QARQARALY TAS MÚSІNDERІ
qaraly tas músinderi - VІ-VІІІ ǵasyrlardaǵy túrik qaǵandyǵy men VІІІ-HІІІ ǵasyrlardaǵy qypshaq zamanynda jasalǵan tas músinder. Qaraǵandy oblysynyń Qarqaraly qalasynyń shyǵysyndaǵy Aqbastaý men ońtústigindegi Qyzylaraı mańynan jıi ushyrasady.
Tas mүsinderdiң ornalasýyna қaraı eki tүri kezdesedi. Olar tүrik қaғandyғy kezindegileri tas sharbaқtardyң kүnshyғys jıeginde, қypshaқ zamanynda jasalғandary tas obalardyң kүngeı eteginde ornalasқan.
Tүrki kezeңindegi tas mүsinder, negizinen, batyrlardy, қolbasshy - kөsemderdi, taқty bıler men abyzdardy, jyrshylar men baқtashylardy beıneleıdi. Batyrlar men baқtashylar mүsinderi janynan 200-ge jýyқ balbaldar tizbegi kezdesedi.
Bұl mүsinderde asynғan қarý - jaraғy (қylysh, қanjar, t.b.) men қolyna ұstaғan құty - saýyty birge қashalғan. Han men bılerge tұrғyzylғan tas mүsinderdiң қolyndaғy asa taıaғy, belindegi kisesi (keıde aıdar) қosa bederlengen. Қypshaқ zamanyndaғy tas mүsinderdiң janynda balbaldar tizbegi joқ, әri er kisilerdiң mүsini қarý-jaraқpen bezendirilmeıdi. Olar қyztas, kelinshektas, kempirtas tүrinde de ұshyrasady. Kөnek ne құty ұstaғan baқtashy mүsinderi kempirtaspen қatar tұr.
Қarқaraly tas mүsinderiniң bet әlpeti, dene mүsheleri, asynғan қarý-jaraғy, қolyndaғy zattary Jylysaı tas mүsinderi men Ereımentaý tas mүsinderine қaraғanda anyғyraқ jasalғan.
Қarқaraly maңynda kezdesetin tarıhı eskertkishter қazaқtyң ejelgi mүsin өneriniң ozyқ үlgileriniң biri bolyp tabylady.
Derek kөzi:
Қazaқstan ұlttyқ entsıklopedııasy 5 tom
