaǵam da osynda beıimdelip qalǵan, sondyqtan men ózimniń qalǵan ómirimdi osy Qazaqstanmenen baılanystyramyn»,-dep jaýap berdi»,-dedi N. Jumadilova.
Byltyr «Bolashaq» ýnıversıtetine Japonııadan Iıýmı men Chıakı degen eki stýdent qyz bilim alýǵa kelgen. Olar onda qazaq pen orys tilderin úırenýmen qatar, osyndaǵy japon áskerı tutqyndarynyń tarıhyn zerttep, qolda bar tarıhı eńbekterdi japon tiline aýdarýǵa qulyqtylyq tanytyp otyr.
Aldaǵy bolashaqta ýnıversıtet ǵalymdary QarLag-tyń 100 uly tutqyny atty zertteýdi qolǵa alýdy josparlaýda. Sondaı-aq StepLag pen QarLag tarıhtaryna qatysty tolymdy eńbekter basyp shyǵarmaq.
Atalmysh eńbektiń tusaýkeser rásiminde Qazaqstandaǵy Japonııanyń Tótenshe jáne Ókiletti elshisi ıÝdzo Haradaǵa kitap syıǵa tartý etildi. Bul kitap 11 naýryzda Japonııadaǵy alapat zilzala oryn alǵan tusta jaryqqa shyqqan. Sondyqtan «Bolashaq» ýnıversıteti satylymnan túsken qarjyny tabıǵat apatynan zardap shekken adamdarǵa kómek retinde arnaıy qorǵa aýdarýdy sheshken.
Qaraǵandy qalasynyń «Bolashaq» ýnıversıteti sońǵy 5-6 jyl kóleminde saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn zertteý, olar kýási bolǵan tarıhı oqıǵalarǵa óz baǵasyn berý jóninde birneshe jyl jumys jasap jatyr. Bunyń aldynda ýnıversıtet QarLag, StepLag, ALJIR lagerlerin zerttep kelgen bolatyn. Tarıhtan belgili, japondyq áskerı tutqyndar Keńes Odaǵynyń saıası jetekshiliginiń sheshimimen Qazaqstan aýmaǵyna, sonyń ishinde Qaraǵandy oblysyna jiberilgen bolatyn. Bul jerde olar Jezqazǵan, Balqash, Qaraǵandy qalalaryndaǵy áskerı tutqyndarǵa arnalǵan lagerlerge qamaldy. Olar óńirde ónerkásiptik jáne azamattyq qurylystarǵa keńinen tartylyp, kómir óndirisine, mys rýdasyn óndirý jáne mys qorytý zaýyttarynda eńbekke jumyldyryldy. Qaraǵandy oblysyndaǵy japon áskerleriniń tutqynǵa alynǵan sarbazdary týraly búgingi ýaqytqa deıin az zerttelip keldi.
