Qarqaralydaǵy Qunanbaı meshiti — ǵasyrlardy eńsergen qasıetti oryn
QARQARALY. KAZINFORM – Qarqaralynyń bıik qyrattarynyń birinde, teńiz deńgeıinen shamamen 860 metr bıiktikte, kóne kósheler men qaraǵaıly ormannyń ortasynda aımaq tarıhymen bite qaınasqan bir meshit tur. Bul – uly Abaıdyń ákesi Qunanbaı Óskenbaıulynyń esimimen baılanysty Qunanbaı meshiti. Ol tek saıası ǵana emes, sonymen qatar dalanyń rýhanı ómirinde de aıryqsha iz qaldyrǵan tulǵanyń murasy.
Búginde bul qasıetti oryn Qarqaraly aýdanynan tys jerlerge de keńinen tanymal. Munda zııarat etýshiler, týrıster jáne tarıh zertteýshileri jıi keledi. Meshit Qazaqstannyń soltústigi men ortalyǵyndaǵy ıslam dininiń eń kóne, qasıetti oryndardyń biri sanalady.
Qarqaralydaǵy alǵashqy meshit
Ǵımarattyń tarıhy XIX ǵasyrdyń ortasynan bastaý alady. 1849 jyly sol kezdegi Qarqaraly okrýginiń aǵa sultany bolǵan Qunanbaı Óskenbaıuly óz qarajatyna meshit salýǵa bastamashy boldy. Ol kezeń úshin bul úlken oqıǵa edi, sebebi óńirde buǵan deıin mundaı dinı nysandar bolmaǵan.
Meshit jergilikti aǵashtan salyndy. Tarıhshylar men arhıv derekterine súıensek, ol eki qabatty bolyp, shyǵys sáýletiniń elementteri men qazaqy qurylys dástúrin úılestirgen. Dál osy jyldary Qarqaralyda bolashaq oıshyl Abaıdyń balalyq shaǵy ótti.
Meshit ashylǵannan keıin ol qalanyń rýhanı ortalyǵyna aınaldy. Munda namaz oqylyp, balalar saýat ashyp, Quran úırendi, dinı ýaǵyzdar ótkizildi jáne jergilikti turǵyndar jıi jınalatyn orynǵa aınaldy.
Qunanbaıǵa berilgen bata
Meshit tarıhynda alǵashqy ımam Hasan ahýn Seıfýllınniń orny erekshe. Ol týraly ólketanýshy Erlan Mustafın uzaq jyldar boıy zertteý júrgizip, bes kitap jazǵan.
Zertteýshiniń aıtýynsha, Hasan ahýn Mıshar tatarlarynan shyqqan, Saratov óńirinde dúnıege kelgen jáne Qazanda dinı bilim alǵan. Ol Qarqaralyǵa meshit qurylysy aıaqtalmaı turyp kelip, 1851 jyly Qunanbaıdyń ózi ony alǵashqy ımam etip taǵaıyndaǵan.
Dál osy Hasan ahýn meshit ashylǵannan keıin Qunanbaıǵa bata bergen. Bul oqıǵa keıin Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» epopeıasynda da kórinis tapty. Onda ımam Qunanbaıǵa «Jaratýshynyń úıin» salǵany úshin kópshilik aldynda alǵys bildiredi.
XIX ǵasyrdyń sońyndaǵy arhıv qujattarynda Hasan ahýnnyń jamaǵat arasynda úlken bedelge ıe bolǵany, birneshe shyǵys tilin meńgergeni jáne balalardy oqytýmen aınalysqany jazylǵan. Zertteýshiler onyń baı kitaphanasyndaǵy eńbektermen jas Abaı da tanys bolýy múmkin degen boljam aıtady.
Keńes dáýirindegi aýyr kezeń
Keńes ókimeti ornaǵannan keıin meshit te kóptegen dinı nysandar sekildi qıyn kezeńdi bastan ótkerdi. 1920 jyldary onyń munarasy buzyldy. Keıin ǵımarat bir kezderi Pıonerler saraıy, odan soń qoıma retinde paıdalanyldy. Ýaqyt óte kele qasıetti oryn qaraýsyz qalyp, tozyp ketken.
Alǵashqy ımamnyń urpaqtarynyń taǵdyry da aýyr boldy. Hasan ahýnnyń uly Merhaıdar Seıfýllın meshit jabylǵannan keıin de namaz oqýdy toqtatpaǵan. Alaıda qýǵyn-súrgin jyldary ol qaza tapty.
Qasıetti oryndy qaıta jańǵyrtý
Tarıhı ǵımaratty qalpyna keltirý jumystary tek ondaǵan jyldardan keıin bastaldy. 1980 jyldary restavratsııa qolǵa alynyp, 1991 jyly Qazaqstannyń tarıhı jáne mádenı eskertkishterin qorǵaý uıymynyń mamandary jóndeý jumystaryn aıaqtady.
Degenmen, zertteýshi Erlan Mustafınniń aıtýynsha, sol kezeńge deıin bastapqy qurylys tolyqtaı derlik joıylǵan bolatyn. Sondyqtan qazirgi ǵımarat eski fotosýretter men arhıv materıaldary negizinde qaıta turǵyzylǵan.
Soǵan qaramastan, tarıhı muranyń keıbir bólshekteri saqtalǵan. Solardyń biri – XIX ǵasyrdaǵy túpnusqa ǵımarattan qalǵan aǵash bóreneler. Qalpyna keltirýden keıin olar ımam bólmesiniń tóbesine engizilgen. Búginde bul – Qunanbaı saldyrǵan kóne meshitten saqtalǵan sırek jádigerlerdiń biri.
Taǵy bir erekshe tabys – buryn munarany áshekeılegen túpnusqa aıshyq. Zertteýshiniń aıtýynsha, ol metall qaldyqtaryna ketýge shaq qalǵanymen, der kezinde saqtalyp qalǵan. Qazir bul tarıhı jádigerdi arnaıy kórýge keletinder kóp.
Urpaqtar sabaqtastyǵynyń sımvoly
Búginde meshit mańynda músinshi Sáken Dáýletbaevtyń «Abaı men Qunanbaı» atty kompozıtsııasy ornatylǵan. Tórt metrden asatyn bul músin medreseden oralǵan jas Abaıdyń ákesimen kezdesý sátin beıneleıdi.
Bul kompozıtsııa urpaqtar sabaqtastyǵynyń, bilim men rýhanı tálimniń sımvolyna aınalǵan.
Qunanbaı meshiti búgingi kúni de jumys istep tur. Munda juma jáne merekelik namazdar, Quran oqý sabaqtary men rýhanı-aǵartýshylyq dárister ótedi.
Jergilikti qyzmetkerlerdiń aıtýynsha, kún saıyn ondaǵan adam keledi, al juma kúnderi júzdegen jamaǵat jınalady.
Búginde qasıetti oryn Qazaqstannyń kıeli nysandar tizimine engizilgen. Ol Qarqaralynyń basty tarıhı sımvoldarynyń biri retinde saqtalyp otyr. Munda Qunanbaı, Abaı jáne qazaq dalasynyń rýhanı tarıhynyń bastaýynda turǵan tulǵalardyń taǵdyry toǵysqan.
Aıta keteıik, 4 sáýirde Máskeýdegi Chıstye Prýdydaǵy Abaı Qunanbaev eskertkishine gúl shoqtaryn qoıý rásimi ótti. Bul kúni eskertkishtiń 2006 jyly Qazaqstan men Reseı prezıdentteriniń qatysýymen ashylǵanyna týra 20 jyl toldy.
