Qarqyndy qurylys: elorda ınfraqurylymy demografııalyq ósimge daıyn ba

Bes jylda – 500 myń adam

Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, 2021 jyldyń basynda Astana turǵyndarynyń sany 1 190 711 bolǵan, bıyl kórsetkish 1 662 755 adamǵa jetti. Tek 2026 jyldyń alǵashqy toqsanynda halyq sany 23 579 adamǵa kóbeıip otyr. Onyń ishinde 4 815 adam – tabıǵı ósimniń esebinen, al 18 764 adam – kóshi-qon úlesinen qosylǵan.

Bas qalaǵa kimder qonys aýdaryp jatyr? Óńiraralyq kóshi-qon málimetine zer salsaq, elorda halqynyń qataryn kóbeıtip otyrǵan óńirler – Aqmola oblysy (2025 jyly oń kóshi-qon saldosy – 6 045 adam), Túrkistan oblysy (9 674 adam), sondaı-aq Almaty oblysy men Almaty qalasy (jalpy jıyntyq sany 6 myńnan astam adam). Odan keıin Qaraǵandy, Qostanaı jáne Qyzylorda oblystary bar. Olar munda jumys izdep, bilim qýyp, balalarynyń bolashaǵy úshin qadam basady. Sondyqtan jan basy kóbeıgen saıyn mektep pen balabaqsha tapshylyǵy, emhana men ınfraqurylymǵa túsetin júkteme jeńildemeı tur.

Bilim berý

Astana qalasynyń Bilim basqarmasy qalyptasqan ahýaldyń aýqymyn naqty derekpen kórsetti:

– Elordadaǵy oqýshylar sany 2022 jyly 188,4 myń bolsa, 2024 jyly 215,6 myńǵa jetti, al 2025 jyly shamamen 258,4 myń oqýshyny qurady. Buǵan deıin jyl saıyn ishki kóshi-qon esebinen Astanaǵa mektep jasyndaǵy shamamen 5 myń bala keletin. Bul óz kezeginde mektepterge degen suranysty arttyryp otyr, – deıdi qalalyq Bilim basqarmasy.

Jyl saıyn keletin bes myń oqýshy – basqa óńirlerden qonys aýdarǵan otbasylardyń balalary ǵana. Buǵan qosa, Astanada kún saıyn orta eseppen 54 sábı dúnıege keledi. Qazir qalada 4-6 jas aralyǵyndaǵy 39 myńǵa jýyq bala bar jáne olardyń barlyǵy aldaǵy birneshe jylda birinshi synyp tabaldyryǵyn attamaq.

Shaharda 205 mektep jumys isteıdi, 314 964 oqýshy bilim alýda. Aldaǵy oqý jylynda oqýshy sany 337 200-ge jetýi múmkin. Qazirdiń ózinde mektepterde 17 400 oryn tapshy, 18 mektep belgilengen mejeden artyq oqýshy qabyldap otyr.

Oryn tapshylyǵy – jaı statıstıka emes, kúrdeli másele. Mysaly, keı mektepte bir synypta 35-36 bala oqıdy, muǵalimniń ár oqýshyǵa jeke kóńil bólýge múmkindigi joq. Qalanyń keı aýdanynda mektepter úsh aýysymdyq júıemen bilim berýge májbúr.

Bılik qol qýsyryp otyr deýge kelmes. Keıingi úsh jylda jalpy syıymdylyǵy 110 myń oryndyq 44 jańa mektep paıdalanýǵa berildi. Bul – qazirgi oqýshy sanynyń shamamen úshten birine teń kórsetkish.

– Bilim berý nysandarynyń qurylysy demografııalyq ahýalǵa, turǵyn úı qurylysynyń qarqynyna, halyqtyń kóshi-qon ósimine, sondaı-aq oqýshy jáne mektepke deıingi oryndarǵa degen suranysqa saı josparlanady. Ásirese turǵyn úı qurylysy qarqyndy júrip jatqan aýdandar men artyq júktememen jumys isteıtin bilim berý ınfraqurylymyna erekshe nazar aýdarylady, – dep habarlady qalalyq Bilim basqarmasy.

Bıyl 15 600 oqýshyǵa arnalǵan 12 mektepti paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Onyń 10-y – «Jaıly mektep» ulttyq jobasy aıasynda, al ekeýi – jeke ınvestıtsııa esebinen salynady. Keler jyly taǵy 18 mektep ashylmaq. 2030 jylǵa deıin jalpy 143 myń balaǵa arnalǵan 60 mektep salynbaqshy.

Sonymen qatar bıyl qoldanystaǵy 7 mektepte qosymsha ǵımarattar boı kóteredi: olar – №13, №41, №72, №73, №79, №82 jáne №86 mektepter.

Degenmen, kórsetkish áli kóńil kónshitpeı tur. Aldaǵy boljamdy kóshi-qon aǵyny joǵary, sol sebepti mektep qurylysyn baıaýlatýǵa bolmaıdy.

Balabaqshalar: vaýcherlik júıe kezekti qalaı qysqartty?

Mektepke deıingi bilim berý salasynda da oryn tapshylyǵy kezdesedi. Osydan birneshe jyl buryn balabaqsha kezeginde 50 myń bala turǵan edi. Qazir de kún saıyn ondaǵan myń otbasy «jumysqa ketkende balany kimge qaldyramyz?» degen suraqpen bas qatyryp keledi.

Másele jaı ǵana turmystyq qolaısyzdyq emes. Áıelderdiń eńbek naryǵyna aralasýyna kedergi keltiretin faktor ári áleýmettik ádiletsizdik sezimin týdyratyn olqylyq ekenin jasyra almaımyz.

Resmı málimetke sensek, 2-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi tárbıemen qamtý deńgeıi 88,4%-dan 97,3%-ǵa deıin ósti. Al 3-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy qamtý kórsetkishi 100 paıyzǵa jetken.

– Mektepke deıingi bilimniń qoljetimdiligin arttyrýdyń tıimdi tetiginiń biri vaýcherlik qarjylandyrý júıesin engizý boldy. Osy mehanızmniń arqasynda 2-6 jas aralyǵyndaǵy balalardy mektepke deıingi tárbıemen qamtý deńgeıi 88,4%-dan 97,3%-ǵa deıin ulǵaıyp, balabaqsha kezegindegi balalar sany 50 myńnan 18 myńǵa deıin qysqardy, – dep málimdedi qalalyq Bilim basqarmasy.

Vaýcher degenimiz – balabaqsha úshin memleket tóleıtin aqsha. Ata-analar bul aqshany ózderi tańdaǵan kez kelgen jeke balabaqshaǵa baǵyttaı alady. ıAǵnı, memleket monopolıst bolýdy toqtatyp, retteýshi róline kóshýde. Nátıjesinde, Astanadaǵy 723 mektepke deıingi uıymnyń 619-y – jekemenshik, onda 37 006 bala tárbıelenip jatyr. Al 101 memlekettik uıymda 30 218 bala bar.

Áleýmettik salada naryqtyq tetik tıimdiligin kórsetti. Endi jeke ınvestorlar tapshy aýdandar men qala shetindegi aýmaqtarda memlekettik balabaqshalar salý mindeti tur. Osy maqsatta 2029 jylǵa deıin 60 jańa balabaqsha salynýy múmkin.

Kún saıyn jolǵa 600 myń kólik shyǵady

Qaladaǵy kóshe-jol jelisi turǵyndar sany bir jarym ese az kezde ázirlengen bolatyn. Endi, mine, kólik sanynyń artýynan qosymsha kedergige tap bolyp otyrmyz. Mysaly, qarbalas ýaqytta ortalyqtaǵy kólikterdiń ortasha qozǵalys jyldamdyǵy saǵatyna nebári 10 shaqyrymdy quraıdy: asyqpaı júrgen velosıpedshiniń jyldamdyǵymen shamalas.

– Qalada 456 myń kólik tirkelgen. Turǵyndar basqa óńirlerde tirkelgen avtokólikti de paıdalanady jáne kún saıyn qalaǵa qosymsha shamamen 100 myń kólik kiredi. Ótken jyldyń basymen salystyrǵanda kólik júktemesi shamamen 10%-ǵa artqan. Osylaısha, kirme kólikterdi qosa eseptegende kólik júktemesi táýligine 600 myńnan asady, – dep málimdedi «Astana qalasynyń Jol qozǵalysyn uıymdastyrý ortalyǵy» JShS.

Baıqasaq, qalaǵa qonys aýdarǵan árbir otbasy ózimen birge bir, keıde eki avtokólik ala keledi. Al qoǵamdyq kólik júıesi ázirge turǵyndardy jeke kólikten bas tartýǵa yntalandyra almaı otyr.

Osyǵan baılanysty 2024 jyldyń jeltoqsanynda máslıhat 2025–2035 jyldarǵa arnalǵan kólik júıesin damytýdyń keshendi baǵdarlamasyn bekitti. Jobada 2030 jylǵa qaraı qalaishilik saparlardaǵy qoǵamdyq kóliktiń úlesin 60–71 paıyzǵa deıin jetkizý jáne qarbalas ýaqyttaǵy ortasha qozǵalys jyldamdyǵyn saǵatyna 25 shaqyrymǵa deıin arttyrý kózdelgen. Maqsatqa birneshe baǵyt arqyly qol jetkizbek.

Birinshi baǵyt – arnaıy Bus Lane jolaqtary. Elordada qoǵamdyq kólikke arnalǵan arnaıy jolaqtardyń jalpy uzyndyǵy 140 shaqyrym. Aldaǵy ýaqytta taǵy 29,7 shaqyrym qosylady. Búginde toǵyz jedel kólik dálizi paıdalanýǵa berilse, bıyl taǵy toǵyzyn iske qosý mejelengen.

– Bolashaqta qoǵamdyq kóliktiń jedel qozǵalysy qalanyń negizgi magıstraldaryna engiziledi. Osylaısha, jolaýshylar tasymalynyń jyldamdyǵyn arttyramyz, – dep habarlady Jol qozǵalysyn uıymdastyrý ortalyǵy.

Ekinshi baǵyt – jańa joldar men jolaıryqtar salý. Qazirgi ýaqytta N.Tilendıev pen Sh.Beısekova kósheleriniń jolaıryǵy men Ál-Farabı dańǵylyn Qabanbaı batyr dańǵylyna deıin uzartý jumysy júzege asyp jatyr. Oǵan qosa Uly Dala dańǵylyn Sh.Qaldaıaqov kóshesinen Qordaı kóshesine deıin jalǵastyrý jáne Abaıdyń 150 jyldyǵy kóshesiniń qurylysy júrgizilip jatyr.

Sonymen qatar bıyl 80 shaqyrymnan astam jol jóndeledi.

Úshinshi baǵyt – ıntellektýaldy baqylaý júıesi. Bıyl jol qozǵalysy erejelerin tirkeıtin 12 mobıldi avtomattandyrylǵan keshen iske qosyldy.

– Keshen qala aýmaǵynyń shamamen 30 paıyzyn baqylap, kún saıyn avtomatty rejımde 1 500-den astam quqyq buzýshylyqty tirkeı alady, – dep naqtylady vedomstvo.

Tórtinshi baǵyt – 

 jobasy. Uzaqmerzimdi sheshim retinde jeńil relsti kólik júıesine (LRT) úlken úmit artylyp otyr. Bas josparǵa sáıkes, marshrýttardyń «aıshyq» tárizdi syzbasy qabyldanǵan. Bul – bolashaqqa baǵyttalǵan strategııalyq qadam. Óıtkeni relsti kólik avtomobıli bar myńdaǵan adamnyń balama qatynas kóligi bola alady.

Densaýlyq saqtaý

Qala ishinde qaıda qarasaq, turǵyn úı qurylysy. Endi elestetip kórińiz, jańa úıler paıdalanýǵa berilse, oǵan myńdaǵan adam qonystanady. Arasynda kópbalaly otbasylar, qarttar, turaqty medıtsınalyq baqylaýdy qajet etetin sozylmaly aýrýy bar turǵyndar bolýy yqtımal. Onyń bárine medıtsınalyq qyzmet kerek. Al emhanany bir mezette salyp bitirý múmkin emes.

– Halyq sanynyń ósýi medıtsınalyq nysandardyń tapshylyǵyn týyndatatyny anyq. Ýchaskelik dárigerge, konsýltatıvtik-dıagnostıkalyq bazaǵa, mamandandyrylǵan medıtsınalyq kómekke túsetin júkteme kóbeıedi, – dep habarlady qalalyq Densaýlyq saqtaý basqarmasy.

Búginde elordada alǵashqy medıtsınalyq-sanıtarlyq kómek kórsetetin 42 uıym jumys isteıdi. Onyń ishinde 13-i – memlekettik, 27-si – jekemenshik, bireýi – respýblıkalyq jáne bireýi – vedomstvolyq mekeme. Atalǵan medıtsınalyq uıymdarda 14 440 maman eńbek etedi, onyń ishinde 4 121-i – dáriger.

Normatıvke súıensek, bir jalpy tájirıbe dárigeri 1 700 adamnan artyq qabyldamaýy tıis. Al bir ýchaskelik pedıatr 6 jasqa deıingi 500 balaǵa nemese 7-18 jas aralyǵyndaǵy 900 balaǵa ǵana medıtsınalyq kómek kórsete alady.

Bizde mundaı ereje saqtala bermeıdi. Halyq sany jyl saıyn keminde 100 myńǵa kóbeıip otyrǵandyqtan, ýchaskelik qyzmetke túsetin júkteme artyp keledi.

Qalalyq Densaýlyq saqtaý basqarmasynyń málimetinshe, «Óndiris» turǵyn alabynda bir aýysymda 100 adamdy qabyldaıtyn dárigerlik ambýlatorııa salý josparlanǵan. Sondaı-aq «Otaý» turǵyn alabynda, «Capital Park» turǵyn úı kesheni aýdanynda jáne Uly Dala dańǵyly men Sh.Aıtmatov kóshesiniń qıylysynda 500 adamdy qabyldaıtyn úsh emhana boı kótermek.

Budan bólek:

• J.Nájimedenov kóshesinde – bir aýysymda 250 adamdy qabyldaıtyn emhana;
• «Alatau Park» turǵyn úı kesheni aýdanynda – bir aýysymda 500 adamdy qabyldaıtyn emhana;
• R. Baǵlanova kóshesinde – bir aýysymda 1 000 adamdy qabyldaıtyn emhana salý kózdelgen.

Sonymen qatar «Saryarqa» aýdanynda 250 oryndyq perınataldyq ortalyq pen №3 kópsalaly qalalyq aýrýhana salynyp jatyr. Taǵy bir perınataldyq ortalyq «Saraıshyq» aýdanynda boı kótermek. Jobalardy iske asyrý merzimi 2026-2030 jyldar dep kórsetilgen.

Kadr tapshylyǵyn azaıtý maqsatynda 2025-2027 jyldarǵa asa tapshy mamandyqtar boıynsha 141 grant bólindi. Basqarma medıtsınalyq uıymdarǵa túsetin júktemeni turaqty túrde baqylap, halyqqa qajetti nysandardy eń joǵary suranys bar aýdandarda salýǵa basymdyq berip otyr.

Bas jospar: bolashaǵyn aıqyndaǵan qala

Barlyq salalyq baǵdarlamalardyń negizinde búkil qalanyń damý baǵytyn aıqyndaıtyn bir basty qujat tur. Ol – 2024 jyldyń qańtarynda Úkimet qaýlysymen bekitilgen Astananyń Bas jospary.

– Negizgi baǵyt – Astanany jahandyq ortalyq jáne ómir súrýge qolaıly, ınklıýzıvti qala retinde qalyptastyrý, – dep atap ótti Sáýlet, qala qurylysy jáne jer qatynastary basqarmasy.

Bas josparǵa sáıkes, 2035 jylǵa qaraı elorda halqynyń sany 2,28 mıllıon adamǵa jetedi dep boljanyp otyr. Osy kórsetkish boıynsha barlyq áleýmettik ınfraqurylym nysandary eseptelgen.

2035 jylǵa qaraı:

• 374 mektep;
• 378 balabaqsha;
• 184 densaýlyq saqtaý nysany;
• 140 sport jáne mádenıet nysany;
• 23 oqýshylar saraıy jumys isteýi tıis.

Bas jospar 6 aýdanǵa, 148 sektorǵa bólingen. Ár aımaqta jaıly orta qalyptastyrý kózdelip otyr. Mundaǵy negizgi qaǵıda qarapaıym: eger jumys orny, dúken, emhana men mektep úıdiń mańynda bolsa, qala turǵynyna qalanyń bir shetinen ekinshi shetine qatynaýdyń qajeti bolmaıdy. Keptelis azaıyp, ómir sapasy jaqsarmaq.

Aıta keterligi, sońǵy úsh jylda qalanyń turǵyn úı qory 40 paıyzǵa ósip, 30 mıllıon sharshy metrden 41,5 mıllıon sharshy metrge jetti. 2022-2025 jyldary 15,4 mıllıon sharshy metrden astam turǵyn úı paıdalanýǵa berildi. 2035 jylǵa qaraı turǵyn úı qorynyń kólemi 68,2 mıllıon sharshy metrge jetýi tıis.

– Qala qurylysyn damytý kezinde halyq sanynyń ósimi, kóshi-qon, jumys oryndary jáne áleýmettik ınfraqurylym eskeriledi. Sonymen qatar kólik júktemesiniń artýy, ınjenerlik ınfraqurylym tapshylyǵy, sýmen, jylýmen jáne elektr energııasymen qamtý júıeleri ózekti. Ekologııalyq turaqtylyqty qamtamasyz etý jáne qalanyń jasyl beldeýin damytý máseleleri de nazarda bolady, – dep atap ótti Sáýlet, qala qurylysy jáne jer qatynastary basqarmasy.

Bas josparǵa sáıkes, sýmen qamtý júıesin keńeıtý úshin №4 sorǵy-súzgi stantsııasyn salý, káriz-tazartý qurylysyn jańǵyrtý, jańa elektr qosalqy stantsııalaryn iske qosý jáne jylý energetıkasy qýattaryn ulǵaıtý josparlanǵan. Qala tek mektep, emhana salýmen shektelip jatqan joq, sonymen birge ınfraqurylym qańqasyn qalyptastyrýda.

Astananyń kóp qaladan artyqshylyǵy, shahardyń naqty damý baǵyty aıqyn. 2035 jylǵa deıingi Bas jospar – jaı deklaratsııa emes, naqty kórsetkishi, maqsaty men merzimi belgilengen qujat. Kólik qatynasy, bilim berý jáne densaýlyq saqtaý salalaryndaǵy baǵdarlamalar demografııalyq boljammen ózara úılestirilip otyr.